«Эггара керттерчарех дар, дӏадахача шера аьттув баьннараш белгалдар, -  белгалдаьккхар Оздой Джамбулата. Цига дийцар йоаржаяьча проектех, программех, семинарех, гулламех, ӏилман оагӏонца дӏакхихьача кхетаченех, гӏалгӏай къаман культураца, истореца дувзаденнараш чулоацаш дӏабихьача балхах. Дӏадаха шу тхона массанена къахьегамах дизза хилар. 20 совгӏа ӏилман балхаца кхетаченаш йоаржае, къамашта юкъера конференцеш, республикански семинараш, презентацеш, ӏилман арахьара сессеш дӏакхухьаш хилар тхо. Из беррига болх вай истореца, къаман культураца бувзам болаш бар. Тха тоабо дикка къахьийгалга белгалдеш да 130 статья араялар. 2025-ча шера лоархӏаме болх дӏачакхбаккха аьттув баьлар тха. Цу юкъе я « Вестник ИнгНИИ» яха ши номер, дӏайихьача кхетаченех дола гулламаш, «Гӏалгӏай АО. 

1924-1934 шераш» яха архиверча каьхатий гуллам, иштта ишколашта лаьрхӏа дола книжкаш – « Гӏалгӏай мехка истори 5-7-ча классашта». Дӏадаха шу боккхача аьттоний шу дар ала йиш я тахан. Оагӏой бетта дӏайихьар «Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏом Россе къамай исторецарча дагалоаттаме» яха Къамашта юкъера ӏилман балхацара конференци. Боккхача тӏема Котало кхаьча 80 шу дизара хетаяь яр из лоархӏаме моттиг. Тха болхлой санна, цу юкъе дакъа лоацаш хилар Гӏалгӏай паччахьалкхен университет, регионера Паччахьалкхен архивни моттиг. Россера, Гӏуозлой мехкара ӏилманхой, тохкамхой бар гуллама балха юкъе дакъа лоацаш. Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏемца дувзаденнараш Россе дерригача къамашка кхоачаш долга хьагойтар цу гӏулакхо. Историкаша, архивисташа, краеведаша, ӏилман иснститута, иштта кхыйолча моттигий болхлоша дакъа лоацаш хиларах, ма барра боаржабе аьттув баьлар из болх. ӏилман балхех бола боккха, лоархӏаме гуллам арахийцар оаха. 

Цунна юкъеяхар пленарни докладаш, тезисаш, секцей доакъашхой статьяш, тӏема-исторически оагӏонца дувзаденнарех бола болх. Дӏахохьоргболча тохкама балхаца чӏоагӏа лоархӏаме гӏулакх хилар цох. Массехк лоархӏаме декхар дар цу юкъе чулаьцар - Россецара, Гӏуозлой мехкацара ӏилман оагӏонцара бувзам чӏоагӏбеш, таханарча ханаца Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏема истори лорадар, доаржадар, къаьстта Магӏалбике моастагӏа чугӏертача хана, вай къаман наха гойтача турпала гӏулакхех дувцар. Котало гаргакхоачаяра тӏехьа, вай къамо доккха дакъа лаьцад, из тӏехьа тӏакхувчарна дӏахайтар да лоархӏаме.

Гӏалгӏай къаман эггара хьалхара суртанча хиннача ӏоахарганаькъан Хьаж-Бийкара хетаяь йоккха ӏилман балхацара кхтаче дӏайихьар Фуртуог яхача лоаман юрта бекарга бетта. Цига гулбенна хилар ӏилманхой, историкаш, музеера, архивашкара болхлой, журналисташ, иштта ӏоахарганаькъан Хьаж-Бийкара гаргара нах. Къаман ӏадаташ, истори, культура чулоацаш долча суртанча балхашта, цу ший тайпара хиннача кхоллама меттаца дувзаденнарашта хетаяь докладаш йийшар цига гулбеннараша. Цо кхелла балхаш гойтамашка, журналашка, газеташка гӏолла доаржадеш болх дӏабахьа безилга белгалдир кхетаче. Суртанча вахарца дувзаденнараш тахкара болх дӏабахьа беза архивашка а. «Литературан хьаьша-цӏа» яхача проектага гӏолла йоазонхой, байтанчаш чулоацаш йола кхетаче дӏайихьар ИнгНИИ. Кавказерча йоазонхой Клубо кийчдаь «Тӏойи зизаши» яха антологи довзийтар цига. Тайп-тайпарча ханашка баьхча йоазонхой, байтанчий балхаш дар цо чулаьцараш. Къаьстта, йоккха терко тӏайохийташ, хьоахае езарех я мехка, иштта арахьа а цӏихеза волча суртанчанна, байтанчанна Мартазанаькъан Мусайна хетаяь кхоллама оагӏонцара сайре. 

«Литературан хьаьша-цӏагӏа» иштта дӏайихьар Туркий мехка вайцигара цхьан хана баха дӏабахарех хьаваьннача туркий йоазонхочун Хьаштаранаькъан Айдамара Ферди «Ялхайттлагӏа сахьат» яха роман довзийта кхетаче. XӏX-ча бӏаьшерашка Кавказера дӏабахача нахах хьаваьнна ва из йоазонхо. Дӏадахача шера кхоачашдаьча лоархӏамечарна юкъе я «Мехка исторически, культуран оагӏонца Даьттагӏе яха юрт» цӏи йола ӏилман балхацара кхетаче. Цу кхетачено хьайийллар «Гӏалгӏай мехкарча моттигий генеалоги» яха института проект. Даьттагӏерча культуран Цӏагӏа дӏайихьача кхетачено цу юртара тайп-тайпарча ханашкара нах гулбир. Царца бувзаме хиларо дикагӏа доаржадир цу проектаца дувзаденнараш. Кхетачено чулаьцар йоккха программа яр. Къаьнарча хана вай къаман наха цӏагӏа, вахаре лелаяь тайп-тайпара хӏамаш яр цига гойта оттаяь, иштта вай ӏадаташцара кӏувсаш-истингаш, ферташ яр. Белгалде деза из проект дуккханеша хьаллаьцалга, из дӏахохьош боккха болх боаржабергба мехка. Мехкарча кхыйолча юрташка а дӏахьоргья къаман истореца, ӏадаташца, культураца дувзаденнараш довзийташ йола кхетаченаш, гойтамаш. Мехка исторе, литературан, культуран оагӏонашца дувзаденнараш чулоацаш йола программаш йовзийтай института болхлоша. ӏилманхошта, хьакимашта, кагирхошта юкъера бувзам чӏоагӏбеш, къахьийгад цига. Къаьстта йоккха терко тӏайохийташ белгалде дезарех дар Гӏалгӏайче Россех дӏакхийтта 255 шу дизара хетаяь йола семинар, иштта Коталон 80 шу дузаш кийчъяь Магӏалбике чугӏерта моастагӏа вохаварах, ше Кавказе чувала оттарах дехкевоаккхаш йолча операцех йола кхетаче. «Таханарча вахарера кагирхой: тешаме доацараш, воча хӏаман тӏавугаш дола бахьанаш» яхача ӏилман балхацарча семинаре гӏолла лоархӏамедараш доаржадеш къахьийгар институто. Хӏаьта дезала юкъе эггара чӏоагӏагӏа лораде дезарех йолча семинаро гӏалгӏай къаман дезалашка тхьовра денз лоархӏаш хиннараш белгалдир. 

Таханарча дийнахьа керттердараш белгалдеш хилар СВО доакъашхошта, цар дезалашта психологически оагӏонца гӏо лоаттадарах йола кхетаче. Цига дакъа лаца гулбелар психологаш, хьакимаш, иштта кхыбола болхлой. Дӏадахача шера НИИ дагалаьцар ӏилманхо-лингвист хинна Оздой Ибрахӏим. Цун 120 шу дизара хетаяь семинар дӏайихьар мехка. Гӏалгӏай меттаца цо къахьегарах, таханарча филологе цо дитараш юкъелацарах дийцар гулбеннараша. ИнгНИИ къонача ӏилманхой Кхела семинаре къонача ӏилманхой балхех дийцар. Филологеца, истореца, этнологеца шоай аьттув баьннараш белгалдир цига. Балкхарой байтанча Зумакулова Танзилай кхоллама хетаяьча литературни семинаре Гӏаьбартой-Балкхарой мехкара викалаш бар гулбенна. Кавказерча къамий ӏадаташ дувцаш моттиг хилар цох.

«Литературан Сочи» яхача Халкъашта юкъерча книжкай фестивале вай къаман исторех, культурах лаьца книжкаш довзийтар. Россе хозача курортни моттиге Соче дӏахьош хиннача кхетаче кхыча моттигашкарча библиотекашцара бувзам чӏоагӏбе, вай литература царна дӏадовзийта аьттув баьлар. Иштта цига дийцар метташ доаржадеш, цар хьал ца талхийташ болх лоаттабарах. Белгалде деза, цу ерригача кхетаченаша боккха пайда баьлга, дукха лоархӏаме хӏама дӏадовзийталга наха юкъе. Хӏара семинар, кхетаче ший никъ болаш, ӏилман, дешара, исторен оагӏонцара гӏулакхаш хьаллоацаш яр. ӏилма-тохкама Института йоккхача кхетаче дийцар, укх шера кхоачашде дезарех. Дӏадахача шерал кӏезигагӏа доацаш, тӏатеӏӏа, хьинаре къахьега деза укх шера а. Хьалхашка латта декхараш доккхий, дукха да, цунга хьежжа ший аргӏагӏа дӏабахьа беза 2026-ча шерара болх.

Истореца лоархӏаме йола ӏилман кхо конференци дӏаяхьарах дийцар кхетаче. Гӏалгӏай автономни областа хьалхарча кулгалхочун Заьзганаькъан Бейсолта Идриса 130 шу дизара хетаяь ӏилман конференци я дӏаяхьа езаш, иштта « Орджоникидзе Серго: тӏема-революционни никъ» яха Къамашта юкъера ӏилман балхацара конференци, Гӏалгӏай НИИ 100 шу дизара хетаяь конфернци дӏахьош къахьегаргда. Тӏатеӏӏа болх беш кхоачашде дезараш кӏезига доацилга гуш да, доккхий декхараш да НИИ шийна хьалхашка оттадаьраш.

Кхетаче йистейоалаш, ший балхацарча тоаба доккха баркал аьлар Оздой Джамбулата, ӏилма-тохкама института хӏама тоадара тӏехьа бехктокхаме, хьинаре къахьегарашта, шоай никъ лакха лоархӏаш хиларах. Иштта цо белгалдир, мехкарча дешареи ӏилмани гӏулакхех йолча министерствоца бувзам лоаттабеш, болх дӏабахьарах цхьацца дола декхараш аттачахьа даха мегалга. Лоархӏаме проекташ, программаш, семинараш, кхетаченаш, гулламаш доаржадеш, шоай никъ дӏахобахьа лаьрхӏа ба института къахьегамхой.