«Осканаькъан Сулумбика карагӀдаьннар – из, лакха профессиональни говзал хиларал совгӀа, къонача тӏехьенна дола вахара масал да. Цун денало хьагойт эпсара сий мел мах болаш да, маьрша нах лорабарах мел бехктокхаме вар из, Даьхенна мел мутӀахьа вар»,-йоах Керда-Редант оалача юртарча культуран Цӏен кулгалхочо Хоаной Марета.

Цу культуран урхаллене дӀайихьар «Лергвоацача доазонашка вахар» яха кхетаче. Осканаькъан Сулумбиках бола литературно–исбахьаллен хоам юкъе а боаккхаш, из болх вӀашагӀбеллараш хьежар сага, мехка вахархочун, Даьхен виззача виӏий оамал гойта.

Юртарча библиотекан кулгалхо йолча Кӏориганаькъан Марема кийчбаьбар книжкай гойтам, цига го йиш яр биографе йоазош, цо болх баьча тайп-тайпарча ханашкара архива материалаш, газета тӀа кепа теха йоазош, документальни материалаш, цун карагӀдаьннарех дувцаш дола масалаш, уж дар дерригаш а Осканаькъан Сулумбика вахарах лаьца, балхах дувцаш. Дагалоаттама кхетаче хиннача доакъашхой таро хилар сага вахара исторе оагӀонаш кӀоаргагӀа йовза, цун кӀоаргга хьаькъал хилар, хоза оамал, денал, къахьегама тӀера хилар, из цӀена саг хилар бӏаргаго.

Хоаной Марета культуран Цӏен дешархошца къамаьл хилар, цо гойтар Сосаркий Сулумбика биографе оагӀув, иштта шерагӀа довзийтар 1992 шера саькура бетта 7-ча дийнахьа нийсденна хӏама. «Сигале низ барий я» яха видео гойтар цун ахкан хана дӀахьош хинна балха говзал лакхъяра оагӀонаш ювцаш, фецара кема сигала хьалдаьлча цунна карагӀдоалаш хиннар гойтар, иштта тӀеххьарча хана цо кхоачашдеш хинна декхар довзийтар, кхыдола тешалаш кхийлар цун новкъосташа, нийсархоша цун профессиональни говзалах, деналах лаьца.

Бераш дика дакъа лоацаш хулар из дувцача хана, цар белгалдора Осканаькъан Сулумбика исторе дукха сийрда оагӀонаш хилар. Цунна карагӀдаьннар – из эггара лакхагӀа дола сага денала масал да, даим кагирхошта лоархӀаме а хургда.

Кхетаче дӀахьош, боккхагӏчар Турпалхочох бола дагалоаттам лорабар дийхар кхувш йоагӀача вай тӀехьенга, цун тара йола тӀехье хилара тӀакхувш уж хила безилга хьалхадаьккхар. Культуран ЦӏагӀа Ӏомалучарна ловца баьккхар цӀена, шоаш лаьрхӀача дикача гӀулакхаш тӀара ца боалаш, уж дӀабахар ловш, Осканаькъан Сулумбика Даьхенцара безам дег чура ца боалаш уж хилар дезаш. Вай мехкахочоа карагӀдаьннар дӀахо дахаш да наьха дегашка, Даьхен хьашташ кхоачашдара кердача тӀехьенна низ чуболлийташ.

Из уйла чӀоагӀъеш дар «Турпалхочун вахар - дика масал, Даьхен мишта гӀулакх де деза хар» яха Денала сахьат дӀадахьар, из хилар Дола-Коарча культуран ЦӏагӀа.

«Тха кхетаче дика масал гойташ я, хьалхадоаккхаш эггара доккхагӏа дола Даьхен декхар кхоачашдаь хиларах»,- аьлар культуран-салоӀама урхаллен кулгалхочо Алерой Билала.- Осканаькъан Сосаркъий Сулумбик - цӀихеза тӀема лётчик, авиаце инарал-майор, Россе герзашцарча низий Министерствон ВВС Липецки кийчон центра кулгалхо - хьалхарчарех хилар Россе Федераце Турпалхой мугӏарашта юкъе. Из еза цӀи цунна елар валарца 1992 шера бекарга бетта 11-ча дийнахьа РФ Президента Амарах.

1992 шера саькура бетта 7-ча дийнахьа, тӀема-дешара даькъ тӀара болх дӀахьош, МиГ-29 фецара кема гчудожача хана, Осканаькъан Сулумбик таро йолаш вар ше кӀалхарвала, цу кема чура чукхоссавала. Бакъда цо кхыча беса лаьрхӀар, турпала денал гойташ, ший са кӀалъоттадеш, кема наха тӀера дӀадигар цо. Из бахьан долаш, дукха адам дийна дисар. Из ше велар, бакъда нах кӀалхарбаьхар».

Дола-Коа кхетаче дӀахьош, цун доакъашхоша дика кхетадир Сосаркъий Сулумбика карагӀдаьннар, цун вахар. Царна байзар цун никъ, профессиональни толамаш, цун валар мишта нийсделар.

Культуран ЦӏагӀа Ӏомалучар байташ йийшар, уж хетаяь яр Турпалхочунна, берий оазашца хьахозаш дар ноахала баркал, лётчика деналах цецбалар, цар цунцара мах баь варгвоаца лерхӀам.

Из моттиг дӀахо тоайир «Йоккха сигале» яхача книжкай гойтама, из вӀашагӀбеллабар библиотеке. Цига го йиш яр Сосаркъа Сулумбиках дувцаш йола материалаш, цун профессиональни лакха говзал хилар, цӀаккха дицлургдоаца цунна карагӀдаьнна денал, майрал. Иштта цига яр Сусаркъий Сулумбика вахара никъ гойташ йола материалаш а.

Сага денал белгалдоал цхьа хало хьалхашка нийсъелча, ший вахарал лакхагӀа сага вахар оттадеш йолча моттиге. Сулумбика карагӀдаьннар вайна доккха масал да дика гӀулакхаш леладара, сага декхара лакха мах хилар хьалхадоаккх цо.

Мехкахочун дагалоаттама йоккха белгало хилар «Сигален сий долча воӏа хетаю» яхача моттигах, из дӀайихьар Юкъерча Ачалкхен культуран ЦӏагӀа. Цига дийцар гулбеннарашта, ший дукха йоацача вахара хана ( леча хана 49 шу даьнна вар из), Осканаькъан Сулумбика карагӀдаьлар моллагӀча тӀема лётчика сий доаккхаш дола гӀулакх. Кхетаче дӀахьош, къонача бахархоша байташ йийшар, уж хетаяь яр вай турпалча лётчика, иштта гойтам бар, Россе Турпалхочун вахара оагӀонаш ювцаш.

Осканаькъан Сосаркъа Сулумбика карагӀдаьннар лорадеш, дахаш хургда адамий дегашка, Россе тайп-тайпарча миӀингашка бахача наха а из дагалоаттам лелабу.

Турпалхочун сийна ГӏалгӀайчен эггара лоархӀамегӀа йолча транспорта оагӀонна - «Магас» аэропорта цун цӀи еннай, иштта Липецка урамашка, ГӏалгӀайчен юрташка, шинна а мехка ишколашка цун цӀи лелаю.

Осканаькъан Сулумбик тӏаваьгӏа фецара кема чудежача Липецки областе дагалоаттама сийленг оттадаьд, дагалоаттама моттиг «Магас» аэропорта даькъ тӀа а яьй, цига республике чувоалача сагага моаршал хоатташ санна йола дагалоаттама белгало кхеллай, Шолжа шахьара керттерча майдан лакхача моттиге гуш да Россе Турпалхочун хетадаь сийленг.

Музей хьайийллай Осканаькъан инарала хьамсарча ишколе. Укхаза го йиш я тамашийна мах бараш: Турпалхочун ший доалахьа хинна хӀамаш, цо кема чу вагӏаш лелаеш хинна кий, йоазоний книжка тӀара мугӀараш, эскадрилье каьхаташ, наькх тӀа доахкадаь седкъий, сурташ, аудиойоазон оазаш.

Липецке хӀара шера, Турпалхо веннача саькура бетта 7-ча дийнахьа, шахьара керттерча аллее дӀахьу тӏема даькъа лаьрххӀа вӀашагӀкхетар. Доакъашхоша зизаш доахк Осканаькъан Сулумбика сийна Авиаторий майдан мемориале.

Добринска лаьтта Хворостянка юрта йистте, Осканаькъан Сосаркъий Сулумбика сийленг латтача дӀахьу дагалоаттама кхетаченаш; моттигерча бахархоша, тӀема-патриотически организацеша дакъа лоацаш.

Осканаькъан Сосаркъа Сулумбика цӀи яхаргья наьха дегашка, иштта хоадам болча гӀулакхашка, Ӏадаташка, тешал каьхаташка, цунна карагӀдаьннар даим хьалхадоаккхаш.