Футбол мега ловзар да

Нохч-Гӏалгӏай Республика йолча хана, укх мехка мел ваха саг дог лазаш вар «Терек» яхача командах, цун хӏара котало доккха цӏай санна тӏаэцар, цох дувцар газетий оагӏонаш тӏа, телевидене гӏолла, радиопередачашка. Бакъда, республика ехача, Гӏалгӏайче цхьаккха тайпара йоккхача футболах ловза тоаба йоацаш йисар. Цу хана республиканна доал деш хинна Овшанаькъан Руслан а вице-президент Агапов Борис а – шаккхе цу ловзарца чам болаш, мукъача хана шоаш ловзаш бар. Республика хьаяь дукха ха ялале, цох дола амар тӏехьагӏо арадаьннадале а, бакъда «Ангушт» яха къаман футбольни клуб вӏашагӏъеллар 1993 шу чакхдоалаш. Эггара чӏоагӏагӏа цу гӏулакха оарцагӏбаьнна лийннача нахах вар Малсаганаькъан Дауд, Мержой Султан, Кӏуренаькъан Тимур, кхыбараш. Цхьаккха кӏийле йоацача, яьссача моттиге хьае езаш яр команда. Юрташка а тайп-тайпарча къахьегама цхьанкхетарашка а бургацах ловзар дезаденнача наьха тоабаш мара хӏама дацар гӏалгӏай лаьтта. Из кхоачам болаш дацар къаман футбольни клуб хьае. Цу тайпара хало нийсъелча, цу гӏулакха оарцагӏбаьнна лелача наха лаьрхӏар эггара хьалха Кӏуренаькъан Эрисхана Тимураца дагабовла. Из цу хана республике дика вовзаш вар «Терек» яхача командаца лайза ах защитник а, цул тӏехьагӏа Шолжа-Гӏалий тӏарча «Эрзу» яхача командан хинна тренер а санна. Цун новкъосталца, вӏашагӏтехар «Ангушта» юкъера дукхагӏа бола кагий нах. Дагалатта уйла кхоачашъяр духьа, цига хьийхар командан капитан хинна дӏаэтта наӏараш лораеш вола Ӏалбакханаькъан Беслан. Ховш ма хиллара, цхьоалагӏча таьрахьа хьарак латташ хул цу тайпарча доакъашхой барзкъа. Дукха ха ялале, лехар дикагӏвола нападающи санна ше дӏавовзийта Мархенаькъан Ӏийса, дӏахо – Мусаевгӏар Р., Ибриевгӏар Р., Фоменко О. Уж берригаш а хьалха «Эрзу» яхача, Тимура кулгал даьча тоабанцара бар. Бургацах ловзар дика довзаш, цхьаццайолча клубашка из шаьрдаь, цӏераш дӏахазийта бар Суворов А., Байтиевгӏар И., Гурижевгӏар Я., Маляренко В., Казберов Я. Къилбаседа Кавказа а Ставропольски крае а ловзаш хиннабар уж, хьалхарча заман чухь. Команда юкъебаьхкар гӏалгӏай кагий нах Дзейтанаькъан А., Лаьнанаькъан М., Зангенаькъан Т, кхыбараш. Геттара тӏехдаьнна хьалаш цар хиннадеце а, амма къонача республикан вахарга диллача, футболисташ во бахацар. Цкъа-дале, Наьсаре гостиница яр лаьрххӏа царна дӏаенна, хӏаране алапи 350-400 эзар сом дар. Цун хьалхара тренер а хинна дӏаэттар Эрсихана Тимур. Из малав, мичара ва дувца ца дезаш, массанена вовзш а къоабалвеш а вар. Российски футбола доазонашка кхоалагӏча лиганна чуйоагӏаш яр юххьанца «Ангушт». Цу хана футболисташа а цар хьехамчас а шоашта хьалхашка оттадаьча керттерча декхарех дар, дукха ца говш, шоллагӏча лиге хьалчубовлар. Цу гӏулакха цхьа-ши шу ха мара езанзар, вай мехкарча футболисташта. Каста уж ловза баьлар Махачкалерча «Анжи», Вологдерча «Динамоца», Санкт-Петербургерча «Динамоца», Кисловодскерча «Олимпаца», Таганрогерча «Торпедаца», Ростоверча СКАца, Липецкерча «Металлургаца», Пятигорскерча «Энергеца». Во доацаш толамаш а доахар моттигерча футболисташа. Со цу хана «Наьсарен оаз» яхача газете къахьегаш вар. Хӏара аргӏанара ловзар чакх мел доалача хана, газета оагӏонаш тӏа арадоалар цох дола йоазув. Каст-каста кепа еттар яхьан таблицанна, наьсархошта «Ангушт» ший лиге малагӏча моттиге я ховргдолаш. Команда начальник хиннача Мержой Султанагара, тренер хиннача Кӏуренаькъан Тимурагара ийца йоккха шиъ интервью араяьлар 1995, 1996-ча шерашка. Цул совгӏа, язйора белггаларча футболистех йола очеркаш. Дагадоагӏа айса цу тайпара очерк, шийца сурт а долаш, Мархенаькъан Ӏисайх язъяь. Цу шера (1995) шоашта духьала ловзарий наӏарашка 22 бургац чутехаяр цо. Из боккха толам бар. Россе кубок яккхара долча ловзарашка «Ангушт» лайзаяр Москверча «Спартакаца». Цунна 66 минота вай наӏарашка цхьа бургац чутоха мегадацар. Цу масало хьагойт вай къаман футболисташ лакха говзал йолаш хиннилга.

Цу хана (1996) тренерца Эрисхана Тимураца къамаьл деш, аз хаьттар:

- Хьога ладийгӏача, кхетаде хала дац, укх шера лакхача доазонашка кхача шо лаьрхӏа доацилга. Хӏаьта а цхьа уйла, сатувсам боацаш хург мичад шо.

Са хаттара жоп луш Тимура аьлар:

- Шу дӏадолалуш оаха тхоашта хьалхашка ши декхар оттадаьд. Зӏамагӏдар – шоллагӏча лигера тхоаш ара ца доахийташ, цу чу дисар. Шоллагӏдола декхар – лигерча дикагӏча итт команданна юкъедахар. Сона хеташ, из а вож а тхона дулургдолаш да. Цу тӏа а совца лаьрхӏа дац тхо. Дӏахо тха кхоачашъе еза, хьалхарча лийгага дугаш йола программа. Из лаьрхӏа я гаргарча шин-кхаь шера. Ала деза, цу тайпара программа тха хӏанззе йолаш я, аьнна.

Тимураца из къамаьл са хннача шера, «Ангушта» эшаяьяр Краснодарера «Колос», Армавирера «Торпеда», Санкт-Петербургера «Динамо» таблица тӏа 15 моттиг хиннача вай командо эшаяьяр цун кхоалагӏча мугӏар тӏа латташ йола команда. Цул совгӏа, цо котало яьккхаяр «Москвера–Селятино» яхача командагара, чот 1: 0 йолаш. Цкъа Таганрогерча «Торпедаца» вай мехкахой ловзача дийнахьа, цига нийсвелар со. Доккха хӏама дар цу дийнахьа стадиона тӏа даьллар. Трибунаш йизза яр, дукха адам вӏашагӏкхийттадар цига, хӏана аьлча шоллагӏча лиге дикагӏчарех цаӏ йола команда яр вай мехкахошца ловзаш хиннар. Цу ловзара юкъе хьаьшашта ши бургац чутехар «Ангуштерча» кагийча наха. Хӏаьта вай наӏараш лораеш чӏоагӏа къахьийгар ӏалбакханаькъан Беслана. Цу хана 30 шу даьнна вар вай команда капитан. Наӏараш цо чӏоагӏа лорайойя а, хӏаьта а цунца бегаш бора новкъосташа. Дукха ха йоацаш саг йоалаяьча Бесланах оалар, «саг йоалялехь дикагӏа ловзар ер». Вай наӏараш лораеш хинна Беслан хьалха Минводерча «Локомотиве» а, цул тӏехьагӏа «Эрзу» а лайза вар. Духхьал цунна баркал ала дезаш, чакхдаьлар из ловзар, вай команда наӏарашка цхьа бургац чу ца тохийташ. Иштта моттигаш каст-каста нийслора «Ангушта» вахаре цу шерашка. Минводерча «Локомотиваца» ловзача дийнахьа цига хиннар дувцаш репортаж язъяьяр аз. Цунна юкъера цхьа дакъа оаш дийшача бакъахьа хет сона: «...Дукха ха яц «Ангушт» хьаяь. Хӏаьта а хӏанзле сийле яьккха, ше езалийта кхийнад цун дикача ловзарца. Гой, тахан мо. Сигаленнеи лаьттаннеи юкъе санна, йоккха юкъ я цуннеи хьаьшаштеи юкъе. Дегӏаца сийг боацаш, мекъалца оагӏув болаш гу «Локомотив». Из хьайна ялалехь, йодайий дӏахьу бургац. Цудухьа дукхагӏа йола ха цар ах оагӏон тӏа йоаккх футбола даькъе зиракаш санна лархӏа мегаргбола вай кагийча наха. Царна юкъе а белгала ва Мусаевгӏар Руслан. Михаца ведача, михал котвала тоам бар-кх ер, аьле хеталу. Уллувваьннар тӏехьавуташ, духьалкхийттар ӏехавеш, вахе къовсамхой наӏарашка дӏаотт из. Аьттув боалаш а ха йоагӏа, хӏанз мо. Баьсса латтийтача саьн чу хьожаяь, цо теха бургац, нийсача апарах а йиже, наӏарашка чуйоал. Аг майда. Цӏогӏарч, шокарч тох. Дага боацача толама шоакъ я из. Хьаьший чӏоагӏале йохаяьча зӏамигача сага иштта сий ду наха.

Массаза мо, тӏах, аьнна, ва йоккха поалхам йола футболист Мархенаькъанвар а. Пӏелг миссел духьалдаьннача оарцах чакхваьле, чутох цо ший хьалхара бургац. Из ца лоархӏаш йитача, вӏаштта кхы а шиъ тох. Шоллагӏъяр тохача хана, ловзара юкъ екъаяла цхьа минот мара йисаяцар. Майдан тӏа хьалдоаллача улга тӏа доккха таьрахь хьаотт цул тӏехьагӏа – 3:0...

Хӏанз каст-каста сахьатага хьежа баьннаб наьсархой. Вай наӏараш лораеча ӏалбакханаькъанчунга хьогама а бургац хьа ца кхоачаш, чакхйоал ловзара ах ха. Саготлу хургда-кх Беслана. Тетте хьалвоагӏа из майдан юкъ йолча. Ваьлле, юхавода...

Бургац-м къовса ма езий, дӏá «Ангушта» юкъерча кагийча наха къовсача тайпара. Сел чӏоагӏа шоай са даарах эгӏазбахача Минводерча кагийча наха дӏатотт. Мӏижка ӏотт. Ког тессе ӏотох царех цаӏ. Хӏанз Мусавгӏарвар техача беса. Вешта, цох-м беларгбац уж. Из бахьан, гӏод тохаш, бургац хьожаю цар наӏарашка. Руслана, гӏалат ца воалаш, хьаьшаша мукъа битача аьтта оагӏорча саьн чу тох из.

Таьрахь нийсде удаш болх кӏаьнкаш. Хӏанз 4:0 отт цу тӏа...

Таханарча денах йоккха дегагӏоз хиннай «Ангушта» начальника Мержойнаькъан С. Барайтта команданна юкъе шоллагӏа моттиг йоаккхаш, чахкдаьккхар цо карара шу.

- Хьатӏадоагӏача шера шоллагӏча лиге ловзаргба вай футболисташ, - йоах Султана...»

Цу тайпара кхоачашхилар командан тренера Эрисхана Тимура оттадаь хьалхара декхар. Цун кӏантий, шоайл Кисловодскера цхьа «Олимп» мара хьалха ца йоалийташ, хьалчубаьлар шоллагӏча лиге. 1996-ча шера денз, цун чухьа болаш лайза а лайзавр.

Цу ханара толам бувзабе беза тайп-тайпарча бахьанашца. Царех цхьа бахьан дар команданна оттаяь юкъара бокъонаш лораеш, уж телха ца еш хилар. Контракто дӏадеххар кхоачашдар. Ховш да, футболисташ гӏаьле увзаш, къаракъ мелаш, тоам боаца хӏамаш карагӏдувлаш, айлаюкъе йорт етташ, тренировкашка хьа ца ухаш, лела йиш йолаш боацилга. Цу тайпара хӏама гучадьлча, из ловчарех вацар Тимур. Хӏаьта а цу иштта хӏамаш нийслора спортсменашта юкъе. 1996 шера ӏомабалара-ловзара оттадаь доазонаш телхадарах, цар дӏадехар ца деш леларах, команданна юкъера дӏаваьккхар Камурзаевгӏарвар. Цу тайпара хӏама леладе йиш йоацилга дӏахайтар тренера кхыча футболисташта а, дувцаш долча масалца. Кердача шера, шоллагӏча лиге а болаш, иштта дӏанийсдаьдар футболисташа шоай низаш: 3-4-3. Кхыча дешашца аьлча, кхо защитник – виъ ах защитник – кхоъ нападающи бар ловза безараш. Нападающеш бар Мархенаькъан Ӏ., Цӏунтолганаькъан А., Кокаевгӏар М. Ах защитникаш бар Гурижевгӏар Ю., Зангенаькъан Т., Ибриевгӏар И., Хасхановгӏар М. Защитникаш бар Суворов А., Маляренко В. Царца цхьана наӏарашлораеш вар Ӏалбакханаькъан Беслан, из команда капитан а вар. Махачкалерча «Анжица» ловзаш дӏадоладелар «Ангушта» шоллагӏча лигера вахар.

Ховш ма хиллара, футбола дунен тӏа каст-каста нийслуш хӏама да кхыча командацара футболист ловза хьехар, из «эцаш» цох белггала ахча луш хилар. Цу тайпара «ийца» вар Кокаевгӏарвар. Цох денна ахча мел да хьаала ловш хиланзар команда кулгалхой. Хетаргахьа, уж эараш а доацаш, миллионаш дар...

1996 шу шоллагӏча лиге болаш чакхдаьккхар «Ангушта» футболисташа. Кердача шера (1997) керда декхараш дар. Лигерча дикагӏйолча пхе команда юкъебаха а ца ӏеш, кхы а доккхагӏдола толамаш даха лерхӏар цар. Керттерча командан юкъебоагӏаш хиннарех цхьаккха саг дӏавахавацар «Ангуштера»», ахчан гӏулакх а дика леладе дош деннадар кердача доалахоша, уж хӏанз БИН-банка ӏалашбергба аьннадар ахчанца дувзаденна мел долча хӏаманца.

Шедар дика дар, бакъда цхьа доккха кхоачамбоацар дар вай республикерча футболаца дувзаденна. Шоллагӏчеи кхоалагӏчеи лигашта чуйоагӏача командай шоай зӏамагӏболча футболистий ишкол хила езар, 250 бер чудоагӏаш. Цу тайпара ишкол «Ангушта» яцар. Сога хаьттача, из цӏенхашта кхоачамбоацар а дар. Тахан из гӏулакх а гӏадвугаш да. Вай республике къона футболисташ кхебеш массехк ишкол я. Царех цаӏ я Шолжа кхале, цох Оздой Мухьмада цӏерагӏа йола ишкол оал. Магӏалбике я Дзейтанаькъан Адам керте латташ йола ишкол, хӏаьта Магасе а кхебу къона футболисташ. Тӏехьа тӏайоагӏача ханашка «Ангушта» аттагӏа хургда аьнна хет сона дикача футболисташца команда ӏалашъе.

Миштад вай футболистий таханара хьал? Укх шера кхоалагӏча лиге, «Юг» яхача тоабанна юкъе ловзаш хиннаб вай мехкахой. Цу лиге, ховш ма хиллара, цхьаькха тоаба яр, «Север» яхаш. Цу шинна тоабанна юкъе 3-гӏа моттиг яьккхар «Ангушта», къаьсттача ший тоабанна юкъе шоллагӏа хилар из. Цудухьа хьатӏадоагӏача шера шоллагӏча лиге ловзаш хургба вай футболисташ. Кхоалагӏча лиге болаш бюджете бар уж, хӏанз цу ахчанца командан хьашташ атта кхоачашдулургдац. Хетаргахьа, уж дешаш а къоастадергда аьнна хет сона вай ӏаьдало. Дика совгӏат да вай футболисташа, шоллагӏча лиге хьалчубаьнна, шоай мехкахошта даьр. Карарча хана командан генеральни директор ва Иленаькъан Беслан, цун заместитель ва Мархенаькъан ӏийса, керттера тренер - Мархенаькъан Ӏумар.