«Кавказа дӏаьхий дола истори, селханара вахар, оамалаш, ӏадаташ довзийташ бар из болх. Гӏалгӏай къаман дувхар, пхьараша шоай кулгашца хьаяь тайп-тайпара хӏамаш яр хьокха оттаяьрш. Иштта Инаркъанаькъан ӏайнай кулгаша хьадаь чокхеш, теникаш яр цига. Геттара йоккха терко тӏаозаш хилар Хамхой Лидас хьатийга нускала чокхи. Хӏара хӏама ший кӏоарга маӏан долаш, геттара йоккха говзал тӏайохийташ хьакхелла дар лакха начӏал долча пхьараша. Оздой Башира, Тухана хьаяьча гӏалгӏай къаман гӏалашка хьежаш латташ дикка ха йоаккхар наха», - дийцар «Сердало» газетага из гойтам дӏахьош хиннараша. Истореца дувзаденна дола хӏама массахана бӏарг тӏаозаш хул, хӏаьта вай къаман истори довзийта эттача дӏаьхий, доккха, дуккхабараш цецбоахаш да. 

XӏX, ХХ-ча бӏаьшерений ханаш хьаоттача хана хиннача, кхычахьа корадоагӏаш доацача архивни сурташка хьежаш, тамаш еш бар хьаьший. Ширача хана гӏалай юрташка баьхача вай къаман наьха вахар довзийташ дар уж сурташ. Гӏалгӏай къаман вахар, ӏадаташ, оамалаш, культура йовзийташ дола сурташ боккха лерхӏам болаш да тахан. Царга гӏолла довза йиш я дукха хӏама. Тӏехьара тӏа ураоттаргйолча къонача тӏехьен, иштта кхыча къаман наха вай исторецара дукха хӏама хьаделлаш да уж. Тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш даха деза хӏама да из, хӏара гӏалгӏачун дега боча да тхьоврарча ханашка баьхача кхалнаьха, маӏача наьха истори. Берригача гойтаме лоархӏаме моттиг дӏалоацаш дар ала йиш йолаш дар уж архивера сурташ. Къаман овла бовзаш, кхоллама оагӏонца дувзаденнараш лорадеш, даьша лорадеш хьаденача ӏадатий хӏама эша ца долийташ хилар; лоархӏамеча декхарех долга белгалдеш бар из болх. Вай республикерча цӏихезача говзанчий балхаш дар цига хьокха оттадаьраш. Уж бар Мартазанаькъан Тимур, Тӏумхой ӏийса, Цхьорой Аюп.

Малав вай мехка цар кулгий говзал цайовзар… Суртанчаша шоай балхашка гӏолла вай исторе, ӏадатий, культуран мотт бувц хьажархошка. Ма кӏоарга а ба-кх чулоацам, ма дукха сабар, говзал эш сага иштта къахьега! Эздел яхача деша маӏан дика довзаш ба уж нах, цунга хьежжа массане бӏарг тӏаотташ, дог айдеш да цар хьакхелла балхаш а. Соче бахача наха, иштта хьаьшашта цу дийнахьа бӏаргадайра вай къам мел дӏаьхий истори долаш да, мехка бахаш бола нах шоай даьй ӏадаташ лоархӏаш, лорадеш, доаржадеш болга. Кхоллама наькъ тӏа ваьннача сага нигат, уйлаш яйза варгвац оалаш да вайна юкъе… Из фуд аьлча, кхолламца ший дог дийза волча сага бӏарг, уйлаш ца кхоачаш моттиг хилац, гонахьа мел дола хӏама ший балхашка гойта гӏерт из, яхилга да из. Дукха адам гулденнадар Беканаькъан Зинела, Совтанаькъан Аьсета «Фар» яхача стенд- арт-студена гонахьа. Уж ба вай мехка санна кхыча моттигашка а цӏихеза суртанчаш. Бӏарчча тохкамаш да цар шоай сурташка гӏолла гойтараш, ала йиш я тахан, царга хьежаш. Цхьори яхача гӏалай юртара корайоагӏаш йолча хӏамашца болх беш, бӏаьшераш доахаш, малхара кашамашка яьда хӏамаш ма хулла меттаоттае, царна шоллагӏа вахар дала хьожаш къахьег цар тахан.

«Фар» яхача студера хӏамаш гаьнна тӏехьашка диса къаман истори довзийташ, дийндеш я. Таханарча денца ма чӏоагӏа лоархӏаме а да из деррига! Лакха говзал йолча кхалнаха къаман дувхарцара хӏара чӏуг, куцала лелаяь хӏама, гахьара оасаш тхьоврарча ханашка хиннача тайпара, деррига теркалдеш, керте оттадеш, ӏотӏадуллаш да. Даьй, ноаной дувхар бокъонца дийндаьд ала йиш йолаш болх ба из. Къахьегаш боахкача кхалнаха мара хац из мел доккха начӏал, сатем эшаш хӏама да; цул совгӏа, цу оагӏонцара истори а дикка техка, довзаш хила веза изз болх бу саг. Вай къаман барзкъаша хьагойт вай ӏадаташ. Эздий дувхар леладеш баьхаб вай дай, хӏаьта деррига а шоай кулгашца, хьаькъалца вӏашагӏдоллаш а хиннаб. Къаьстта дувца дезарех я, лоаман юрташка баьхача вай къаман кхалнаха бӏаьшераш хьалха лелаяь курхьарс. Дуккхача наха чӏоагӏа тамашийна хеташ гӏирс ба из, хӏаьта цун тхьовра хинна истори довза эттача ма дӏаьхий а да! Гойтаме хиннача дуккхача наха белгалдора, из гӏирс шоашта эггара хьалха гуш хилар. Таханарча вай говзанчаша, историкаша чӏоагӏа къахьийгад, хӏанз къахьегаш а латт курхьарса истори диц ца далийта гӏерташ.

Оздой Лидай балхаш долча тӏагулделар дукха адам…Чкъаьран цӏоках даь сурташ дар цо хьокха оттадаьраш. Из тайпара говза баь болх дуккхача нахага тамаш яйташ хул, вайна хов мел кӏоарга, боккха къахьегам ба из. Дийца ца валлал чӏоагӏа къахьега дезаш хӏама да чкъаьран цӏоках сурташ хьакхоллар. Дог дизза майрал йолча сага мара шийна дӏатӏаэцаргдоацаш хӏама да из, аргдар аз тахан! Хӏаьта Оздой Лидай кулгашца цхьа тамашийна болх хиле дӏаотт из деррига. Моллагӏча говзанча карагӏдаргдолаш хӏама дац из, укхаза геттара доккха сабар, кӏоаргга уйла еш хилар эш. Кавказа кхоллама никъ мел шера, бӏаьхий ба бӏаргадайра Соче хиннарашта. Россе курортий столицан бахархошта гойтар гӏалгӏай къам ший истори, даьй гӏулакхаш, ӏадаташца дувзаденнараш цхьаккха хӏаманца хувцаргдоацарех долга; шоай хӏама дийндара тӏехьа тахан къаман наха тӏатеӏӏа къахьегилга. Из иштта дац ала йиш йолаш цхьа саг вац тахан! Тохкамца, истореца, культуран оагӏонца йисача ларашца бувзам болаш, цхьаккха хӏама терко йоацаш ца дуташ, кхелла балхаш да уж гӏалгӏай говзанчаша. Вай республикерча Паччахьалкхен галерейс доккха дакъа дӏалаьцад уж деррига хӏамаш дийндара, доаржадара тӏехьа. Цунга хьежжа тахан миччахьа кхаьчача а дӏагойта, довзийта дукха да вай. Гӏалгӏай къаман истореца дувзаденнараш массахана лорадаьд, иштта лорадеш дӏахьоргда дӏахо а. Исторега, ӏадаташка, культурага гӏолла; тахан гуш да вай дай, ноаной мел сий долаш, яхь лораеш, эздий болаш баьхаб!