Цу байтий мугӏарий чоалхане бакъдар таханарча денга кхоачаш хьаденад.  Россена  юха ӏоажала никъ бахьаш  нацизм тӏаенача хана, уж мугӏараш юха дийнлу вай бӏаргашта гуш.

Гӏалгӏайчен яхархочун Могушканаькъан Хадена нийсделар, лаьрххӏа йола операци дӏахьоча  моттиге, хӏара дийнахьа ший вахар кӏалдуташ латта езаш дола  хьал. Цӏийденнача аьшка шок еттар, лаьтта эгадеш латта герза тата, тӏема кӏур, цӏий… Из деррига тӏом бувцаш долча фильма сурташ дац, из хӏара денна цунна хьалхашка  дар да.

Къонача гӏалгӏай кхалсага хӏара дийнахьа хьагойт денал а къахетам а.  Цига ба ший Даьхенцара, нахацара боккха безам бахьан долаш, моастагӏчунна духьаллаттараш. Мелб уж, шоай бӏаргашкара сердал дӏайовш латтача хана, цӏаьхха бӏарг хьабийллача, лора  юхьмараш яйнараш; йиший юхь, ше лоравеча малайка юхь, укх дунен тӏара дӏаводачара ше юхавоалаваьча сага сибат вӏалла диц ца луш дагахьа лоаттадераш?

Цига, тӏема хьалхарча мугӏарашка, ден-бус доазонаш доацача, герза молха хьадж мара йоацача боаржабеш ба, эггара машарегӏа бола тӏом - сага вахар кӏалхардаккхара тӏехьа къахьегар. Укхаза, Могушканаькъан Хаде кулгаша тамашийна хӏамаш гойт. ӏоажала карара бӏухой хьабоахаш, цар човнаш  ший йӏовхалца дӏатеӏаеш, ший дег чура йӏовхал царна луш, из хул бӏухочун, цун ӏоажала юкъе латташ. Кӏаьдача, тӏахьежача дегӏа йоккха йоацача кхалсага корадоагӏа тешам луш дола дешаш - уж да дӏакъайлабоалаш латта  сага низ, цун са юхадоаладеш дола дешаш.

Вахара тӏеххьара секундаш дагаръеча хана, Хади цхьаь яц. Зӏамагӏча сержанта Могушканаькъан Хадена  дика хов, хӏара кӏалхарваьккхача салтечун тӏехьа гуш боаца, бакъда котвоаккхаш бола низ латтилга - Далла дӏахозаш дола наьна дуӏа. Эзараш километраш гаьна йолча моттиге даь дуӏа цунна накъадоал цӏийх ӏовдалуш латтача салтечун са  кӏалхардаккха. Из нийса оалаш а да; укх лаьтта ноаной белхача хана, сигален къахетам ӏобоссаш ба, аьле.

Могушканаькъан Хаде къахьегам бусталургбац, герзо вохаваь бӏухо тегарца е бинташ дагардарца. Хӏара лозаваьчара, чов хинначара  бӏухо юхавоалавара тӏехьа латт бойла ца дита бераш. Цхьа саг кӏалхарвоаккхаш, Хаьде лораду бӏарчча дуне: ӏаьржа шовлакх тилла  ца дезаш фусам-нана, шоай даь оаз берашта йиц ца йолийташ, бала, гӏайгӏа ловш  лела ца беза дезал. Кхалсага баламаш тӏа уллаш дола дукъ хала да, цо дӏадех денал хилар. Вай деношка тӏема хьалхарча мугӏарашка латтача кхалнаха хӏара денна турпалал гойт. Даьхено лакха мах оттабу цу боккхача къахьегама. Иштта ца зувш йисанзар вай мехкахо а.

2025 шера, саькура бетта 5-ча дийнахьа, Россе Президента Амарах денал, майрал гойтарах Могушканаькъан Азалбика Хадена лакха паччахьалкхен совгӏат делар- «Лечара бӏухой кӏалхарбахарах». Цун карагӏдаьннар хӏанз вай мехка исторе оагӏон тӏа хургда даим денала масала санна.

- Мишта даьккхар ӏа из совгӏат? - яхача хаттара жоп луш, Хаде вӏала доаккхал дацар. Цун лаьгӏача оазаца хоалуш дар ший декхар довзаш из хилар.

- Цун бахьан дар, дукха човнаш хинна, лозабаь нах хьабоалабаьча хана; аз, ца йохаш, сай болх боаггӏача беса дӏабахьар. Хӏара секунд яр дӏалархӏа езаш, сона карагӏдаьлар дукхача салташта лорий гӏо де, цу хана лораш массанахьа дӏакхоачаш а бацар. Тха балха керттера белгало я, чоалхане хьалаш латтача хана  уж нах кӏалхарбахар, цу хана тха вахар а хадар кхерам болаш хул», - яхаш, дийцар цо.

Ше  ехаяцар яхача дешашта тӏехьа, боккха лоӏам латт. Эттӏабе безаш вӏалла ца хадаш човнаш хинна бӏухой болча хана, говзал йола хирургаш шоай мел йолча таронашца къахьегаш болча хана, къаьстта из санна болча наха шоашта тӏаэц хьалхара хало.

Еха йоацаш, ший кхерам юхатетта, Хаде даим хила доаггӏача беса дӏахьу из гӏулакх. Боккъонцах дола турпалал - из шийх йоккха  цӏи яккхийтара лохаш дола бахьан дац, из эггара халагӏча моттиге ше саг хилар дӏагойтар да.

Цо ӏоажала кӏалхарваьккха хӏара бӏухо- из да хургдола велавалар, уж да кхы а хьакхолланза, бакъда хӏанзчул тӏехьагӏа кхолла деза бераш, из да ноахал дӏахо дӏадахьар… Из да тӏем тӏара цӏавена воӏ, елхача нанас гӏадъяхарца ший наькх тӏа цун корта булларгбола ди. Из ва  шийна тӏаудаш дола ший бераш мархӏадохкаргдола да. Из ва воша, цун чӏоагӏа балам дезала кӏийле я. Зӏамагӏа йолча сержанта Могушканаькъан Хаде дер доккха гӏулакх да - цо укх дунен чу юхабоалабу маӏа нах, хӏаьта Россе тайп-тайпарча миӏингашка латтача цӏеношта лу цар йӏовхал, тешшаме хилар, хургдолчунга сатувсар.

Сатеме, ший де дезар довзаш, кхерам бицбе ховш йолча Хаде, тӏема хьалхарча мугӏарашка, вай массазара вахар дӏахьош хилча атта сага теркалдеш доаца гӏулакхаш гойтар. Оамал чӏоагӏа йолаш, халонашта духьалъотталуш хиларо цунна таро елар,  денал, майрал гойташ, дӏаяхача ханашка моастагӏчун духьаллаьттача вай сийдолча даьшца цхьана мугӏаре отта.

Цунга тешшаме кхаьчаб гӏалгӏай лаьттан ширача заман, тӏехьален низ. Цу тайпарча низа тӏехьа детталуш да наьха бала ший болаш санна тӏаэца, иштта къахетаме хила ховш дола дог. Цу дего йоалайир из  лаьрххӏа йола тӏема операци дӏахьоча даькъ тӏа. Хадена маганзар; ший балха говзал, низ, къахетам наха эггара эшача хана; юстара йиса. Ший дего яхар а даь, цо гӏа баьккхар вахара, валара юкъерча доазон тӏа йоалаш. Цо дӏагойтар бӏаьш болча салташта лоравара малайк хила  ший денал долга - из ба сийдола, дуне кӏалхардоаккха безам.

Могушканаькъан Хадена СВО яха дагадехар эггара халагӏа денош, кӏираш шоай цӏагӏа латтача хана, цар дезале мичара йоагӏа ца ховш из унзара ха ера: тӏом латтача даькъ тӏа  цун воша Ибрахӏим вар, бакъда цунгара хоам боаца дукха ха яр.

- 2023 шера аьтинга бетта 1-ча дийнахьа, аз сай вахаре эггара лоархӏаме дола хаттар кхоачашде лаьрхӏар - каьхаташ дӏаделар Россе Герзашцарча низий Министерстве контракт язъяра,- йоах Хаде. Со дӏахьалхатетташ бар боккха ши низ: цӏагӏа лаьтта хьал, Даьхенцара безам. Цу хана са вешийгара хоам боаца дукха ха яр, аз лаьрхӏар; из лахар сай декхар да, аьнна. Цунца цхьана, цу атта йоацача хана са безам бар вай мехка накъайоалаш хила, сай профессиональни говзал тахан эггара чӏоагӏагӏа эшача дӏаяла.

Цхьан доккхача ираза, воша коравир. Из йоккха чов хинна вар, бакъда керттердар дар из дийна хилар. Са тӏема никъ дӏаболабелар 2024 шера, саькура бетта 2-ча денгара. Цу дийнахьа денз, со я  лаьрххӏача тӏема операце даькъ тӏа 58-ча эскара 106-ча къаьсттача лорий бӏуна чуйоагӏаш  амала-тӏема декхараш кхоачашдеш.

Вахар кӏалхардаккхар, лозабаьрашта новкъостал дар, тӏема хьалашка хӏара дийнахьа къахьегар - из са вахар да. Ах шу даьлча  отпусках йода со, сай гаргара нах бӏаргаго, цӏен йӏовхал хоаяла. Цо со чӏоагӏа хьаллоац, бакъда сона дика дагадоагӏа сай декхар, вай мехка а бӏухошта а сай новкъостал мел эшача хана СВО мугӏарашка се хилар, - дувц Хаде ший тӏема наькъах лаьца.

Могушканаькъан Хади хьайоагӏа кӏезиг-кӏезига ший вахара таронаш йоаржаеш, наха новкъостал ду бокъонца бола никъ лохаш. Из яьй 1987 шера бекарга бетта 26-ча дийнахьа Наьсаре, ший дешара шераш цо дӏадихьар Майски оалача юрта, цига из деша яьгӏай №2 йолча ишколе 9 класс яккхалца. Маьре хиннай, цун ши воӏ, цхьа йоӏ да.

2015 шера Могушканаькъан Хади деша эттар Къилбаседа Кавказа Чуранаькъан. Т.Х. цӏерагӏча доагора-энергетически колледже. Экономически факультет яьккхар  цо. Бакъда, диплом хьаийцачул тӏехьагӏа, цо кхетадир кхыбола болх караберзабе ше ловш хилар.

Хувцамех ца кхераш, цо лаьрхӏар цу колледже «Зӏамагӏа йолча лорий йиший» дешар деша. 2018 шера Хаде ший болх дӏаболабир Магӏалбикерча №1 йолча  кхален керттерча дарбанчера.

Цига болх барах ӏомаяьча говзалца цо дӏахояха лаьрхӏар. 2020 шера из деша отт Илдарха-Гӏалан лорий-технологически колледже, цо хорж эггара бехктокхаме йола балха моттиг - «Акушерий гӏулакх». Дешар аттачарех дацар, бакъда Хаде теоретически  дешар дайза   яр бехктокхамеча балха, цо болх баьбар зӏамагӏа йола лор йолаш Республикан  бераш деча центре. Бакъда цхьан дийнахьа цо хийцар ший балха моттиг. Селхан зӏамигача берий цӏогӏарч хозаш хинна лор, тахан лозабаьча бӏухой узамаш хозаш я. Гӏалгӏай къаман кхалнах даим а хиннаб денал долаш. Уж белгалбоалаш хилар Сийлахь-боккха Даьймехка тӏом латташ а. Цӏихеза Тутайнаькъан йижарий Нина, Аьсет; Албохчанаькъан Тамара, Лаьнанаькъан Фатима, иштта кхыбола лоархӏаме лорий йижарий. Цар керттера герз хиннад даим Даьхенна мутӏахьа хилар.

Уж санна болча нахах хила атта дац -из доккха сий да, хала бехктокхам а ба. Ханаш хувцалу, бакъда Гӏалгӏайчен лоамашка ца хувцалуш дусар дакъахетаме хилар, гӏулакха кийча хилар.

Могушканаькъан Хади - вай къаьнарча ширача лоамий мехка сий дола йоӏ я. Цо тахан хьагойт цӏена гӏалгӏай оамал. Цун денало вӏашкаоз гӏалгӏай къаман турпала дӏаяха ханаш, таханара сийрда хургдар, цо тешал ду уж доккхий гӏулакхаш гӏалгӏаша ноахалгара ноахалга луш леладеш хилара.