Хӏама ӏомадарга вуга никъ

Хӏанз мишта латт из гӏулакх? 2019-ча шера денз, духхьал Гӏалгӏай республике хьалъяьй 48 керда ишкол. Тӏехьарча 5-10 шера хьалъяь дешара моттигаш ерригаш 100 совгӏа я, уж лаьрхӏа я 25000 бер ӏохоаде. Вешта аьлча, хӏанз цхьаккха тайпара ала йиш яц, «лоамарошка эрсий паччахьа дешийтац» аьнна. Цун тӏехьа хаттараш отт, ишттал теркам а баь, миллионаш ахчаш дӏа а дахийта хьалъяь ишколаш хилча, берий дешар эргадоалий, тоалой, хам бой цар шоашка кхаьчача аьттон? Цу хаттара цхьан тайпара жоп дала йиш яц. Дешарца чам бараш а ба, боацараш а ба. Итташ шерашка ишколашка къахьегаш болча хьехархой цӏагӏа яц цу берашка кхаьчар санна йола паргӏато, эшаш мел долча хӏаманца ӏалашбаь хилар. Библиотека, спортивни а актови а залаш, компьютераш, сапаргӏата классаш, дега тоам беш йола мебель, столови, зӏамагӏчарна мах боацаш даар. Лоацца аьлча, «хьазилгий шура» мара хӏама ца эшаш, ӏаьдало ӏалашбаьб ишколашка багӏа кӏаьнкаши йиӏигаши.

Хӏаьта а массанахьа цхьатарра латтац дешара гӏулакх, цаӏаш дешара тӏехьаудаш ба, вожаш цох дӏаудаш ба. Уж а вожаш а гучабаха, мел ба ха геттара атта да, классашкара журналаш хьадийллача къаьгга гуш хул из моттиг. Цар дешара мах беш увттаяьча оценкаша хьагойт бера кхетам малагӏча боарам тӏа ба, цо мишта деш. Цу гӏулакха дукхагӏа бехкебараш дай-ноаной а ба. Цкъаза хозаш хул: даьшта-ноаношта бӏарга мича гу цар йоаха оценкаш, журналаш тӏа фу латт. Цу тайпара къамаьл деча сага ха деза, хӏара дешархочунга денорг (дневник) хила дезилаг. Хьехархочо цу тӏа ӏотӏаувттаю цар дешара мах бу оценкаш. Дай-ноаной хӏара дийнахьа хьежа беза шоай беро малагӏа оценка яьккхай. Цу тӏа вӏалла хӏама латташ ца хуле е геттара кӏезига латташ хуле, бер дешаш доацилга кхетаде хала дац. Уж оценкаш баьча балхага хьежжа увттаеш я.

Цул совгӏа, шоай бера журнала тӏа фу оттаяьй хьажа йиш йолаш, цар дешар бӏарчча шера дӏа мишта додаш хиннад го йиш йолаш ба боккхагӏбараш, хӏана аьлча вайцигарча ишколашка каьхата журнал леладарал совгӏа, электронни журнал а леладу. Фу хала да компьютер хьа а йийлла е телефона чу гӏолла шоай тӏехьен дешара гӏулакхага хьажа? Дуккхабараш хьажац цунга а. Шоай лоӏамагӏа дитад цхьачар бераш. Наьк де цаховш дола бер хила ӏочукхоссар санна хӏама да цу тайпарча даьша-ноаноша дер: хьайна моге хьалдаргда хьо, хьалдала ца моге, хьай хьаштдар хилда хьох.  Наьха бераш дац уж, вай бераш да уж. Цар дикагӏа мел деш, уж хоза оамалаш йолаш, дукха хӏама ховш мел хул, цӏагӏарчарна йоккха дегагӏоз хила ма езий.

Цхьа дешархо ва са 5-ча классе. Кӏаьнк ше эзделца а гӏулакхаца а ва, амма дешара тӏера вац. Йоазув ийрча ду, литературан йоазош во ӏодеш, дагахьа ӏомаде денна хӏама ӏомадац. Хьа а ух из, чу а ух ишколера, хӏаьта дешар меттагӏдоалаш дац. Ший да чӏоагӏа дукха везаш ва из кӏаьнк. Из ховш волча аз, цунца къамаьл деш, хаьттар:

- Хьай да дукха везий хьона?

- Веза, - аьлар дешархочо.

- Цунна дикахетар де безам бий хьа?

- Ба, - йоах цо.

- Нагахьа санна ӏа хьай дешарцара уйла хувце, дика деше, цунна дикахетар хургда хьона. Деша хьажа веза хьо, - аьлар аз.

Цул тӏехьагӏа бӏарга хоаваллал эргаваьннав из, дукха ваьннавеце а. Цох тара бола дешархой кӏезига бац ишколашка. Кхыметтел денорг сенна деза ховш а бац царех цхьабараш. Урок чакхъяьлча, шоай лоӏамагӏа из хьехархочунга хьа а денна, оценка ӏотӏаоттаяйтараш классе ши-кхо саг мара хилац.

- Денорг сенна деза? – аьнна хаьттача, цхьаболча дешархоша луш дола жоп хул белам а белхам а шийца болаш.

- Пхиаш ӏотӏаувттае.

- Шиаш оттае езаций цу тӏа?

- Уж оттайойя, сога цӏагӏа лувргба.

Хьажал миштаб дешархой кхетам?! Денорг-м даьшца-ноаношца бувзам лоаттабаь ца ӏеш, ший гӏулакх дешархочо нийса леладергдолаш, хӏара дийнахьара урокаш, цӏагӏара болх, хьехархочо баьккха бехк дӏаязбе эшаш да. Кхыдола берах а хьехархочох а дола хоамаш дӏаяздеш а леладу из. Цхьаболчар кхыметтел цӏагӏара болх а дӏаязбац цу тӏа. Цхьайолча хана да е нана ишколе хьадеча, хьехархочунга хоатт:

- Цӏагӏара болх телаций оаш акхарна?

- Мишта телац, хӏара урок чакхйоалача хана, дӏаяздайт оаха цӏагӏа де дезаш дола хӏама.

- Даьра, хац сона-м, - оал цӏагӏара ӏовенача сага, - тхона хӏама деннадац, яхаш, хул-кх ераш каст-каста.

Дешарца чам цахилар, мекъал дегӏах яллар да из. Кхыметтел денорга тӏа цӏагӏара болх дӏаязбеш, къахьега безам бац цу тайпарча дешархочун, кхы доккхагӏдар-м аз дувца а дувцац.

Цхьайолча хана нийслуш хӏама да, бӏарчча класс (20-25 дешархо), урок ца ӏомаеш, упражнени ца еш, хьайоагӏаш. Кхыметтел классе дӏайоалаяь упражнени дӏачакхъяккха хьинар, сабар доацаш хул цхьабола дешархой. Хӏаман уйла е безам боацилга да из, кхы хӏама дац. Цар уйла е безам бац гӏалаш мо йола, говраш хахккал йоккха ишколаш шоашта сенна яьй; дас-нанас хозагӏдар, цӏенагӏдар тӏадийхе, дикагӏдар дуадийя шоаш деша сенна ухийт; хьехархой бӏарчча дийнахьа хьехаш а тетрдашка хьежаш а сенна багӏа. Цар цу дешаш тӏа е езачох ах мукъагӏа уйла йоре, деша хьожаргбар уж. Хьехархочун ший болх бе а дешархочун когаметта хила а везаш хул бӏарчча урока тӏа. Цхьаболча даьша-ноаноша хьехархочун гӏо цадарал совгӏа, новкъарло а еш нийслу: е бераш хӏара дийнахьа хьаахийтац ишколе, е ши урок яьлча тӏехьа телефон тох, из чудехаш, кхы а массагӏа нийслу дешархо керттерча гӏулакха тӏеравоахаш.

Таханарча ишколашта хьалхашка доккха декхараш оттадаьд ФГОСа, духхьал ӏилмаш дайза ца ӏеш, вахара массайолча оагӏорахьара дегӏавена саг хила веза ишколера аравоалар. Цу лостамагӏа царца болх бар духьа хьаяьй вай юрташка спортклубаш, ФОКаш, цига караерзае йиш я тайп-тайпара спорта говзалаш. Юрта вахаш хилча а доккха, дунен боарам бола толамаш даха йиш я цу лостамагӏа. Масал доаладе дукха гаьна ваха везац. Сурхо тӏарча спортклубе аха дӏаволавеннача Манкиев Назирах Олимпийски чемпион хиннав эллиной-румий латарах, цу юртарча боксёрах Муцолганаькъан Исмаӏалах дунен чемпион хиннав, из мугӏ кхы а дӏабӏаьхбе йиш йолаш ба. Вешта аьлча, юрта вахар аьнна дукха дика хӏама ӏомаде йиш я. Вай ювцача юртарча ийс шера дешача ишколе берашца болх беш ва республике а цул арахьа вовзаш вола ашархо, Гӏалгӏай Республикан цӏихеза артист, Россе композиторий Союза доакъашхо, иллиалархо Дзейтанаькъан Тимур. Цар оазаш миштай хьожаш, царга ладувгӏаш, царца иллеш ӏомадеш къахьег цо. Цу лостамагӏа толам а аьттув а баккха кхы фу эш берашта? Хӏама эшац, къахьега ловш хилар мара. Сога хаьттача, ираз долаш да юртара бераш, цу тайпара саг царна хьехаш, цар начӏал тохкаш а гучадоаккхаш а вале. Царех моллагӏа иллиалархо хила, ший къаман ашарий даькъ тӏа сий даккха йиш йолаш ва. Новкъа фуд? Юха а дикача хӏаманна безам тӏабодаш цахилар, из ӏомаде ловш цахилар. Цкъаза дай-ноаной а хилац, начӏал долча шоай бера оагӏув хьаллаца гӏерташ. Нагахьа из йиӏиг яле, сихха маьре яхача бакъахьа хеташ хул; кӏаьнк вале, дуккха ахча  тӏадоагӏача дӏанийсвалар ловш хул. Иштта уйла вай массане а хуле, мичара боагӏаргба вайна театре болх бергбола актёраш, филармоне къахьегаргдола артисташ, йоккха говзал йола хьехархой, лораш, кхыбола вай халкъа вахар тоадергдола нах? Дешийта а тӏехьара тӏа новкъостал де а деза хургболча артисташта. Пандар локхаш хоза хет вайна, хоза илли оала саг а везалу вайна, бакъда воай цӏагӏара дезалхо цу оагӏонца къахьегаш хилийта раьза хилац, мел йоккха говзал, начӏал долаш, Дала дакъа денна из саг вале а.

Иштта таро я берий литератураца хьоашал леладе. Ишколашка хьаю литературан кружокаш. Цу тайпара кружок аз лелаю дукха ха я. Со а ва СССР йоазонхой Союза доакъашхо хинна, хӏанз Россе йоазонхой Союза а, журналистий Союза а доакъашхо. Цу кружоке доагӏача бераша йӏаьххача хана шоай йоазошта кепа йийттай «Селаӏад» яхача берий журнала оагӏонаш тӏа, хӏанз а етт. Цар гулбу багахбувцам, язъю байташ, дувцараш, увттаю кроссвордаш. Цар кхолламаш юкъе долаш «Сурхо тӏара бераш» яха книжка арахийцад оаха. Цун юкъеяхай берий байташи дувцараши. Вешта аьлча, литертуран оагӏорахьа дегӏааха таро я берий, дукха хало е ца езаш, гаьна дӏааха ца дезаш. Цу тайпара, деша говзал йола бер бӏаргадайча, ма дика журналист е йоазонхо хургва укхох, аьле хеталу. Цо язъеш йола сочинени, изложени хозача меттаца язъеш хилча, кер чу йосс цу тайпара уйла. Цунца кхы чӏоагӏагӏа къахьега волалу. Юххера а, хьехулр фуд? Йоазонхо хургволча сагах юрист хул, журналист хургйолчох лор хул. ӏа тийса са дов. Цар хержа балхаш а эшаш дац ала валлац со, эшаш а да, уж деш бола нах хила безаш а ба. Хӏаьта а геттара йоккхача деша говзалца белгалваьнначо, из гӏулакх дӏахо дӏадихьача бакъахьа хетар. Цхьаькха-м да, юрист а лор а воллаше, де йиш йолаш да йоазош. Сона бовз доккхий дешараш дийша, тӏаккха артисташ, журналисташ, йоазонхой хинна нах. Масала, «Огонёк» яхача дуненна довзаш долча журнала керттера редактор, йоазонхо, журналист Коротич Виталий лорий дешар дийша хиннав; вайна массанена вовзаш вола иллиалархо, ашархо Розенбаум Александр а лора дешар дийша ва; Кавказе цӏихеза хинна юрист Ӏарпенаькъан Хьажбикар гӏалгӏай меттала йоазош деш хиннав, царех цхьадараш вай ишколашка ӏомаду, литературан хрестоматешта юкъедихьа хиларах. Уж масалаш дукха да, цудухьа вай бераша шоай йоазонцара говзал яле, из гӏулакх дӏаходихьача бакъахьа хетар, моллагӏча боккхача балха тӏа шоаш дале а.

Хӏанз дуккхача ишколашка болх беш шоай къаьстта музейш я, цар довзийт юртий истори, дикача наьха вахар, тӏема хана карагӏдийнна деналера гӏулакхаш. Уж музейш хьакхоллаш юкъеэза хиннаб дешархой а. Дагадоагӏа, Сурхо тӏарча 9 шера дешача ишколе музей хьаеш воаллача соца юртара моттигашхьахьокха а шоашта юрт дикагӏа йовза а дешархой баьхка хинна. Царца цхьана бе-беча цӏихезача моттигий сурташ даьхар оаха. Белггала дагавоагӏа сона цу тайпарча дешархоех Муцолганаькъан Ахьмад, Муцолганаькъан Мустафа, кхыбараш. Музейна лаьрхӏа хоамаш довза даха хилар тхо Налганаькъан Мандре ваьхача моттиге, цун коа, коа дӏаеллача наьна боарза тӏа хилар. Со фу ала гӏерт аьлча, ишколе дагӏача берашта безабалийта йиш я музейшкара болх, хьан хов царех цига болх бергбола ӏилман болхлой хулий а.

Таханарча ишколай таронаш йоккха я; цудухьа, ха дӏа ца а йохийташ, деша а вахаре шоашта накъадаргдола хӏама ӏомаде а деза, тӏехьагӏа дехкедаргдоацаш.  Цу тайпара, шоай ханнахьа деша а ца дешаш, тӏехьагӏа дехкебоалаш йола моттигаш а хийла нийсъеннай сона. Ишкол яьккха дӏабаха дикка ха яьнначул тӏехьагӏа бӏаргабайча, дешархоша оалаш хул:

- Нийса-м дар ӏа тхога яьхар, хӏаьта а зӏамига долаш бокъонца кхетадацар оаха цун маӏан. Хӏанз-м дехкедаьннад тхо.

Вай заман сага вахар атта дац. Дукха чоалхане моттигаш, балхаца, дезалца ювзаенна халонаш, тайп-тайпара гӏирсаш нийслу хьалхашка; уж довза, тоаде, гӏулакх бакъахьарча оагӏорахьа дӏадерзаде дезаш хул. Цу гӏулакха эггара хьалха эшар – хьаькъал, хӏаьта из ӏомаду дешарца.

Вайна ишколаш яьсса латтийта е хьа а ухаш, ловзаш, харцахьа лелаш чуаха яьяц. Хьаькъал ӏомаде яьй уж. Тӏаккха вай накъадаргда эггара хьалха воашта, даьна-нанна, гаргарча наха, къаманна, мехка. Из дицлуш хила мегаргбац боккхагӏбараш а зӏамигабараш а. Уж ишколаш хьалъяьча наха хьалхашкара вай декхар да, деша а ухаш, ӏилмаш кӏоаргга карадерзадар, эздел-гӏулакх ӏомадар, вахарера нийса никъ харжар.