Дукха ха йоацаш, Магасерча кагирхой  цхьанкхетарий Цӏагӏа дӏахьош хиннача кхетаче гулбелар СМИ доакъашхой, зарбан болх лелабераш. Мехкара Миннац яр кхетаче дӏахьош хиннар. Тахан интернета оагӏонашка гӏолла  фийла хила везарех дийцар цига. Эггара йоккхагӏа моттиг дӏалоацаш да цу юкъе интернета оагӏонашка гӏолла бахархошта юкъе даржаш дола бакъдоаца хоамаш. СМИ болхлой, иштта бахархой а кхетадеш хила беза моллагӏа хоам тахка безилга, хӏана аьлча дер дайнараша, зуламхоша дукха бакъдоаца, адам корзагӏдаккха гӏерташ хоамаш доаржаду. 

Бахархоша ханнахьа теркалде деза из хӏама! Иштта кхетаче дийцар зуламхоша шоай бӏеха гӏулакх чакхдаккхара тӏехьа лелаеча говзалах а. Тахан вай массане кхетаде деза, хьакхеллача хьаькъалга (ИИ) гӏолла моллагӏа хӏама вӏашагӏделле, нах тешаргболча тайпара доаржадеш, Россе къамашта юкъера хӏама толхаде гӏерташ зуламхоша болх лоаттабелга. Берашца, кагирхошца ишколашка, вузашка, боккхагӏбарашца цӏагӏа, къахьегача моттиге тоабашца лоаттабе безаш лоархӏаме  болх ба из тахан. Ше тийшаболх бергбоаца саг атта моллагӏча хӏамах тешаш хул, вӏалла а дага хилац шоай дегӏаца тийшаболх боацарашта, наха зулам дерг ма дий, аьнна.

Бакъда, иштта бола нах тувлбе гӏерташ хул зуламхой, шоашта могачох. Къаьстта гуш да из онлайне гӏолла йохкар-эцар деш. Мехкарча МВД хоамашка каст-каста хул интернете гӏолла нах ӏехабаь, зуламхоша ахча дӏадихьад, яхаш. Даггара кхайкарал ду цар нахага, боккъал фийла хила, шоаш ӏеха ма дайта, малаш ба ца ховча нахаца йохкар-эцар ма леладе, оашош леладеча хӏаман уйла еш хила, яхаш. Хӏара денна ца дувце а кӏира цкъа мукъагӏа ха яхача нахага дувца деза, вай гонахьара адам хьалха хиннар доацилга, дунен хӏама хувцаденнилга, моллагӏа хӏама дикка уйла яь, нахаца дагаваьнна, ховчунга хаьтта мара де йиш йоацилга.

Тахан бӏехача наха т сим-бокс – с оагӏонга гӏолла эзараш адамга хоамаш дӏа-хьа ухийт, телефонаш дӏаетт. Из гӏулакх тохкаш болча болхлоша белгалдечох, нах ӏехабеш йолча зуламхой моттигаша сим- боксашка гӏолла леладу шоай бӏеха гӏулакх. Юхерча моттиге, Австрале багӏаш санна къамаьл де йиш йолаш ба уж, телефон хьаетташ йола номер саг вахача моттигераяр санна хул, из бахьан долаш дӏатешалу нах. Россе Президента Путин Владимира паччахьалкхен хьалхашка оттадаь декхар да интернете гӏолла, телефонаца тийшаболх лелабу зуламхой боаггӏача боараме бехктокхаме оттабеш, цар хӏама дохадеш къахьега, аьнна. Мел дукха нах бисаб зуламхоша цар доалахьа мел хинна ахча дӏадихьа?!. Каст-каста нийслуш хӏама да из тахан.

Дӏадахача шерашкара хьал теркалдича, 90% нах зуламхоша телефон йийтта ба, 10 миллион хиллал адам да, цар тийшаболх баь, ахча дӏадихьар. Къаьстта чӏоагӏа хьехам лоаттабе беза берашта, хӏетта кхийнарашта. Массахана телефонаца бувзам болча царга дӏадувца деза из даьша, ноаноша, хьехархоша. Вай кхетаду, хӏетта кхийнача сага гӏалатвала, ший деррига вахар хувцаргдола во де атта долга.

«Кагирхошта нийса кхетам балара тӏехьа чӏоагӏа къахьегаш хила беза дай, ноаной, гаргара нах, дийша нах, ӏаьдала болхлой. Къонабараш зулама юкъе нийслургбоацаш тӏатеӏӏа болх лоаттабе беза вай тахан»,- белгалдир вай мехкадас Келаматанаькъан Махьмуд-ӏаьлас терроризм, экстремизм яхача доккхача зулама духьала къовсам лоаттабарах дувцаш.  Тайп-тайпара говзалаш лелаю зуламхоша интернета оагӏонашка гӏолла, вай къонабараш тувлбе, ӏехабе хьожаш. Цхьаккха а тайпара тешаме ца хетача нахаца бувзаме вала, цар яхар теркалде, хьаллаца йиш йоацилга хьалхадаха деза цӏагӏа, ара. Моллагӏа тешаме ца хета хӏама теркалдича, ӏалаьмате сиха ӏаьдалга хоам бе безилгах дувца деза кагирхошка, берашка.

Цӏагӏара ӏадаташ дохадайта гӏерташ, цхьацца моттигех цӏи тохара, машин лочкъаяра, дезала юкъера ведда кхыча мехка  дӏавахара къонавар тӏахьехаш, цун сакхетам тувлбе хьож зуламхой. Дувца эттача из дӏаьха, дукха да… Кхыйолча моттигашка санна,  ӏаьдала болхлоша боккха къовсам лоаттабу цу хӏамашта духьала,  даггара кхайкарал деш латт адамга, боккъал а шоашта малашб ца ховча наха дувцачох ма теша, царга ла ма дувгӏа, яхаш. Зуламаш дукхагӏа даржаш латт, ИТ оагӏонга гӏолла говзалаш лелаеш. Тахан дӏаьха сахьаташ доахаш интернете дахаш да адам, бувзам а интернета оагӏонашка гӏолла лелабу.

Моллагӏа во хӏама доаржаде гӏертача сага интернет боккха аьттув ба, из кхетадеш, массахана фийла долаш, зуламхошта шоай бӏеха никъ дӏабахьа духьале еш, хила деза вай. Тийшаболх боаржабеча зуламхоел говзагӏа, хьаькъал долашагӏа хила деза вай. Кибербуллинг яха дош тахан вай вахаре дӏачӏоагӏденна, ший мазаш дӏа-хьа тайса да. Психологически оагӏонца саг кхераве, эсалваккха, цун дега хьал халчаоттаде гӏерташ леладу хӏама да из. Ший цӏагӏарбарашта, иштта кхыболча наха везаргвац, массанена гоамлургва, яхаш, кхераву саг.

Массайолча оагӏорахьара хьо тоӏавеш, бӏеха мел дар хьона тӏакхоллаш лелараш, дег чурча гаьннарча моттиге кховсаш, теркал ца беш бита хӏаране вӏаштӏехьадалац, иштта хила дезе а… Цудухьа берашта, кагирхошта массахана нийсадар хьалхадоаккхаш, уллув хила беза боккхийбараш, хьехархой, ӏаьдала болхлой, дийша нах. Моллагӏа ший вахаре нийсденна хӏама хьаькъал кӏоаргагӏа дарашка дӏадувцаш, дагавоалаш хила веза саг. Иштта хила везилга дӏаяха деза хӏетта кхийнарашка, кхувш латтарашка. ИТ гӏолла тахан бокъо йоацаш дукха хӏамаш доаржадераш, тийшаболх лелабераш, адам хьалхьоаде гӏертараш  болаш болга кхетадеш; лоралуш, уйла еш, хьаькъале хила хьожаш, даха деза вай.

Вахаре нийсденна цхьацца масалаш кхувлаш дӏабахьа беза цу оагӏонцара болх. Сага кхетаде деза ше ӏехаве, кегаве гӏертилга. Зуламхой каяргйола бахьанаш ма леладе, бовзаш боацача нахаца бувзаме ма дувла, лоравеннар вийлхавац яьхад вай даьша! Дешара моттигашка, балха тӏа, цӏагӏа лоаттабе беза лоархӏаме болх ба из. Тӏаккха кӏезигагӏа хургба вайна юкъе интернетерча зуламхошка ӏехабайтараш, тийшача балха юкъебахараш. Деррига а сага кхетам нийса хиларгара хьадоагӏаш да, цудухьа хьаькъале, воаш леладеча хӏаман уйла е ховш, лорадала ховш хила деза вай, тӏаккха эшалургба вайга вай ӏехаде гӏертараш.