«Гойтаме кхоачаву гаьнарча Сийлахь-боккха Даьймехка тӏом лаьттача шерашка, халонашта духьалъоттара наьха низ гойташ долча дувцарашка.

 Керттера проекта турпалаш - тӏема заводий болхлой, колхозхой, лораш, лорий йижарий.  Тӏем тӏа бахача салташта меттел болх беш лаьттараш, дийнахьа-бийсан балха гӏирсаш долчара дӏахо ца боалаш болх беш хилар, эшача хӏаманца тӏема  ӏалашо еш: снарядашкара танкашка кхоачаш, ялатагара молхашка кхоачаш дар лоаттадеш хинна новкъостал. Гойтама оагӏонаша къаьгга хьалхадоаккх  мехкара вахар мишта хувцалуш дар:  арахецаш долча тӏема гӏирсашкара тӏабувхабеча гӏирсага кхаччалца. Къаьстта йола оагӏув хетаяьй берий къахьегама - итт шу даьннача  йиӏигаша тегар цхьацца йола хӏамаш, уж накъайоалаш яр тӏем тӏа», - яхаш дувц «Сердало» газетага Гӏалгӏайчен ИЗО Паччахьалкхен музея зарбан болх лелабераша.

 Проекто хьагойт тӏема мугӏарашта, иштта тӏом боацача моттигашта юкъера бувзам чӏоагӏа хилар. Цо хьалхадоаккх, цехе хьадаь хӏара хӏама е кхай тӏара чуийца кӏи фийг бар 1945 шера Котало гаргайоалаеш хиннар.

«Къахьегама фронт» яхача  гойтаме къаьстта йола моттиг дӏалоацаш дар Нохч-Гӏалгӏай АССРа бахархоша юкъедена тӏема дакъа. Сийлахь- боккха Даьймехка тӏом латтача хана, республика  керттера мехка декхар кхоачашдеш йола цхьа оагӏув хинна дӏаэттар, халача хьалашка фронта эшар лоаттадеш.

Республика яр доагора материалаш лоаттаеш. Нохч-Гӏалгӏайчен мехкдаьттхоша, из доагор чакхдоаккхаш бараш даим къахьегама толамаш доахаш бар, хӏана аьлча хӏара кхоалагӏа йола бензина, доагора материала тонн Цӏеча эскара лоаттаяьраш Нохч-Гӏалгӏайче яр.

 НГӏАССРе иштта арахецаш яр цӏихеза лоталуш йола  вӏашагӏтехача коачала хӏамаш, уж геттара накъайоалаш яр моастагӏчун бронетехника йохаяра. Моттигерча  машинаш еча  предприятешка лоаццача хана караберзабир йохаяь тӏема техника тоаяра болх, тоаяьчул тӏехьагӏа юха цехера тӏема мугӏарашка из йоаккхаш. Республикан барзкъа тегача фабрикаша дика гӏирс кийчбора бӏухошта тӏабувха, консервни заводаша даим кхачан даараш лоаттадора, салтий низ хьаллоацаш.

 Нохч-Гӏалгӏайчен бахархой заводашка болх баь ӏацар, уж дика дакъа лоацаш бар, Къилбаседа Кавказа моастагӏа тӏавоагӏаргвоацаш гӏишлон балхаш дӏахьоча.

 Гойтам дӏахьош гуш долча архивни  каьхаташа, сурташа дика хьагойт, Котало йоаккхаш тӏема духьала массайолча моттигашка къахьийга хилар. Тӏом боацача къахьегамхой чӏоагӏа хиларах, дика кӏийле хилар  мехка новкъостал лоаттадара.

«Къахьегама фронт» яха гойтам дӏахо а хургба Гӏалгӏай мехка, маьтсела бетта 27-ча денга кхаччалца. Республикан бахархой, хьаьший таро я  дийна истори довза, шоай бӏаргашца из деррига го, Котало йоаккхаш мишта къахьийгад ха.

 Гойтам хьабийллаб тыла  къахьегамхоша юкъедена дакъа довза безам барашта, цига да наггахьа мара гуш доаца архива сурташ, къахьегама фронта турпалхой доалахьара гӏирсаш. Кхувш йоагӏача тӏехьенна ханашкара бувзам миштаб кхетадара из дика таро я, иштта шоай даьй, даь-даьй тӏема толамаш довза  йиш я.