2025-ча шера саькура бетта 15-гӏа ди боккха бохам бахьаш дера шийца… Запорожски доазон тӏа тӏема декхараш кхоачашдеш лаьттача Мухьмада вахара никъ хаьдар цу дийнахьа. Ма хала ди дар из массанена!

Вӏалла а дӏаяргйоаца гӏайгӏа Мухьмада гаргарча наьха, новкъостий дегашта яхьаш хилар из. 135-ча  тӏалатача полка ялхлагӏча  рота кхоалагӏча батальона хьалха латташ вар вай мехкахо.

Бӏухошта тешаме новкъост хинна Мухьмад массане лоархӏаш, цо яхар хьаллоацаш вар. Цун вахара, тӏема наькъах дувца эттача тахан хьоахаде дукха да… Цӏаккха а атта наькъаш лехача нахах хиннавац из. Ийшача моттиге уллув отта, оагӏув хьаллаца кийча вола новкъост вар, тешаме саг волаш хьавоагӏар. Ишттача сага уллув хила ловраш дукха хул. Аьннача дош долаш, ший дегӏ дизза денал долаш, яхь яхача деша сий лакха лоаттадеш хинна Мухьмад из мел вовзарашта юкъе везаш, сий деш вар. Кхыбарашта масал дола гӏулакхаш дукха дар цун вахаре.

Из вовзаш хиннараша дувцачох, Даьхен истори дега боча долаш, нийсача хӏаман тӏехьа латташ, деррига довза, тахка ловш  волаш хиннав из массахана. «Магӏалбик» яхача тӏемах дисар лохаш йолча тоабан юкъе волаш дукха къахьийгар цо бирсача шерашка лира тӏом лаьттача лаьттара тӏема истореца лоархӏамедараш лохаш. Сийлахь- боккхача Даьймехка тӏема шерашка де доацаш байнарий цӏераш гучайоахаш, бӏухошта тийна майдилгаш, иштта кхыдараш лохаш боккха болх лоаттабир.

Россе тӏема сийлен шахьар йолча Магӏалбика аренашка дӏахьош хинна болх къаьстта лоархӏаме, дега гарга бар вай мехкахочунна. Даьхе лораеш, бӏехача моастагӏчун наькъаш тедаш, вай лаьтташкара лира тохаш из эккхавеш лаьттарий истореца дувзаденна мел дола хӏама цу  зӏамигача сага боча дар. Тӏема археологецара бувзам чӏоагӏа бар цун. Из болх дӏахьош, аренаш техкаш ше лелача хана; вӏалла дага а дацар цунна Даьхен гӏулакха араваьнна гаьнарча доазон тӏа ха токхаш хург ма вий аьнна.

Массахана хьалха латта ӏема Мухьмад кхерам яхача дешо юхавоаккхарех вацар… Бера хана денз, дегӏаца чӏоагӏъенна латта оамалаш хоалуш яр цун гӏулакхашка. Гӏо де дезача, оарцагӏвала везача даиман кийча хиннав из, из вовзаш хиннараша кхетадора, шийгара ийшача хӏаманна из фуннагӏа даь а ураотта хьожаргволга. Бера хана денз ший Даьхе езаш хиннача сага уйлаш, нигат, гӏулакхаш а ший тайпара хул. Ший хӏама чӏоагӏа боча долаш хиннав из. Хьамсара бар ший мохк, ший къам, зӏамига волча хана денз идда моттигаш, деша иха никъ, ше кхийна урам.

Цхьаволча сага вӏалла а теркалдергдоаца хӏама зе ховш саг вар Мухьмад. Бера хана денз, зийнаяр цунца из оамал. Вахарца сакъердалуш вар из, дуккха а дикаш кхолла лаьрхӏа вар. 2011-ча шера лаьрхӏар цо, боккхача къахьегама наькъ тӏа гӏа баккха. «Дешархо волаш юкъевера из «Магӏалбик» яхача тӏемах дисараш лохача тоабанна. Цу хана гуш дар, Даьхенах дог лаза, деналах визза воӏ из волга», - дийцар цу тоабан хьалха латтача Дзейтнаькъан Беслана. – Тоабан юкъе эггара зӏамагӏа вар из, массанена ше везавалийта, лархӏийта ховш вар, хана воккха воаццашехь.

Аз фу аргдар аьлча, Мухьмад цхьа ший ханарча берашта тара волаш, бера уйлашца вахаш саг вацар. Моллагӏа хӏама майрра цунна дӏатӏадилла, цох тийша дита мегаргдолаш, бокъонца вола къаман эздий воӏ вар из. Цу хана гуш дар, хана йӏоахалца деналах визза вола, яхь йола воӏ цох хургволга.

Боккхагӏбараш лархӏа, царца эздел леладе ховш, ший дегӏах гӏалат ца доалийташ, ийшача моттиге кийча волаш саг вар. Оаха цу хана кхетадора, къаман башха къонах хинна из дӏаоттаргволга.Тха тоабан доакъашхо хилар тешал деш долча удостоверенех, боккхача наькъ тӏа валара лорхӏаме каьхат хилар цун вахаре. Тӏема декхарашца дувзаденна хӏамаш ӏомадир цо, из болх лелабеш тхона юкъе волаш».

2013-ча шера керда наӏараш хьаеллаелар Мухьмада наькъ тӏа. Рязанерча лакхерча десантни командни  училища курсант хилар цох. «Магӏалбик» яхача тӏемах дисар лохаш хиннача тоабан юкъе хиларо дезадалийтар  зӏамигача сага из гӏулакх.

Даьхен гӏулакха латта ше кийча волга белгалдеш, хьаийцар цо курсанта погонаш. ВДВ дешаш вола саг ший дегӏа оамалаш дикка тоаяь, чӏоагӏъяь, моллагӏча хӏаман духьалъотта кийча волаш хила веза. Мухьмада дикача оагӏорахьа дӏавовзийтар ше цу моттиге. Москверча Цӏеча майдан тӏа дӏахьош хиннача Коталон Параде дакъа лоацаш хилар деналах визза вола вай мехкахо.

Белгалде деза, иштта лоархӏамеча кхетаче дакъа лаца цхьа моллагӏа вла саг ца хоржилга. Цунцара лакха лерхӏам гойташ дар, из цу юкъеоттавар. Коталон Ден хетаяьча тӏема параде енна майдилг чӏоагӏа боча яр къонача курсанта. 

Москверча Цӏеча майдане гӏолла водаш, духьалъэттар цунна «Магӏалбик» яхача тоабан юкъе ше дӏадихьа денош;  Даьхен гӏулакха латта кийча ва, аьнна, денна дош; таханара ший декхар… Вахара хӏама массахана цхьатарра хилац, вӏалла дагадоацача хана деррига хувцалуш ха отт.

Иштта хилар цун вахаре а, ший кара хӏама доацаш, цхьацца бахьанех Рязански училищера дешар дита дезаш хилар из, бакъда цу оагӏонца ювзаенна йола оамалаш, гӏулакхаш цун дегӏаца дикка чӏоагӏденна даьннадар. Гӏалгӏай мехка цӏакхаьча Къилбаседа Кавказа доагора-энергетически колледже дийшар цо. Тока оагӏонцарча болхлочун декхараш дикка ӏомадаь волаш, дӏахо къахьега кийчлуш вар Мухьмад. Бакъда 2022-ча шера Россе тӏема операци хьакхайкаяро хийцар нигат, уйла. Эггара хьалха болхарашца Украине кхаьчар из.

2022-ча шера денз,  халагӏа лоархӏаш йолча Запорожски моттиге лаьттар из тӏема декхараш токхаш. 2023-ча шера саькура бетта мина ийккха дикка лозавир Мухьмад. Иштта човхам хиннача моллагӏча сага кулгаш ӏохец аьле хеталу, бакъда Мухьмада доагӏаш-м хиланзар из. Дӏахо къахьегаш дӏаваха лаьрхӏа вар из. «Турпалий ха» яхача проекте дакъа лоацаш, каьхаташ чуделлар цо.

Россе Президента Путин Владимира СВО доакъашхошта лаьрхӏа йоаржаяьча программан  дешар чакхдаьккха, эггара хьалхарчарца проекте хьахержар из. 2024-ча шера ший дегӏа могашал меттайоалаеш ха яьккха, тӏема операце моттиге юхакхаьчар из. Цо кулгал деш йола 135-гӏа полка батальон эггара халагӏа дола декхараш кхоачашдеча доазон тӏа латташ яр.

Хьалхалаттараша теркалдир, моллагӏа декхар тӏехдика кхоачашде хьожаш вола  тешаме бӏухо из волга. Ший гӏулакх боаггӏача боараме токхаш латта Мухьмад, Денала Орден луш, белгалвир. Цкъа йоккха чов еш лозаваьчул тӏехьагӏа, меттавена тӏема аренашка дӏахо декхараш кхоачашде из оттаро хьахьокхар из Даьхен гӏулакха латта, цун хӏама лораде кийча вола къонах волга. «Поджигатель» яха позывной йолаш вар Мухьмад тӏема аренашка. 2025-ча шера наджгоанцхой бетта геттара хала дола декхар тӏадиллар вай мехкахочунна. Из кавказски доттагӏал яха хӏама цу моча моттигашка къаьстта накъадоалаш, белгала хул.

Мухьмада уллув гӏа боаккхаш вар «Француз» яха позывной йола черсе Кахов Беслан. Мухьмада батальона хьалхашка оттадаь декхараш дизза кхоачашдир. Из чӏоагӏа лоархӏаме декхар хиларах, боаггӏача боараме кхоачашдарах орден яла оттавир Мухьмад, цун новкъост Беслан. Кахов Беслана эггара хьалха луш яр орден, хӏаьта вай мехкахо шозлагӏа оттавир Денала Орден яла.

Цхьан шера ши орден ялар яхар дикка къахьегам шийна тӏехьа бола хӏама да! Эггара халагӏа тӏема аренашка лоархӏача доазон тӏа латташ вар «Поджигатель». Мухьмада вахаре тӏеххьара саькура бутт хилар цу шера беначох…

«2025-ча шера саькура бетта 15-ча дийнахьа Ерригача Россе тохкама, краеведчески, проектни «Даьхе» яхача  дешархой балхий яхьий моттигера бӏал чакхбаккха кийчлуш дар тхо, - дувц Дзейтанаькъан Беслана. - Цу дийнахьа хоза хоам бера Магӏалбике  - «Тӏема истори. Лаьрххӏа йола тӏема операци» яхача оагӏонца хьалхара моттиг яьккхар СВО доакъашхочун Дзараханаькъан Вахий Мухьмада хетабаьча балхо. Цох язбаь хиннача балха лакха мах оттабир кхелахоша.

Цу дийнахьа, ах бийса яьннача хана дог дохадеш, деррига хувцаш бола хала хоам бера Дзараханаькъан дезале. Аргӏанара тӏема декхар кхоачашдеча наькъ тӏа вахар хаьдар Мухьмада…». Ла ма могга хала хӏама дар из Мухьмад вовзаш мел хиннарашта, дерригача къаман, мехка! Бера хана денз, ший Даьхе дега боча йолаш, дегӏаца денал, майрал, яхь йола къонгаш мах баь варгвоацача дикан маьхе ба.

Ишттачарех вар Мухьмад! Цӏаккха а вицлургвоаца турпал ва из тахан ший мехка. Тӏемах дисар лохаш йолча тоабан доакъашхоша цун сурташ, иштта кхыйола хӏамаш, геттара еза йолаш, лораю. Из дешаш хиннача Къилбаседа Кавказа доагора-энергетически колледже а хозача дешаца хьоахаву из.

Цунна хетаяь «Денала Парта» я цига хьайийлла. Дуккхача студенташта довзаш да мехкахочун, шоаш санна сийрдача, беркатеча наькъага кхача гӏийртача зӏамигача сага истори. Цун йоагӏаш хинна Денала Орден цӏагӏарча наха хьаийцар. « Бакъда цхьаькха цхьа хӏама да тха сатем боабаь,- йоах Беслана.

Мухьмада хьаяла езаш хинна цхьаькха орден хӏанз а хьаяланза я цун гаргарча наха. «Магӏалбик» яхача тӏемах дисар лохаш йолча тоабан доакъашхой, Къилбаседа Кавказа доагора-энергетически колледжа болхлой из гӏулакх тӏадахьа лаьрхӏа ба 135-ча полка 19-ча дивизен хьалхалаттарашта. Из хӏама хила деззача тайпара хьаоттаде дезаш да.

Дийна волча хана цун яла оттаяь орден даьга, наьнага хьакхача еза ма хулла сихагӏа. Колледжа студенташта дукха дийцад эзделах, деналах визза воӏ хиннача цун вахара, тӏема наькъах. Дикача сага цӏи-м дӏайовц,цун вахара никъ хаьдача а. Мухьмад санна бола къонгаш шортта хилба вай къаман юкъе!

Доккхача дикашка кхача гӏерташ къахьийгарех вар из. Цо цӏаккха а лийхадацар атта наькъаш, цун дог ший Даьхенца хетта дар, цунцарча безамах дизза дар денош. Селий, Черсий, Хӏирий мехкашкара цунца цхьана тӏема аренашка лийнача бӏухоша дукха дувц цох даьхкача дикача гӏулакхех. Нах безаш, ше везийта ховш, аьннача дош долаш, яхь яхар фуд кхетадеш саг вар из. Массане вахар а хада дезаш да, Дала йилла ха кхоачаелча, бакъда эггара лоархӏамедар да шийна тӏехьа дика цӏи йитар, наха зуламе воацаш вахар.

Бера хана денз, Мухьмад вовзаш, цунца кхоачарле лелаеш хиннараша дувц тахан, из мел кӏаьда дог долаш саг вар. Ше лийнна, кхийна моттигаш чӏоагӏа боча яр цун, ма дарра аьлча, Даьхен визза воӏ вар-кх! Ишколерча хьехархоша, колледже хьехаш хиннараша дукха дикаш дийцар цох. Гӏо де дезача кийча волаш вар зӏамига волча хана денз, къахетаме, цхьа тамашийна хоза оамалаш йолаш хьалкхийра из. Вахаре дагадоацача хана ха отт турпалал гойта дезаш…

Турпал волаш малхавалац саг, хала ха эттача хана дӏахьокха дезаш хул из деррига. Тешаме   новкъост хила, цӏагӏарча наха хьамсарагӏа вола воӏ хила, Даьхен сий лораде ховш ваьхар Мухьмад. Лоаца хилар вахара никъ, геттара а лоаца…

Бакъда тахан кхийнарашта, кхоана ураоттаргбарашта масал эца дуккха дикаш шийна тӏехьа дита дӏавахар из. Ишттача сагах дукха хул дувца, дагадоха, массахана хьехаве а безам хул. Дикача къонгий мах баь варгвац! Тхьоврарча хана денз, денал дола къонгаш беций  Даьхен хӏама хьаллоацаш, лорадеш лаьттараш? Цар цӏерашта юкъе йизза моттиг дӏалаьца дӏаэттай Дзараханаькъан Мухьмада цӏи а. Цхьан хана, цун велар хиннача колледжа уйча цун цӏера хетаяь Денала Парта латт, сатем эттаб…

Дуккхача хӏаман уйла яйташ бола сатем. Уйча хьалъуллача улга тӏара хьахьеж доккхача дикашка кхача гӏерташ, вахар дезаш хинна цун бӏаргаш. «Магӏалбик» яхача тӏемах дисар лохача барий тоабан юкъе из цӏаккха а вицлургвац, эггара хьинар долашагӏа хинна болхло дӏакъаьста бисар уж. Дега хала да ер мугӏараш язде…

Вахара никъ хаьдача дикача сагах дувца атта хилац, деррига хьадагаухаш. Духьалъотт цун безаме къамаьл, беркате оамалаш, велакъажар… Дагабоахк чӏоагӏа иштта дика воӏ къаьста бисараш. Хала хул цу дешага дӏаӏама, из вовзаш, везаш хиннараш дукха хилча, геттара а хала хул.

Къонача тӏехьен, кхувш латтача дешархошта массахана хьалхадаха деза вай; Даьхен гӏулакха латташ хиннача къонгий цӏераш йовза еза, яхаш. Вахара никъ геттара къона волаш хаьдабале а, кхоачашде кхийнараш дукха да цу зӏамигача сага. Къонахчал, денал цӏийца долаш яьккхар цо ший ха, дуккхача наьха дегашта боккха бохам хулаш ди хилар из къаьстача денах.

Мухьмада, дувцилга а доацаш, дукха безар ший мохк, ший нах, ший бера ха дӏаяха моттигаш. Цун уйла, нигат довзийташ да из деррига! Цхьавола саг къамаьл дувца волалушшехь, кхетадеш хул из фу оамал йолаш ва.

Мухьмадах массане а кӏаьда оамал йолаш, дог цӏена, безаме саг ва оалар. Цхьа ираз да-кх ше везийта ховш вахар а. Хӏаранена карагӏдоалаш хӏама дац из а… Турпала никъ хаьдабале а, цун цӏи вай дегашта массахана боча хургья!