Таржамхой

Тахан са дувца безам ба, сай вахаре малагӏа моттиг дӏалоацаш хиннаб таржамхой. 80-ча шерашка денз, цхьацца са йоазош эрсий меттала доахаш, къахьийгад тайп-тайпарча шахьарашка бахача таржамхоша. Уж бахьан долаш, байташта кепа тоха таро хилар са «Дон», «Аврора», «Наш современник» яхача журналаш тӏа, «Люблю я Кавказ» яхача Москве арадаьннача Кавказа поэтий юкъарча книжка тӏа, «Россе поэзи» яхача антологе тӏа (цун дешахьалхе язъяьр вай мехка паччахь Путин В. В. ва), къаьсттачяа кхаь книжка тӏа: «Цвет жизни», «Строгое время», «С любовью к людям». Царна таржам даьраш бар Питере баьха Вольский Сергей, Воронов Сергей, Костромера Лапшин Виктор, Москвера Каныкин Аркадий, Савельев Владимир, Кузовлёва Татьяна. Тӏеххьарбараш мар-сесаг бар. Дӏахо царех а цар таржамех а дувца ловра сона.

1983 шера дар мотташ ва-кх со из. Нохчий поэтессас Ахматовгӏар Раисас аьлар сога:

-Пятигорске М. Ю. Лермонтова поэзе 15-гӏа юбилейни цӏай да, цига гуллургба ерригача Советски Союзера поэташ, прозаикаш, драматургаш. Хьа ва безам бале, аз цига вугаргва хьо, гӏалгӏашкахьара викал хургволаш.

Со чӏоагӏа раьза хилар цу деша, массехк ди даьлча, из лелаеш йолча «Газ-24» машинаца, Шамхан яхача цун водителаца, тхо кхоъ Пятигорске дахар. Солтмурада Раисас ма аллара, цига дукха йоазонхой гулбеннабар ерригача Союзера. Уж массехк тоабанна бекъабенна, Пятигорскерча моттигашка вӏашагӏкхетараш чакхдаха дезаш бар. Со кхаьчар виъ сагах латтача тоабан юкъе: Москвера Друнина Юлия, Кузовлёва Татьяна; Шолжа-Гӏалий тӏара Ахматовгӏар Раиса, со. Тайп-тайпара экскурсеш йирал, бе-беча шунаш тӏа дагӏарал совгӏа, тхо даха хилар Пятигорскерча доазол арахьара метташ ӏомадеча института студенташ болча. Цига актови зал хьалйизза хиннача кагирхошта (гӏалгӏай студенташ а бар царца), ше-ший байташ йийшар хӏаране. Цигара цӏадахкале, йоккха кхетаче хилар шахьар тӏарча библиотеке Пятигорска бахархошца. Массехк ди цига даьккха, дӏа-юха бахар хьаьший. Кузовлёвас сона язъяь массехк мугӏ бола «Доттагӏала шарж» хьаелар сога Солтмурада Раисас. «Къонахий бӏаргашкара хий» яхача са поэманна хетадаь дар уж мугӏараш. Маӏан мишта дар аьлча, къоанхий белхаш хилац ях аз, амма айса-м каст-каста бӏаргаш лешаду. Цу тайпара бар цу шаржа чулоацам. Тхо виъ саг латташ, лакхе хьоахаяьча институте даьха сурташ дар. Царна кепа техаяр Шолжа-Гӏалий тӏарча «Комсомольское племя» яхача газета тӏа.

Пятигорскера цӏакхаьча дукха ха ялале, аз телефон техар Кузовлёва Татьянайга, сай байташта таржам дар дехаш. Цу сахьате жоп даланзар цо, массехк ди даьлча телефон юхатоха аьлар. Хетаргахьа, из дагаяла езаш яр ший фусам-даьца, цӏихезача советски поэтаца, СССР йоазонхой Союзе болх беш хиннача Савельев Владимир Семёновичаца. Цӏаькха аз телефон техача, подстрочник ӏояйта аьлар цо. Подстрочник оал духхьал байтий маӏан довзийташ даьча таржамах. Со чӏоагӏа гӏадвахар, таржам де из раьза хинна. Тамаш яцар гӏадвахар, из мо цӏихеза йолча Москверча поэтессас хӏаране байташта таржам де тигац. Цу хана а цул тӏехьарча шерашка а мехка шерра йовзаш яр Татьяна Витальевна. Массехк дош аргда вай цун кхолламца, балхаца, вахарца дувзаденна. Из сол нийсса 19 шу йоккхагӏа яр. Кузовлёва яьяр 1939 шера. 1966 шера денз СССР йоазонхой доакъашхо, Москверча йоазонхой Союза секретарь хиннаяр из. Из могаеш хиннаб гӏорбаьнна поэташ Светлов Михаил, Слуцкий Борис. Дукха литературан премешца белгалъяьха саг яр из. Царна юкъе яр «Огонёк» яхача журнала преми, Москван йоазонхой Союза преми, Ахматова Аннай цӏерагӏа йола «Юность» яхача журнала преми. Кузовлёва яр РФ культуран гӏоръяьнна болхло, «Кольцо «А» яхача журнала керттера редактор, иштта кхы дӏахо а. Цои, цун фусам-дас Савельев Владимиреи, «Советский писатель» яхача издательствон редактора, тӏехьагӏа «Третье дыхание» яхача Москверча альманаха керттера редактор хиннача Каныкин Аркадеи таржам дир са хьалхарча эрсий меттала арадаьннача книжканна, «Цвет жизни» яхаш дар из. Книжка арадаьлар Нохч-Гӏалгӏай книжни издательстве. Сонеи эрсий меттала дешаш болча нахаи юкъе хӏанзалца ца хинна бувзам оттабир цу наха. Цу книжканна арадала мукъа беннар, арадаккха могадаьр яр «Грозненский рабочий» яхача газета культуран отдела кулгалхо Калита Людмила. Цунга деннадар из издательствос; рецензи язъе, аьнна. Вешта аьлча, зӏамигача гӏалгӏай къамах волча, ткъо шу совгӏа ха мара яланза волча къонача поэта байташ Москверча цу тайпарча таржамхоша нахалъяьхар эрсий меттага гӏолла. Нагахьа санна Савельев Владимирах оале, из-м Ярослав Смеляковс хоаставеш дешаш аьнна саг ма варий. Смеляков-м массарна вовз аьнна хет сона, кхы вӏалла деце а цун Лидайх йола байт-м геттара гӏоръяьнна я. Малав «Хороша девочка Лида на улице Южной живёт...» яха дешаш цадовзар. Савельев 1959 шера (са цхьа шу даьннача хана) М. Горьке цӏерагӏа литературни институт яьккха вар, цо болх баьбар «Молодая гвардия» яхача издательствон редактор волаш, «Сельская молодежь» журнала поэзен отдела керте латташ. Из хоаставеш дола дешаш аьннарех бар поэташ Лев Озеров, Роберт Рождественский, Римма Казакова, кхыбараш. Владимир Семёнович кхелхав 1998 шера маьцхали бетта. Укх деношка мара ханзар сона Татьяна Витальевна кхелхалга, из вахарцара къаьстай укх 2026 шера маьтсела бетта 27-ча дийнахьа. Цар, лакхача культуран викалаша, сайна даь гӏулакх сона цӏаккха дицлургдац, са байташ еша безам болчун еша таро хургйолча тархен тӏа дӏаоттаяьй цар. Шоаш деш дола таржамаш, ма хулла автора яздаьчоа гарга хилийта гӏерташ, дора цар; цудухьа къаман метта белгалонаш, сурт-сибаташ, сурт кхоллара гӏирсаш лорадора цар; цу мугӏарий дас кхеллача тайпара хилийта гӏерташ. Дуккхача къамашта юкъера бувзамаш хетта нах бар уж мар-сесаг, цар таржамаш даьдар казахий, таджикий, ногӏой поэтий байташта. Къамий цхьоагӏо хьаллоаттаеча гӏулакха доккха дакъа юкъедихьа нах бар уж. Аз, цар даь таржамаш дийша ца ӏеш, цар шоай книжкаш дешар, цу дешарах боккха пайда эцаш. Цар шинне а дукхача книжкаел совгӏа, хӏаране арадаьннадар сома «Хержараш» яха книжкаш. Уж сога дар, цар совгӏата денна, бакъда Шолжа-Гӏалий тӏа са мел яйнача хӏамашца дайра уж а. «Книга почтой» яхача оагӏонга гӏолла хьаяздир аз Кузовлёвай 2012 шера арадаьнна «Духхьал цхьа безам» яха книжка. Цу тӏарча цхьан байта таржам а дир. «Хьаргӏа» яхаш я из:

«Гlа тохаш

Йоагlа хьех,

Тlадаьхкад

Бlаьстен денош.

Хьаргlо

Цlагаргаш лех,

Хьалдотта

Гlерташ цlенош.

Гlадъяхе

lохов из,

Ладувгlаш санна

Хьунга;

Дlателаш

Хьинар, низ

Кlалха

Уллача фунга.

Шийла ба

Бlаьстен мух,

Вуг цо

Унахой ден тlа.

Хьаргlан

Цlогилга дух

Гуш хул

Цу хана бlен тlа».

Цу шерашка массехказа Москве вӏашагӏкхетар хилар са цу нахаца. Нийсагӏа аьлча, кхозза хилар тха цу тайпара кхетаченаш. Эггара хьалха таржам де книжка ийца вахар со, цу хана тхо вӏашагӏкхийтар СССР йоазонхой Союзе, шозлагӏа царцига хьоашалгӏа ваха хилар со, кхозлагӏа - Москве «Современник» яхача издательстве арадоалача книжканна юкъеяха байташ хувцийта вахача хана. Моллагӏча хана хьо уж болча воде, белабеле, хьона тоам хургбар аьле, эшаш дола гӏо-новкъостал дийя, хьавайтар цар. Царна шиннена а енна хинна РФ культуран гӏорбаьннача болхлой цӏераш зехьа еннаяцар. Эздел, гӏулакх шоай дегӏамех доаллаш нах бар уж, хоза ӏи яр цар багара хьайоагӏаш хиннар. Шоашка ха еце а, болх дукха бале а, со дӏа ца тотташ, гӏо дир цар. Из еций эггара йоккхагӏа йолча къамашта юкъерча цхьоагӏон белгало.

Цхьадолча тхоай вӏашагӏкхетарех дувца лов сона. Со, малав ца хов зӏамига саг, къона гӏалгӏай йоазонхо шоайцига хьоашалгӏа веча, хоза шу оттадаь, веза хьаьша санна тӏаийцар цар. Се цар фусаме ӏийна дӏаводаш, ахча дала хьежар со.

- Тха ӏаьдалагӏа иштта луш да ер, - аьлар аз, Татьяна Витальевна геттара цу гӏулакха духьалъяьлча.

- Тха ӏаьдалагӏа доагӏаш дац, чувенача хьаьшангара ахча хьаэцар, - аьнна, цхьаккха дича дӏаэца ца тугаш, аз ӏодилла ахча юхаделар цо. Из а цу дезалерча ӏадатий цхьа белгало санна лаьрхӏар аз. Хӏаьта а сона-м дика хетар, цар из дӏаийцадаларе. Де хӏама дацар. Оалаш ма хиллара: «Хьай уставаца наьха дезале чугӏерта мегаргвац». Из дага а деха, ӏийра со, кхы де хӏама доацаш.

Москверча «Современник» яхача книжни издательстве арадоалаш дар «Люблю я Кавказ» яха Кавказерча поэтий юкъара книжка. Сога ца а хоатташ, издательствос цунна юкъеяхийтаяр цхьайола сона хоза ца хета байташ, нийсагӏа аьлча, цар таржамаш. Царна таражамаш даьр кхывола йоазонхо вар. Цу юкъера цхьаяраш дӏаяха дагахьа, кхычарца хувца аьлча, хӏама хургдолаш дацар. Редактора телефонаца аз даьча къамаьлага ладувгӏа тиганзар. Книжни издательстве вар со цу хана балха. Директорга Дзейтанаькъан Хьажбикарга дӏадийцар аз этта гӏулакх.

- Москве хье ӏогӏо, аз массехк ди лургда хьона, - аьлар директора. Айса яхар издательствос дергдоацандаь, Владимир Семёновича довзийтар аз гӏулакх. Цо телефон а теха, къамаьл дир «Современникерча» хьакимца. Тӏаккха, вӏалла духьале йоацаш, хийцар араяха кийчъяь хинна книжка тӏара стихаш.

Цхьаькха цхьа моттиг дагайоагӏа сона, Владимир Семёновичаца сай вӏашагӏкхетар хинна. Из кӏеззига беламе хета а тарлу, ер йоазув дешачоа. Савельев волча СССР йоазонхой Союзе водаш вар со. Соца яр са фусам-нана а. Тхо цига дӏакхаьча дала доахкаш, ара цхьан майдан тӏа латташ йӏаьха аргӏа яйра тхона. Цу заман чухьа шекар а кхыметтел карамель оала конфеташ а йоккха дефицит яр вайцига. Цига йохкар фуй хьажа дӏаяха кхалсаг юхаера:

- Конфеташ я, пакеташка йоахкаш, - аьлар цо. – Цӏаяхьа эца еза вай.

Дикка ха яьккхар оаха, аргӏа хьатӏакхачарга хьежаш. Юххера, массехк пакет «конфеташ» ийца хьаараяьлар са новкъост наха юкъера. Тхо ӏотӏахьежача, пакеташ чу йоахкараш гӏораяь баьцакомараш яр. Кастта яшаргйолаш ма йий тха «конфеташ-м». Фу дергда хӏанз? Мича хьоргья уж? Царех цхьаяраш тхоашта яа, вожаш йоазонхой Союзе дӏакхаьчача, Владимир Семёновича дӏаяла лаьрхӏар оаха. Дӏакхаьчача баьцакомараш СССР йоазонхой Союза уйча латтача шоай холодильника чу дӏачуяхка а, аьнна, тхо тӏаийцар столицерча поэта, тхоай гӏулакх даьккха цӏадаьхкар тхо.

Со фу ала гӏерт аьлча, Москве бахар аьнна доацаш, гӏорбаьнна йоазонхой шоаш бар аьнна доацаш, наьха мотт ховш, моллагӏа гӏулакх атта а хоза а дӏадерзадеш, нах бар уж. Иштта ца хилча-м царех дика таржамхой а мича хургбар. Таржамхой, сога хаьттача, наьха дегаш деша а дӏаязде а ховш бола нах ба. Иштта бар Татьяна Витальевнаи Владимир Семёновичи.

Цхьаькха цхьа таржамхо а хьоахаве лов сона, лоацца массехк дош аьнна. «Современнике» арадаьннача книжканна юкъедахар Лапшин Виктора даь массехк таржам. Уж цо хоза а даьдар, ше гӏорваьнна поэт а таржамхо хиларга хьежжа. Цун биографеца интернета чу яздаьд: «Дийна волаш Лапшин Виктора арадаьккхадар кхойтта байтий книжка (ший чотах даьккхар а долаш). Цо таржамаш даьдар подстрочнкашка гӏолла гӏалгӏай, къарший, гӏуозлой, абазой, лезгиний, балкхарой меттала язъяьча байташта. Таржамашта кепа йийттай книжкаш тӏа, журналаш тӏа, газеташ тӏа». Укхаза хьоахаваь, цо эггара хьалха оттаваь саг гӏалгӏа ва. Цул совгӏа ший «Дозор» яхача книжканна юкъейихьа хиннай цо ше таржам даь са цхьа стихотворени (119 оагӏув). Лапшина ший книжка мел дешача сага ешаргья гӏалгӏачун байт а. Мел хоза бувзам ба цо ший дешархоштеи гӏалгӏай поэтаи юкъе оттабаьр. Къамий цхьоагӏо цох ца оале сенах аргда?

Лапшин Виктор Михайловича а дукха премеш тийннай, царна юкъе я «Наш современник», «Огонёк», «Волга» яхача журналий, «Литературни Росси» яхача газета премеш; Тютчева, Костромской областа кулгалхочун премеш, кхы а дуккхаяраш.

Нохч-Гӏалгӏай республике воагӏаш, нохчий а гӏалгӏай а поэтий байташта таржамаш деш вар Ленинграде ваьха Вольский Сергей. Цо таржам даь «Къонахий бӏаргашкара хий» яхача са поэманна Ростове арадувлача «Дон» яхача журнала тӏа кепа техаяр. Из поэма белгалъяьккхаяр Доккхача Советски Энциклопеде «Ежегодника тӏа».

Лоацца аьлча, таржамхой ба зӏамигача къамех хьабаьнна йоазонхой доккхача дуненца бувзабеш бола нах. Наха юкъе барт-цхьоагӏо лоаттаярца белгала хиннаб уж массаза.

Сурташ тӏа: Кузовлёва Татьяна,

Савельев Владимир, Лапшин Виктор.