Воай хьинар, низ тӏабохийташ Шолжа, Эса бердаш цӏендеш, е Жӏайрахьа лоаман аьлешта кӏалхара нувхаш гулъеш, е цу даькъ тӏа белхий беш, вайна дикагӏа гу экологически хьал. Къаьстта дика кхетаду, укх дуненца нийсвича зӏаммига мара воацача сага ишттал чӏоагӏа шийна гонахьара моттиг бӏехъеш хилар, мел тамашийна хӏама да.

Цун мах оттабича, вайна гуш да, цхьачар нувхаш ӏойоаржаю, шоллагӏчар, царна тӏехьаудаш, хьагулъю, цига ала лов, хӏара нувхий ший да ва, къаьстта из ва царех жоп дала дезар а. Из деррига а да, ший йоаггӏача моттиге уж ӏокхувсаш цахилар бахьан долаш. Нагахьа санна цу тайпара нувхий мухь хьунагӏа е наькъ тӏа буте, шоана цох гӏод тохаргда. Из чӏоагӏа атта хӏама а да, пайда хьабоалаш а да, даим леладеш хилча.

Дукхачарна дагахьа хетадала тарлу; цу тайпарча наха цӏагӏа кхетам луш хиннабац-хьогӏ, аьнна. Уж ба эггара хозагӏча ӏалама моттиге нувхаш ютараш, бӏеха тӏормигаш, кӏопилгаш, каьхаташ, шушаш, иштта кхыйола «продукци».

Каст-каста вай юрташка, шахьарашка нувхаш го йиш я хьун йистошка, наькъашка гӏолла латташ. Лакхача гаьнаша къайлабоах, цу моттигашка цӏи йийза баьгӏа нах. Шоаш лакхача гаьнашта кӏалха салеӏа баьнначул тӏехьагӏа, царна хала да шоашта тӏехьа нувхаш хьагулъе, цар цига дут даьсса тӏормигаш, шушаш. Уж еррига нувхаш, цхьан гале чу а ехка, шоаш дӀаболхаш цу моттигера дӏаараяхац. Хьалхагӏа Наьсаре цу тайпара сурт го йиш хулар наькъа йистошка, хӏанз тӏеххьарча хана из дӏадаьннад, хоза лостам баьб массанахьа. Карарча хана «ӏалам дезараш» Ӏалхан-Чурта хин уллув гӏолла бодача баьццарча баь тӏа боал, шоаш дийнача ӏаламца самукъадаккха безам болаш хилча. Бакъда, хала хет, шоашта тӏехьа дукха ӏоакъингаш, яьсса шушаш юташ уж дӏаахар.

Психологе оагӏорахьа вай уйла е эттача, гуш да царна ха дезилга, кӏеззига мукъагӏа цар уйла еш хилча, шоашца салоӏаш багӏача новкъосташа, из баьццара аре нувхех хьалъюзаш санна мара, шоай лерхӏам а цар беш цахилар. Дика новкъостий, уж хьалхарча аргӏагӏа тешшаме, цӏена нах хила беза. Уйла ел, мел эхь ца хеташ хила веза, Дала хьаенна хоза моттиг бӏехъяь дӏаводаш вола саг! Тӏаккха цох малагӏа новкъост вергва? Гуш да цига хьаькъал эшилга. Цудухьа лоархӏаме да вай бераш, нийса кхетам луш, зӏамига долаш хьалкхедар; моллагӏча хана кийча долаш баьцовгӏаш, хьайбаш лораде, уж лелаш дола ӏалам бӏех ца де, шоай хьамсара мохк хоза хургбола оагӏув лелае. Саг, нийса кхетам луш, хьалкхеваь хилара тешал деш дац цо тайп-тайпарча боламашка дакъа лоацаш хилар - из хила веза экологи лораяра хаттараш дагалатташ. Тӏаккха цо шийна гонахьара ӏалам лорадергда, къахьегаргда цунна деш дола зулам кӏезигагӏа хилийта гӏерташ. Тха, советски ханашка кхийнача наьха, массаза а вӏаштӏехьдалацар из иштта де; бакъда тешаш да тхо, кердача Россе ноахало из дергда, аьнна.

Берий а ондаргий а тахан дика таронаш я; Гӏалгӏайчен ӏалам лорадара хьал шоай доалахьа дерзаде, из хьинар кхычарна дӏадала, ӏалам лораду боламаш дӏахьоча хана. БӀаьсти кӀеззига дӀа-юха хьовш хилча сага шийна а аттагӀа да, берий даьша-ноаноша шоашкара дӀагойта деза дика гӀулакхаш, уж Ӏомаде деза хӀама хьадара тӀера хургдолаш. Га дӀайогӀа, хин йистош цӀенъе, наькъ тӀара кхертӏой дӀадаха, дика гӀулакхаш де шоай кулгашца.

Экологе хаттар лоархӀаме да тахан массайолча Россе моттигашка а дерригача дунен тӀа а. МоллагӀа белхий бар тахан боккха лерхӀам болаш да, цар хьалкхебу тайп-тайпара ха яьнна нах Ӏалам лорадара тӀера болаш.

Вай мехка Президента В. В. Путина, волонтёрий балха мах оттабеш, белгалдир; тахан цар экологически хьал тоадара балха юкъе дакъа лоацаш хилар геттара лоархӀаме да, аьнна.

Вай массане а дика кхетаду керттера декхар - дерригача дуненъяр санна ГӏалгӀайчен экологи хилийтар. Вай декхар да из дикагӀа яр, кхоана Ӏалам дийна хургдолаш, хий мала йиш хургйолаш, фо цӀенагӏа хургдолаш.

МоллагӀча сага кхетаде хала дац, цо укх дунен тӀа мел леладер вӏалла боацача маьха да, кхоана экологически хьал телхе. Вайна лов, тӀехьенна мах баь варгвоаца цӀена, дика таронаш йита, цар вахар дика хургдолаш.

Ӏалам мел лораде дезаш да, из хӀалакьхуле вай вахар боацача маьха долга, ер дуне кхыча беса дерзаргдолга ховш да вайна, ишколе дагӀача хана денз хьалхадоахаш хиларах. Карарча хана ӏилма хьалхадаьлар, технически хьалаш хилар бахьан долаш, цо дикка таро лу уж моттигаш юххера бӀаргаго. Юха а ала лов уж дешаш: «Вай кхеташ доагӀа цига лаьттара хӀама доацилга ховш хилар мел унзара да, кхыметтел цхьа къург билла фо а е цхьа коана Ӏаьржа лаьтта доацаш, из дуне миссел дола доазув даьсса да. Вай тӀадахаш долча лаьттан тӀа а иштта хила тарлу, вай Ӏалам лорадеш ца хуле».

Каст-каста нийслу кхалажаш йоагаеш хиларца, Ӏалама зе деш йола моттигаш. Уж нийслора республикан тайп-тайпарча кхаленашка. Дукха каьхаташ, пакеташ, шушаш, хьамча хӀамаш йоагае эттача; километраш цар кӀур дӀа-юха кхухьаш, наьха могашал йоаеш зе доал цох. Дукхаза нийсденнад, лотаяь кхалаж цхьан гаьнарча юрта йоагаш яле а, цох хьайоагӀа хьадж а кӀур а вайга Ӏуйрийна хьакхоачаш, хӀаьта цох тӀабужаш бола кӀурз машина кораш тӀа, гаьний гӀаьнаш тӀа уллаш. Ираза цу тайпара кхераме хьал тӀехьарча хана юхадаьннад. Кхы а дикагӀа дар, из вӀалла кхы хургдоацаш, дӀадаьккхача. Цу дерригнена чӀоагӀа накъадоалаш да Российски Федераце моттигашка къаман проекташ кхоачашъеш хилар, цо дика юстардоах уж кхоачамбоацараш. Цига хоадам боллаш белгалду керттера декхараш - гонахьара Ӏалам меттаоттадар, лорадар. Цу гӏулакхо хӀара российски миӏинга хьалхашка декхар оттаду, тайп-тайпара доазонаш тоадара, нувхаш гулъяра, цӀена фо, хин таронаш лораяра.

Укх ткъаь итт шера дукха хӀама де таро хилар ГӏалгӀайчен, экологе оагӀув лерттӀача боарам тӀа йоаккхача. Экологе дош даим ГӀР кулгалхочо Келаматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлас, Паччахьалкхено къаьстта терко лоаттаеш хиннад. Из дош кхоачашдеш дакъа лоацаш я республикан Ӏалама Министерство, экологически даькъ тӏара болхлой, лоӏамхой болама викалаш, из болх лелабеш йола паччахьалкхен оагӏонаш. Цул совгӀа, дукхача бахархоша а шоашкара дика дакъа лоац, уж ба дег чура Ӏалам дезараш.

Таханарча вахаре вай кхетадеш хила деза, экологически хьал цӀена ца хилча даргдоацаш, ер ха латтилга. ГӏалгӀайчен Ӏаьдала хьалхашка латташ да промышленни къахьегама гӏишлош хьалъяр, шахьара чудоагӏа зӀамига, керда доазонаш хьакхоллар, транспорта хьал дегӀадоаладар. Цу тайпара балхаш деш болча наха уйла е еза, шоаш беш бола болх цӀена хилийтара, арахецаш йола продукци дукхагӀа хилийтара, технически из хаттар дика кхоачашдара. Цу юкъе царна дагадоагӀаш хила деза керттердар: моллагӀа йола проект Ӏалама зе кӀезигагӀа деш хила еза, гонахьарча Ӏалама. Из деррига вай тахан кхувш йоагӀача тӀехьенна хьалхадаккха деза - уж ба итт, ткъо, ткъаь итт шу кхы даьлча баха безараш. Тӏаккха вай таро хургья ГӏалгӀайче эггара хозагӀа йола, дийнача Ӏалама юккъе улла республика хилийта. Вай цӀена хиш, гобаьккха латта лоамаш, баьццара баьш, михо лестаеш ягӀа лакха бовхьаш дола гаьнаш я из деррига кхоачашдара йола таронаш. Укх тӀехьарча ткъаь итт шера вӀашагӀдехка паччахьалкхен, юкъарлон экологи лораяра дола гӀулакхаш кхы а дукхагӀа совдаха деза вай.