Ма дарра дувца велча, хӏара сага хьаькъал дӏа ма эцца дола беркат да ала йиш я цу книжках. Ше вахача мехкара баьцовгӏаш йовзаргья из дийшачоа, хӏаьта из хар, сога хаьттача, лоархӏаме да тахан.

Бера хана денз, аз чӏоагӏа тамаш еш хинна хӏама да, бӏарга хоабаллал мара боацача фийгах, хӏамилгах бӏарчча га, кӏотарг, бӏарг тӏа ца отташ хоза дола зиза мишта хьахул… Бӏаьстан хоза ха хьаэтта, баьццарча дувхаро деррига ӏалам тоадича, вай кхетаду тамаш яь ца валлал дола хӏамаш цу «дуненца» дукха долга. Цудухьа баьцовгӏай вахар довзийташ яздаь мел дола хӏама сага лоархӏаме, доккха да. Из книжка оттадеш чӏоагӏа къахьийгад ӏилманхоша.

Мехкарча биологеца дувзаденнараш довза безам барашта ма боккха аьттув ба из аргдар аз-м тахан. Хӏара баьцовгӏах лаьца ала йиш мел яр цу тӏа долаш да, цул совгӏа къаьстта терко еш дувц наггахьа  мара нийслуш йоацарех, дӏаялар кхерам барех. Автораша белгалду, цу баьцовгӏай вахар хадаргдоацаш, малагӏа болх лоаттабе беза. Цу юкъе да лаьтташ дӏалувцар, цӏераш летаяр, цу моттигашка  хьайбаш доажадар, цхьаккха боарам боацаш уж баьцовгӏаш гулъяр, иштта кхыдараш а.

Вай мехкара ӏалам тамашийна хоза, беркате кхеллад Дала. Бӏаьшераш хьалха баьхача вай даьша боккха пайда эцаш хиннаб мехкарча моттигашка хьахулача баьцовгӏех. Цу хана  хиннаб, тахан а болаш ба дукха беце а,  царех молхаш кийчъеш бола дарбанчаш, хӏаьта царех боккха пайда хулилга-м дувца ца эшаш ховш да массанена. Цхьавола саг духхьал баьцашцардар мара дарба дӏатӏаэцаш хилац. Вай мехка хьахулаш йолча доккха дарба доаллача баьцовгӏех дувц книжка тӏа.

Шахьарерча  вахарга ӏемача эзараш болча наха вӏалла царех дарба доаллий, фу де йиш я хац. Ховш хиннарашта а тахан дицденнад ала йиш йола хӏамаш да книжка тӏа белгалдераш. Книжка дешача хана, вай мехка Къилбаседа Кавказа, Россе, дерригача дунен тайп-тайпарча   моттигашцара бувзам хоалуш кхетаду, ше вахача мехкара Дала хьаденна беркат лорадар, дайна дӏацадалийтар мел лоархӏаме да.

Бӏаьхий ба вай мохк, дувца велча дешай низ тоъаргбоацаш. Ше ваха моттигаш яйзача ховргда сага шийна гонахьа мел доккха беркат да, пайда эца йиш йолаш. Из деррига цу книжкага гӏолла дӏахайта хьежаб шоай болх дика бовзаш, шаьрбаь бола ӏилманхой.

Таханарча кердадарашта тӏехьакхе гӏерташ, доккхача толамашка кхача гӏертача наькъ тӏа дӏауха лачараш мара хӏама ца дуташ, хьунаш теда увтт нах. ӏалам дийна хилар, цхьаккха хӏаманца хувцалургдоаца, меттаотталургдоаца хӏамаш цу юкъе хилар дицденна е кхетадеш доацаш вай  дале, хьал эшам болаш да.

Дунен хӏама довзаш волча хӏара сага кхетаде деза баьцовгӏаш хаьдда дӏаяларах кӏалхаръяха езилга. Цу оагӏонцара кхетам лакхбе беза наха. Бера хана денз, хьалхадаха деза берашта мехкара ӏалам, тайп-тайпара баьцовгӏаш мах баь, хам баь варгвоацаш долга. Кхаьч-кхаьчача цӏераш етташ, къахетамах вӏалла а хӏама дисадоацаш санна, аренаш оачаш, овлаш тӏехьа хьайоахаш наха пайда эца йиш йола баьцовгӏай лар хоадаеш дола гӏулакх дита деза.

Белгалде деза, тахан хьакхеллача хьаькъалга гӏолла дукха  гӏулакхаш дӏакхухьача хана цу оагӏонца дувзаденнараш дицде, терко ца еш дита йиш йоацилга. Халача лазарашта духьала дарба лехаш, вахар паргӏатагӏа дергдола кердадараш доаржадеш, къахьегаш ба тахан дунен тӏа. Иштта кхестача юкъе дагалаца деза, дуккхача лазарашта духьалара дарба баьцовгӏашка гӏолла корадаьлга.

Тахан эзараш молхаш я тайп-тайпара баьцаш дӏаетташ хьаяь, дика хиларца цӏихеза. ӏилманхоша тахан дагалоаттадеш хӏамаш да уж, кхыбараша а дицде йиш яц. Вай къаман кхалнаха оттадаь из книжка боккха аьттув луш да ала йиш я вай берригача боккхача мехка. Хьамсара мехкахой, из книжка оаш деше; шоана ховргда наггахьа мара нийслуш доаца зиза мерендера малагӏча моттиге хьахулаш да.

Иштта шоана довзаргда «Еленай гӏажий хоха», гуржий сверцияй, гудайерай, Биберштейнияй, солсагӏаьлен, селий клеомай, хӏирий «крупкай», кавказски циска комара, «цхарал» болча шафрана вахар. Кхыча тайпара ала велча, цхьаццайолча моттигашка мара хьахулаш йоацача  баьцовгӏай   тамашийна дӏаьхий дола  бӏарчча дуне довзаргда шоана. Сага вахаре баьцовгӏаш йоккха, лоархӏаме моттиг дӏалаьца хинний массахана.

Хӏаьта Гӏалгӏайчен аренаш, лаьтташ Дала доккха беркат денна; ховчоа, хам беш  волчоа хьаэца шортта пайда бенна да. Лакха мах бола гаьнаш, зизаш, кӏотаргаш, баьцовгӏаш йолаш мохк хиннаб ер массахана.

Даканаькъан Марета, Хьаьшанаькъан Лидай книжка лаьрххӏа ха къоастаяь довза дезаш да, вайх хӏаране декхар да аргдар аз-м цун чулоацам бовзар. Дуккхача шерашка, тӏехьа тӏабоагӏарашта чӏоагӏа накъадаргдолаш, пайда эцаргболаш, дукха хӏама довзийтаргдолаш книжка да из.

Балхара цӏагӏа долча дийнахьа шахьара, юрта гаьна ядача аренашка ӏаламцара безам баа арадаьлча, кӏедж йоаха вахар доацача  эрий ара дукхача хӏаман уйла еш дагӏаш теркалду вай мехкарча гувнаш тӏа, босешка мел тамашийна зизаш, кӏотаргаш, баьцовгӏаш хул. Дикка хьежача, теркалдергда оаш уж мел хоза я… ӏалама вахар довза хьажа деза вай, лорадеш хила деза, берашка массахана дӏадувца деза из мел лоархӏаме да! Хӏаьта из деррига чулоацаш бола болх оттабеш баьхкача боккхача говзанчашта, доккха баркал кхайкаде деза вай!