«Дог хьаделлар» яха гуллам дукха хӏама чулаьца ба. Хьалхарча даькъ тӏара вайна йовзаргья вай мехкарча ӏалама хозалах, вахарах, ӏадатех, Даьхенцарча безамах йола байташ. Харсенаькъан Бориса байташ ший тайпара кӏоргга дег чу кховдаш, моллагӏча сага дог сомадоаккхаш я. Селханарча, таханарча вахарера гӏулакхаш довзийташ, къаман культура, истори чулоацаш да автора говза кхелла мугӏараш. Къаьстта йоккха терко тӏаозаш я «Беки, Малгои», «Даьхе» яха поэмаш.

Тхьовра денз къамо хьабахьа никъ чулоацаш, багахбувцамцара ӏадаташ довзийташ болх ба из. Къаман багахбувцамах яздеш, вай даьшкара хьадена оаламаш доаржадеш, цар маӏан ма дарра довзийташ ва Борис. Лоаман наьха вахар, цар леладаь гӏулакхаш довз вайна цун йоазош дешаш. Цхьаккха а моттийта юкъедоаладаь хӏама доацаш, гӏалгӏай къаман тхьоврача ханашкара денз хьабахьа никъ ма барра бовзийта гӏерт из, ший балхашка гӏолла. Харсенаькъан Бориса байташ йовза эттача, дикка хоалуш да уж ерригаш а къаман истореца бувзам болаш йолга. Автора теркалду, бокъонца йола байташ вахара массайола оагӏув йовзийташ, деррига чулаьца, дуккхача шерашка яхаргйолаш хила езилга. Хиннар, таханардар, хила тарлуш дар вӏаший дувзаш кхелла боккха болх ба из.

«Байтанчас яздаьча мугӏарашка гӏолла, довза йиш я цун нигат, уйла», оалаш да вайна юкъе. Укхаза ала лов; Харсенаькъан Бориса байташка гӏолла ший дог хьадийллад, аьнна. Геттара хоза язду байтанчас вай мехкарча ӏаламах, цунцарча ший безамах. Къаман истореца, даьй беркатеча ӏадаташца, культураца дувзаденна мел дола хӏама боча да цун дега. Из хоалуш да, цун кхоллам бовзаш. «Дог хьаделлар» яхар бувзам чӏоагӏбеш дола книжка да ала йиш я тахан. Къаман селханарча исторецара, таханарча деношцара бувзам ба вай бувцар. Даьхе яха дош ший дега кӏоаргга хьамсара долга, Даьхенца дувзаденна ший боарам боацаш дикаш долга хьагойт автора. Къаьстта из оагӏув цунна чӏоагӏа боча хиннилга гуш да.

Книжка шоллагӏча оагӏон тӏа Бориса вайна бовзийт дунен хозача, цӏенача, сийдолча хӏаманцара ший безам. Цӏен кхуврч, кхийна, берал дӏадаха наькъаш, даьшкара хьакхаьчар эггара бочагӏа долга хьагойт цо. Моллагӏа саг, цу хӏамай хам беш, лерхӏам боа ца беш, хила везилга белгалду ший хӏара мугӏарца. Дунен ха сиха йода… мел ваьхача а дӏаьха дац вахар, цудухьа дикаш кхолла, шийна тӏехьа беркате лар ютаргйола гӏулакхаш доаржаде сиха, сутара хила веза саг. Хӏаьта безамца хоттам болаш кхелла мугӏараш-м моллагӏчун дог хьаделладолийташ хургда, аьнна, хет.

Хьийдда доагӏача хин низаца, хьаькъалах бизза болча къоаношца, морхех бовхьамаш хьекхалуш латтача лоамашца, ерригача лоамега кура хьежаш латтача гӏалашца хоттам болаш ба автора цу тӏа хестабу безам. Гӏалгӏай къам массахана хьаьша лакха лоархӏаш, из тӏаэца ховш хьаденилга, даьй ханашка денз вай къаман дуккха а беркате ӏадаташ хиннилга белгалду цо. Цкъа дийшачоа атта дицлургдарех дац цун книжка, лаьта литературан оагӏонаш довзараша-м лакха мах оттабаьб цунна. Филологически ӏилмай кандидат йолча Горчхананаькъан Танзилас теркалдир, гуллама хьалха Харсенаькъан Бориса белгалдер эрсий, дунен классикий ӏадата тӏатайжа долга.

Культуран хӏама, къаман истори шийна дикка довзилга хьагойт вайна говзача автора. Из деррига кхоллача хана, ма дукха хӏама лаьттад цун дег чу хьаӏайна, аьнна, хет. Дунен, эрсий классикий балхаш дика довзаш, царна боаггӏаш бола мах оттабе ховш хиннав Борис. Танзилас язду: «Байтанчан «Никъ бега бац…» яхача йоазоно довзийт дега сурт…Мел хала дале а; саг дикача, сийрдача, цӏенача хӏаманга кхача гӏерташ, ишттача вахара гонахьа мел бараш тӏахьехаш хила везилга белгалду автора. Даьсса, теӏа хета вахара денош а син низаца дийнде, Даьлага хьоаставаларца хозде, тоаде йиш йолга теркалдеш да мугӏараш. Дог сомадоаккхаш дола мугӏараш довзийт шоана. Харсенаькъанчо яздаьд:

«Не усеян путь

Лепестками роз.

Чувство не вернуть,

Свет унылых грёз.

Лист сухой дрожит

На скупом ветру.

Серебрится нить

В чувственном плену.

Сердце, не жалей,

Сохрани весну.

Грустью тополей

Осень обману».

Верлена цу хьакъехьа яздаьд:

«Выйду я в поле.

Ветер на воле

Мечется, смелый.

Схватит он, бросит,

Словно уносит

Лист пожелтелый».

Докъаденнача гӏаьний сурт, гуйранца дог матардахар довзийт вайна байтанчас. Французски байтанчах тарра, ӏаламга гӏолла ший дега, син хьал довзийташ ва вайна Борис. Хӏаьта Поль Верлена мугӏарашка хьежача, вай байтанчан бӏаьсти ханнахьа гучаяла тарлуш я».

Исбахьален духлохама йизза моттиг дӏалаьцарех да ала йиш я цу книжках. Вахаре дукха хӏама лайнача, дайзача сага оаз я вайна мугӏарашка хозар. Ший дега хьал ма дарра довзийта гӏерт из цхьацца йолча моттигашка, из дикка хоалуш да… Дӏаяхача ханаца дисарашка сатувсаш, дог хьегаш я байташ, тахан вахаре Дала тоадаьчох хам беш я.

Хӏара дош дикка диста, эза диллача санна да… Литературе къахьегараша белгалдечох, байтанча моллагӏчун дог тохадалийта, сомадаккха низ болаш хила веза… бокъонца вола байтанча ва вай вувцар! Харсенаькъан Борисах оалалу тахан из литературе воагӏаш, эшаш, ханнахьа нийсвенна саг ва, аьнна! Дукха уйла еш кхелла йолга гуш да байташ, ешаш волча хӏара сага ший вахарца хоттам бола хӏамаш корадоагӏаргда царгара.

Тахан, вахаре дуккхадараш даьржача хана, сенна эш байташ аьнна хетадала мег цхьаволча сага, майрра аргдар аз, байташ дега хьал, цун низ, оаз йовзийта; дикача, сийрдача хӏаманна адам тӏахьеха; хьай дега дезаденнар хоастаде, хьамсардарашта терко е эшилга! Байташка гӏолла ше дӏавовзийт сага, дуккхача адама дегашта дарба де а йиш я царца; хозача, доаггӏаш аьннача дешо а хийла сага уйлаш, вахара никъ хувц! Массахана яхийла беркатеча наьха дега оаз!