Халкъа вовза тоам бола къонах

Со цу хана Шолжа-Гӏалий тӏа вахар, болх беш Нохч-Гӏалгӏай книжни издательстве вар. Гаргалол йоаллаш вола хьаьша вера са фусаме, цунца цхьан гӏулакха даха арадаьлча, Левандовске остановка тӏара «Минутке» кхаччалца даха аьнна 7-ча автобуса тӏа хайра тхо шиъ, из цхьа остановка мара яцар. Соца хиннар вар Чуранаькъан ӏамархан. Цун цӏи яьккхача, из кхоаччарча гаргарча наха мара вовзацар, Наьсаре цӏихеза вар из Кот аьле цӏи йоаккхаш. Автобуса тӏа хьалтӏадаьлча, ӏамархана (Ахьмада ший дагалоацамашка хьоаваьв из цкъа) вайзар Ахьмад, цхьан цӏагӏарча наха санна хьакхашта къамаьл дир цар, бегаш юкъе а болаш. ӏамархан, бегаш юкъе боацаш, къамаьл де ховш вацар. Хӏаьта Ахьмадах чӏоагӏа сабаре, кӏаьда, эздий саг хийтар сона. Дахар-денар хаттар мара, соца кхы къамаьл хиланзар цун, юхе мел дисар ӏамарханаца дийцар. 

Бакъдар аьлча, дукха къамаьл дергдолаш баьха никъ бацар оаха цхьана баьр. Хӏанз Лидас дайта йоазув а Марема яздаь книжка а дешаш, дагавехар сона Мусе Ахьмад. Из ше вайза ца ӏеш, сона геттара дика вовзаш а къамаьл доагӏаш а вар цун зӏамагӏа вола воша Мухтар. Эггара хьалха из сона вайра 1976 шера, нийсса 50 шу ха я-кх из. Со университета хьалхара курс яьккха ваьнна студент вар. Цу шера аьхки тхо Жӏайрахьа кхале дигар, багахбувцам гулбайта дагахьа, вешта аьлча, фольклорни практика яр тха. Цхьа кӏира совгӏа ха яьккхар оаха цига.

Дахаш бераш дӏа-юха цӏадаха яьссача латтача интернате дар тхо. Цу цӏагӏа яхаш яр цхьа къаьна эрсий хьехархои гӏалгӏай метта хьехархо вола Чуранаькъан Мухтари. Из ше а дукха ха йоацаш университет яьккха, цига балха дӏахьожаваь вар. Мухтарага тхоашта цигарча моттигах цаховр хоатташ, яьккхар оаха цига яьккха ха. Кхы а 5-6 шу даьнначул тӏехьагӏа, юха а вӏашагӏкхетар хилар са Мухтараца. Хӏанз со «Сердало» газета корреспондент вар, из цензорий урххалленца болх беш вар. Цхьан цӏагӏа къахьегаш дар тхо, юкъе цхьа-ши гӏат мара йоацаш. Массехк шу даьккхар оаха хӏара дийнахьа яхар мо бӏаргагуш. Ахьмад цун воккхагӏа вола воша волга хӏанз мара ханзар сона, гаргара-м уж болга кхетаде хала дацар. Чуранаькъан дуккхача тайпашта, тайпан цӏерашта бекъалуш бац, уж берригаш Жӏайрахьара хьабаьнна цхьан овлан тӏара нах ба. Карарча хана Мухтар къахьегаш ва «Аьрзи» яхача берий салоӏача лагера кулгалхочун гӏонча волаш.

Чуранаькъан Мусе Ахьмад ваь хиннав 1932 шера Пригородни кхаленна чуйоагӏача Редант яхача юрта. Цун да Хоасбота Муса юриста дешар дийша, Магӏалбика кхален прокурор волаш, болх беш хиннав вай Сибре дигале, нана Малсаганаькъан Лимнат яхаш хиннай. Ахьмада дукхагӏа безача нахах хиннай даь-нана Тӏонганаькъан Хьагоз. Из хиннай цох Ахьмад аьнна цӏи тиллар а, къона волаш веннача ший маьра оагӏорахьарча сага хьамара. Цӏагӏа волаш кӏаьнка дукхагӏа йола ха цунца йоаккхаш хиннай, бакъда цунна нийса ха йоаккхаш хиннай цо Аьлтий-Юрта баьхача ший ноанахошка.

Хоза цӏенош, зиза теха латта сомий беш, машарера вахар дагаухар цунна ший бера вахарцара. Амма цу тайпара самукъане, беркате вахар латташ дукха гайнадац, 1944 шера кӏаьнка 12 шу даьннача хана, вай мохк бохабаьб, деррига къам арадаьккхад. Мусийи Лимнатеи дезал Казахстана Кокчетавски областа Рузаевски кхале баха совцабаьб. Арабоахача хана, кхоачарча нахах 15 саг цхьана хиннав уж. Бакъда Муса царца хиннавац, хӏана аьлча цу хана нах набахта ца бахийта, гӏулакх къайладахьарах ведда лелаш, лечкъа везаш хиннав ӏаьдало лохаш вола прокурор. Ший дезалца ваккхац из мехках, ах шу даьнначул тӏехьагӏа мара цох хьа а кхетац.

Шоаш хьамсарча цӏагӏара а коара а ара мишта баьхар дӏаяздаь хиннад Ахьмада, цунна шаьра дагадоагӏаш хиннад из деррига ийрча сурт. Цу хана, аз лакхе ма аллара, 12 шу даьнна хиннав из, хӏаьта 11 шу даьлча а къонахчоа нийса лоархӏаш хиннав цу заман маӏа саг. Сиха боккха хулаш, доккха вахара дукъ ӏотӏадужаш хиннад цар баламаш тӏа. Из ха дагалувцаш Ахьмада яздаь хиннад: «Арадоахача дийнахьа, из дар 1944 шера саькура бетта 23-ча дийнахьа, сатоссаш наӏарах чӏоагӏа хӏама техар. Цу хана даь-да а даь-нана а шаккхе ламаза эттадар. ӏуйра ламаз деш бар уж. Даь-нанас, ламаз юкъахдита, хьайийллар ниӏ. Цӏагӏа чубаьхкар салтий; капитан хьалха волаш, 7 саг вар уж. Герзах биза бар. Цхьаккха дош аьнна йист ца хулаш, воккха саг дӏалаьцар цар, ламаз дӏачакх ца доаккхийташ, дӏайха барзкъа тӏа ца дувхийташ, араваьккхар цӏагӏара. Цу хана цун 70 шу дизадар; цул совгӏа дика могаш а вацар.

Йоккхача сага шийна ца ховча эрсий меттала цӏогӏа хьекхар:

- Партизан ва из, колхозе балха а ва!Боккъал! Воккха а могаш воацаш а ва из. Вита из!

Цунга ладувгӏаш саг вацар. Къоаночоа кетар тӏакхолла эттача, из дӏахотеттар цар.

- Жӏали! Гоавар! – яппараш йир цо.

Даь-да дӏавигар.

Юхебиса салтий берашта тӏабаьхкар.Тхо пхиъ вар, кхы а тхоца вар хьоашалгӏа енача даь-йиший воӏ Султан.

Со сомаваьккхар:

- Хьалгӏаттал, -тӏачайхар царех цаӏ. - Масса шу даьннад хьа?

Когашкара керте валлалца, сона бӏарахьежар капитан.

- Воккхагӏа хьо вий?

- Ва, - аьлар аз.

- Битал уж, - цо а аьнна, уж берригаш дӏабахар. Бакъда ах сахьат даьннадацар, уж юхабаьхкача хана. Хӏанз цӏогӏа деттар цар:

- Хьагулъе шоай хӏамаш, бандиташ! Пхийтта минот ха я шоана. Арадоахаш да шо. Чехка! Чехка! – хӏара деша тӏехьа бувца тоам боаца мотт лебора цар.

Йоккхача сага деррига а кхетадир. Сиха киси ӏодоарждадаь, ший а воккхача сага а хӏамаш - уж дукха яцар, царна тӏа гӏайба билла, хьоарчайир цо. Мотти, ювргӏеи, боккха боаца кӏувси вокх кисена юкъехьоарчабир. Тӏаккха, кисеш дӏатийга, тӏагӏолла чехкка бохк бийхкар. Леллаше, ший несарашка а йоӏага а – Султана наьнага – ше даьр хьаде аьлар. Сона хетачох, 2-3 минот ха мара йоаянзар цо цу берригача балха. Несарий а йоӏ а сихбора. Тӏаккха, са клуг лаьца, кхий чу яхар из. Тхона тӏехьахьожаш вар цхьа салте.

- Дӏалаца гали, - аьнна, цу чу хьажкӏаш чуйохка йолаелар. Ши гали дизар оаха хьажкӏех, вокх яьшка чура ах гали жувр а чубехкар. Чувенача капитана, цӏогӏа тӏахьекха, эккхавир салте. Са кулгах катеха, со а йоккха саг а дӏатеттар. Во мотт бувцаш, жувр ӏобоассабир:

- Оакхарий! Дерригаш довргда шо моцалла а шелалла а! –коа дӏааратеттар тхо...

Мехкахдаьхача хана тха виъ саг велар:

1944 ш. – даь-нана;

1945 ш. - даь-веший йоӏ Хьава;

1946 ш. – даь-да;

1948 ш. – да...»

Ший шийтта шу даьннача хана денз къахьега волавенна хиннав Ахьмад. Юххьанца из балха хиннав «Хьалхалатта болхло» яхача колхозе. Лира ханаш хиннай уж. Хье моцал валавоалле а ялат лочкъаде йиш хиннаяц, гучавоале 25 шерга кхаччалца суд ӏотӏаюллаш хиннай. Колхозашта керте латта хьакимаш лувцаш чубехкаш хиннаб, цар бехках доацаш, ялаташ во хьийкъа, теха декхар кхоачашдеш ца хуле. Лаьтта оахаш воаллаш, дахчан нохаро лозаваь Ахьмад дарбанче кхоач, цигара из цӏавале, Даьла ӏоажалах кхалх цун да –Муса, из тӏа а воацаш дӏаволл из. Хӏанз цунна тӏабисабар зӏамагӏа бола вежарий Бек-хан, Мусост, Саварбик, Салман, Мухтар; нана – Малсаганаькъан Лимнат. Къахьегама тӏера а сабаре а волча Ахьмада из деррига ла хала дар, хӏаьта а веха хьовзанзар, воча новкъа валанзар, ший а дезала а сий лакха лоаттадергдола оагӏув хержар цо. 1946 шергара 1953-ча шерга кхаччалца, цо кхахьег «Металлист» яхача пхьоалле, дахчанпхьар волаш. Цунца цхьана сайранарча ишколе дешаш а хул из. Кхы а цхьа шу даьлча, цар дезал баха дӏаболх Фрунзе, цигарча №5 йолча ишколе чакхйоаккх цо итт класс, из нийсделар 1955 шера. Аттеста тӏа латтараш, цхьа кхоъ мара йоацаш, ерригаш йиаш пхиаш хиннай цун. Цига ше деша вагӏаш, ӏуйрийна болх лаха водаш хиннав вай мехкахо, сайрийна – деша. Цу заман чухьа Ахьмада даьча цхьан йоазонга хьожаргда вай, цо къаьстта дика гучадоаккх цу ханарча заман куц а зӏамигача сага дезала хьал а: «Сона-м хац ер а хала ха еце, хала ха мишта хул. Ахча дац. Балха вац. Болх бе моттиг кораягӏац. Наьха квартире дах, вешта аьлча, тхоай тхов-кӏийле яц. Юхалург ахча дала саг а вац. Тахан наха дӏадала дезаш ва 1600 сом, кхоана хьалдаа хӏама дац. Цхьан оагӏорахьара веллал хӏама да ер, вокх оагӏорахьара сагота хьал да эттар. Массанена хов сона ахча дезилга, сона тӏаэттар таро еха болх болга, хӏаьта а согахьа букъ берзабийя дӏаовтт. Къел, ма хала а во а хӏама я хьо! Къахьегам, ма дика, самукъане, ираз дахьаш ба хьо!..»

Оалаш ма хиллара, халонаш а саготонаш а цкъа кхоачалуш, дӏайоалаш я. Вай цӏадахкале, Фрунзерча политехнически института горно-металлургически факультете деша этта хиннав вай мехкахо, хӏаьта 1957 шера цо ше хьахьожавайт Буро тӏарча цу тайпарча факультете. Цунна тешал деш я Фрунзерча институто цунна хьаенна хинна, стипенди хьожадарах йола справка. 525 сом стипенди ийдеш, 3-ча курсе деша вагӏаш хиннав из цӏавоагӏача хана. Институт цо чакхйоаккх 1960 шера, цигара дӏахьожаву Нохч-Гӏалгӏай карьероуправлене цхьан даькъа (нохчий Аргуне) кулгалхо волаш. 1966 шера наькъаш-тӏаьш деча урхаллен кулгалхо хул цох. 1980 -1994 шерашка «Нохч-Гӏалгӏайгражданстрой» яхача проектно-гӏишлошъяра цхьанкхетара керте лаьттав Мусе Ахьмад. Цунна чуйоагӏаш хиннай 3000 саг юкъе вола 26 къахьегама моттиг. Цу ханарча республике из мо йолча йоккхача треста керте латташ из воацар гӏалгӏа хиннавац, цига къахьегаш дукха гӏалгӏай хиларах «гӏалгӏай трест» аьнна цӏи дӏаяха хиннай из. Цу йоккхача моттига кулгал деча хана, ший хулачох гӏалгӏай лаьтта гӏишлош е, наькъаш тоаде гӏерташ хиннав из, цхьайолча хана уж моттигаш балха декхарашта юкъейихьаеце а. Массарех юхедисар мара гӏалгӏай кхаленашта хӏама кхоачаш ца хиннадаь, цхьацца аьттонаш лехаш хиннад цо, цигарча бахархой хьалаш тоаде. Балха моттигаш хьаеш, наха шоай дезалашта напагӏа тӏадахьаргдолча гӏулакха гӏо деш хиннад цо, хӏаьта хьабе болх вай мехка массаза хиннаб, нагахьа санна лерттӏа доал а кулгал а деш вола саг хьалхалатташ хуле. Цо даьча лоархӏамеча балхех цаӏ ба Шолже (цу хана Орджоникидзевски станица оалар цох) 38 км йӏаьха хин турбаш чуяхкар. Тахан цар чугӏолла лоаттадеш да цига бахача наха мела хий, из царна лоаттадергда кхы а итташ шерашка. Наьсаре 4 км хин тӏахотташ йола турбаш яхкийтар а Мусе Ахьмад ва, ше кулгал а деш. Цар, карарча хана, лакхара дикал йола хий лоаттаду гӏалий тӏа бахача наха, хетаргахьа, кхы а 50 шера а лоаттадергда.

Вай Сибре дигача хана, вайнаьха кашамашкара кхерех даь чурташ дӏакхухьаш; наькъаш, бассейнаш деш хиннад ӏаьсача наха, уж деррига кхерий-чурташ хьагул а даь, Шолжа-Гӏалий тӏарча С. Орджоникидзе майдан тӏа, мехкахбаьхача нахах бола дагалоаттам биц ца болийташ йола моттиг-сийленг хьадаьд цо. Дукхача, 1994-ча шерга кхаччалца хьалдаьча маьждигашка дакъа лаьца саг ва вай мехкахо, хӏаьта Жӏайрахьара маьждиг хьалдар къаьстта а цунна баркал ала дезаш гӏулакх да. Хӏанз мара хайнадац сона Шолжа-Гӏалий тӏа В. Ленина урам тӏа, «Нохчий гастронома» юххе 80-ча шерашка хьалдаь хинна 16-зза вӏаштӏара даь цӏа Чуранаькъан Ахьмада тӏахьожамца даьлга. Шахьар тӏа, цу заман чухьа, эггара лакхагӏа дола цӏа дар из, наха тамаш еш а дар.

Дукхача къамех болча наха юха-юха шоай йоккхача къахьегама тоабанна керте из хилча бакъахьа хеташ, цун оагӏув хьаллаьца хиннаб массехказа. Цул совгӏа, ӏаьдало зийнабар цун къахьегам, цунна еннаяр «Сий дара хьарак» яха орден, дукха лерхӏама грамоташ, из дуккхаза хийржавар Шолжа-Гӏалан депутаталла, иштта «Нохч-Гӏалгӏайчен гӏорваьнна гӏишлонхо» яха еза цӏи еннаяр цунна. Цо хьаяьяр Наьсаре, Магӏалбике, Сипсой-Гӏалий тӏа кхоъ гӏишлонхой тоаба. Царех тӏехьаръяр хӏанз а йолаш я, яхаш, дувц. Цар дакъа лаьцад республике керда гӏишлош хьалъеча а къаьнаръяраш тоаеча а.

Дукха къахьийгадар Ахьмада вай паччахьалкхе а мохк а меттаоттабе гӏерташ, 1992 шера фусамех бехача наха гӏо-новкъостал деш, цо кулгал дир тӏемах байдда баьхкача наха гӏо деча ганза, ара бисача наха тхов-кӏийле ӏалашъе, даар-дувхар лоаттаде гӏерташ къахьийгар цо.

1997 шера денз, из болх беш хилар, Махьмада-Хи тӏарча мехкдаьтта чакхдоахача завода директора гӏонча волаш. Ше мел йоаккха ха республикан юкъарча вахаре дакъа лоацаш яьккхай Мусе Ахьмада. Ца хьоадича нийса хургдацар аьнна хет сона, цои цун фусам-нанас Кӏориганаькъан Либиханеи хоза а цӏена а дезал кхебаь хилар. Цар да ши воӏи кхо йоӏи. Мухьмад вай лоаман Жӏайрахьа гостиница яь, цига къахьегаш ва; Рашид цхьан юкъа республикан гӏишлошъяра министр хилар, хӏанз Ростовски областе ва къахьегаш, карарча хана Жӏайрахьа кхале бахача наха хий чудуллаш воалл. Мареми Фатимаи лораш ба, уж Москве бах; хӏаьта Лизас ИнгГУ яьккхай, из ший наьнаца Центркамазе ӏеш я.

Гӏишлонхо вале а, дукха литература дийшача сагах тара хийтар сона Мусе Ахьмад, цун йоазошта юкъе да цо хьаяздаь хьакъалера дешаш, зиракаша нахалъяьха шоай уйлаш. Цул совгӏа, даь-наьнаца Къорӏа ӏомадеш хиннав. Бусалба динцара безам даим цун дег чу баьха хилара тешал деш да 1996 шера из Хьажцӏа ваха хилар. Къаьстта со цецвоаккхаш, тамаш яйташ хӏама нийсделар, цо ший кулгаца яздаьча каьхаташка хьежаш. Цхьаннахьа а ишколе гӏалгӏай мотт ӏомабаь воацача цо наьна меттала язъяь оагӏув яйра сона. Ший къаман меттацара безам дег чу бахаш хиннав гӏишлонхо, шийна из хьехаш хиннабеце а.

Карарча хана Мусе Ахьмад воацаш ва, из кхелхав 2000-ча шера тов бетта 2-ча дийнахьа.

Марема ший даьх яздаь книжка деррига а 50 мара хиннадац, бакъда тахан из деша йиш йолаш ва деша ловш мел вар, интернета «Дзурдзуки» яхача оагӏон латташ, хьадийлла деша йиш йолаш да из. Цу тӏара сурташ да мах баь варгвоацаш, Ахьмада бовзаш а безаш а хинна нах гойташ. Царех цаӏ ва вай къаман наха боча вола Беканаькъан Мажита Сергей. Книжканна дешахьалхе санна автора ший даьх аьннача дешашца чакхдаккха лов сона ер йоазув: «Чуранаькъан Мусе Ахьмад гӏалгӏай культура а ӏадаташ а – Эхь, Эздел, Гӏулакх леладу, тайпан цхьайттлагӏа доал кхаьча Чуранаькъан (Цуров) викал ва. Хьаькъал дола кулгалхо, сабаре хьехамча, балхарча наха сий деш, дезала дукха везаш ва. Гӏалгӏай аьла ва из доккхача а зӏамигача а гӏулакхашка...»

Цхьаькха цхьа хӏама дар са Марема аьнначоа тӏатоха, Ахьмад хиннав вай мехка лорабо а, эпсара дарже а латташ, лейтенанта цӏи лелаяьй цо. Из къаьстта лоархӏаме масал да, аьнна, хет сона вай таханарча къонача тӏехьенна, Даьхе лоархӏача а из лораеча а даькъе.