Гӏалгӏай гӏалай къайленаш
Гирети яхача гӏалай юрта тохкама болх дӏахьош ба Россера археологаш
Истори яхар гаьнна тӏехьашка йисача замо таханарча деношца бувзам хотташ дола хӏама да. Селханарча вахарера къайленаш, лоархӏаме дола хӏамаш вайна гучадоахаш бола оагӏув ба из. Гирети яхача гӏалай юрта тохкамаш де айттаб тахан, Ломоносов М.В. цӏерах йолча Москверча паччахьалкхен университета болхлой. Антропологе оагӏонца доккхий тохкамаш дӏакхахьа лаьрхӏа ба уж вай мехка. Гӏалай юрташкарча малхарча кашамашка корайоагӏаш йолча тӏехкашка гӏолла, боккха болх дӏахьош ва НИИ болхло, антропологех йолча МГУ музея болхло вола Чагаров Онгар. Малхарча кашамашка дуккхаза нах чубийннаб, еррига тӏехкаш кегаяь яда анатомически хила еззача тайпара йоацаш. Анализ йоаккхаш бола болхлой хӏара техкаца хотталуш яр хьалохаш, вӏашкаюллаш къахьегаш ба цига. Дийца ца валлал боккха, хала болх ба из.
«Цу балхаца бокъонца турпалал гойтар да из. Кегаяь ядача тӏехкашца болх беш, уж вӏашкайохкаш къахьегаш ва Чагаров Онгар»,- аьлар «Тӏехьале» яхача тӏоговзанчий ишкола кулгал деча Султиганаькъан Рамзана. Цхьан малхарча каша мел нах баьдаб хьожаш ба уж тахан. Масса маӏа саг, масса кхалсаг, бераш мел хиннад тахкар чӏоагӏа боккха къахьегам эшаш болх ба. Иштта царех хӏаравар мел ха яьнна хиннав, бераш масса шу даьнна хиннад хьажа беза цар.
Дукха ха йоацаш Лохера Пхьуй яхача гӏалай юртарча малхарча каша иштта бола болх дӏаболабир. Чубийннача наха деррига а халача хьале дерзадеш кегадаьд. Таханарча дийнахьа юкъал лакхагӏа, лохегӏа йола йӏаьха тӏехкаш вӏашкайоахкаш, уж нийсъеш бола болх йистебаьккхаб цига. Дӏахо зӏамагӏа йолча тӏехкашцара болх ба чакхбаккха безаш. Дукха ха езаш гӏулакх да из. Чагаров Онгара белгалдечох, Гирети яхача гӏалай юртарча малхарча кашамашка берий тӏехкаш дукха я. Цу гӏулакхо хьагойт цига хала ханаш лаьтталга, дукха бераш довш хиннилга.
«Тӏехьале» яхача ерригача тоабо доккха баркал кхайкаду Чагаров Онгара. ӏилманхочо ше белгалдечох, Гӏалгӏай мехка болх дӏабахьар ший тайпара хул цун. Дукха нах байзаб, цул совгӏа ше санна уйла еш, вахарера гӏулакхаш лоархӏаш бола нах бовзар дега тоам беш хул. Цо белгалдечох, вай къамашта юкъе вӏаший тара дола хӏамаш дукха да», - дийцар Султиганаькъан Рамзана.
Беррига болх йистебаьлча, №3 йолча малхарча кашах, иштта Гирети яхача юрташкарча кхыйолча моттигех дола бакъдар ӏилман моттигашка довзаш, доаржадаь хургда. Тохкама болх дӏабахьарал совгӏа, из деррига наха юкъе довзийта деза. Археологически балхацарча тохкамех ӏилман журналашка, гулламашка, иштта кхыдолча оагӏонашка гӏолла яздар чӏоагӏа лоархӏаме да вайна тахан. ӏилманхошта, историкашта, музея болхлошта, иштта кхыбарашта довзаш хила деза из деррига. Ма дарра аьлча, хам баь варгвоацаш боккха болх ба тахан вай даьй, ноаной лийннача гӏалай юрташка дӏахьош латтар. Цига кораяь йола хӏара хӏама доккхача, тхьоврача заман истореца бувзам болаш, археологашта, ӏилманхошта шоай балхаца чӏоагӏа эшаш, дуккхадараш гучадоахаш я.
