Син низ, хӏама лорадар

Гӏалгӏай къаман вахаре чӏоагӏа лоархӏам болаш хиннад тӏадувхаш дола барзкъа. Гӏалай юрташкара денз, вай къамо хьабена никъ бовзийташ бола оагӏув ба аргда вай цох тахан. Ма дарра аьлча, эздий хиннад вай къаман наьха дувхар. Хьаэцал тахан маӏача наьха чокхи… ӏодадаш дӏаьха коараш долаш, эзза доаллача тӏехкарах уллаш шалта йолаш, молха бустамаш увттадеш тегаш хиннад из тхьоврача ханашка. Иштта долаш хьакхаьчад из вайга а. Из чокхи тӏадийха дӏаэттача, къонахчун куц ший тайпара тоалу. Ший цӏа, доалахьара хӏама лорадеш, моллагӏча харцонна духьала майрра дов дергдолча маӏача сага гӏирс хул цох. Доккха, лоархӏаме истори да из къонача тӏехьен довза а дезаш», - дийцар «Сердало» газетага республикерча Къаман кхоллама Цӏен кулгалхо, культуран цӏихеза болхло волча Зурабанаькъан Ахьмада.

Вай къаман йоазанхоша яздаьча дувцарашка, романашка гӏолла а дика довз вайна тхьоврача ханашка лоаман гӏалай юрташка лийнача гӏалгӏай кхалнаха, маӏача наха леладаь дувхар. Гӏаьрчош къаьнарча исторе мотт бувц вайга, тахан хӏара хӏама ший доккха маӏан долаш кхелла долга белгалдеш. Бархат, даьри, исхали юкъеувттадеш чӏоагӏа говза кхелла болх ба из. Бӏаьшерашкара денз хьайоагӏаш говзал я гӏалгӏай кхалнаьха, маӏача наьха чокхи де хар. Къаман дувхара Ди дездаро хьагойт вайна цу хӏаманцара лерхӏам боккха хила безилга.

Бӏаьшераш хьалха баьхача вай кхалнаьха, маӏача наьха вахар довзийташ бола оагӏув ма бий из! Гӏалгӏай къаман дувхара Ди дездеш дӏахьоча кхетаченашка, къонача тӏехьенна хьалхадоах шоай даьша, ноаноша хьабена никъ бовзаш, из истори лоархӏаш хила дезилга. Ший истори довза ловш воацача сага ши шай мах бац, оалаш хиннад вайна юкъе тхьоврача хана денз. Лоаман гӏалашка баьхарашкара вайга хьакхаьчад из, хӏаьта вай лорадеш, цхьаккха эшам ца хулийташ, дӏахо дӏадахьа деза тӏехьа тӏабоагӏарашка дӏакхачийта. Тахан вай къаман дувхара хӏама тоалуш, даржаш латт аьлча; харцахьа хургдац аьнна хет сона.

Халхара ансамбла доакъашхоша лелабу гӏирс хинна ӏац из тахан, вай дизайнераша чӏоагӏа къахьег XXӏ-ча бӏаьшера сага барзкъанца къаьнарча къаман чокхецара хӏама хотта, белгало хилийта гӏерташ. Цхьацца кхетаченаш дӏахьоча дакъа лоацаш хилча вай теркалдеш да-кх из хӏама. Гӏалгӏай модельераша тхьоврача хана денз, довзаш дола хӏамаш юкъелоац таханарча барзкъашца – пхьоший коараш, уралатта коча кач, наькх тӏа йоахка чӏовгамаш, гӏаьрчош, иштта кхыдараш а. Цхьа боккъал башха йолча моттиге болхаш, тӏадувх тахан иштта тоадаь барзкъа. Таханарча кӏадашца болх беш дуккха кхыдола хӏамаш даьржа зама яле а, къаман истореца, ӏадаташца ӏодижар дийнде гӏерт вай говзанчаш.

Ишттача дувхарца кийчъенна йоагӏа кхалсаг ший тайпара куц долаш, массане бӏарг тӏаотташ хул. Дукха нийслу хьатӏаухаш из тайпара барзкъа тийгар малав, яхаш, хеттараш а. Къаман исторецара хӏама вай дегашта боча долга да-кх из. Ма хоза тов-кх кхалсагага а, маӏача сагага а хоза,эздий тийга барзкъа! Оамал санна яхь лораяр яхилга фуд хойташ хила деза барзкъа а. Къаьстта чӏоагӏа лоархӏаш хиннад, тхьоврача ханашка денз, юкъах доалладу дото тӏехкар, накхах доалладу чӏовгамашца хетта  дотув. Тахан а вай мехкарча пхьараша тайп-тайпара хьадеш да уж. Бӏарг тӏа ца отташ хоза хьабаь болх ба из, йоккха говзал эшаш а ба. Таханарча европейски дувхарца тӏехьа товш, дуккханеша цӏагӏа лораеш лелаеш хӏамаш я уж доккхача гӏулакхе болхаш дӏайохкаш.

Вай къаман хӏаманна Париже лакха мах оттабар 

Таханарча дизайнераша чӏоагӏа къахьег къаман хӏама меттаоттадара тӏехьа, хӏаьта из духхьал «мода» тӏехьакхе гӏертар а дац. Тахан кхийнарий дувхарца къаман ӏадаташ белгалдеш дола хӏама хиларо уж ӏадаташ дийна долга, истори дӏахо ший никъ дӏахьош долга белгалду. Таханарча вахарга хьежжа хьакхолла йиш я деррига, начӏал мара хӏама ца эшаш… Вай модельераша тӏатеӏӏа къахьегарца, гӏалгӏай къаман дувхар ший хӏама доаданза да! Вай республике санна арахьарча моттигашка лакха мах оттабеш дувхар да из. Париже вай дизайнераша баьккхача толамо а хьагойт из деррига. Gvӏletӏ, Pkhamat и Aynaeva Weddӏng в Modest Fashӏon Weeks брендаша дерригача дунен дӏагойтар гӏалгӏай къаман культуран код ший кӏоарга маӏан долаш, ший тайпара бух болаш йолга. Gvӏletӏ, Pkhamat и Aynaeva Weddӏng брендаша Париже адам цецдаьккхар ала йиш я.

Вай дувхар дунен йоккхача моттигашка лакха мах оттабеш хилар- дуккхача шерашка хьинарца, йоккхача говзалца къахьегаш хилар да. Даьрех, иштта кхыдолча кӏадах японски маьттигаца тоадеш хьадаь барзкъаш йоккха говзал эшаш дар. 300 сахьата къахьега дезаш, 1500 лалам болаш йола коч хьае начӏал цхьа моллагӏча модельера хургдац… Деррига хӏама юкъелаца хьожаш, ма дарра аьлча, ший тайпара, кхычарна тара ца хилийта гӏерташ хьатийга кочамаш я уж. Вай кхетаду, мел чӏоагӏа сабар, говзал эшаш болх ба из. Pkhamat бокъонца йола дийна музей гойтар цига… Курхьарс - къаьнарча хана лоаман юрташка баьхача вай кхалнаха керта тӏа лелабаь гӏирс.

Къаьнарча Магаса моттигашкара археологашта кораяьча хӏамаех бустам боаккхаш, хьакхелла балхаш да уж. Aynaeva Weddӏng барзкъо дерригача дуненга дӏахьекхар гӏалгӏай къаман нускал яхь, сий, эздел лорадара оагӏув болга. Бокъонца дола истори, къаман оамалаш, гӏулакхаш гойташ дола дувхар да из, ала йиш я вай чокхех. Селханарча вахарцара бувзам лорабар, ший къаман хӏама дийна лоаттадар да из. Гӏалгӏай модельераша хьадаь чокхи Париже тӏоараш детташ белгалдеш хилар, боккха толам кхачар да! Хӏара хӏама кулгашца тоадеш, хьеракӏиг санна лорадеш хьакхоллар; дукха бийсаш, денош доадеш къахьегар да. Тахан вай дика кхетаду иштта дола дувхар хьакхолла мел атта дац, хӏаьта дунен йоккхача моттигашка из теркалдеш, лакха мах оттабеш хилар дега тоам беш да. Гӏалгӏай къаман кхалнаьха дувхар тхьоврача халача ханашка денз эздий, сий долаш хиннад.

Таханарча вахаре а оалаш хоз-кх вайна, цхьа хоза кийчъеннача кхалсагах; ма эздий дар цун дувхар, аьле. Ма дарра аьлча, вай ноаноша хьабена никъ ба из. Шоай кулгашца, цхьаккха хӏамаш тега машин йоацаш цӏагӏа, хьоашалгӏа болхаш леладе барзкъаш хьатегаш баьхача тхьоврача кхалнаха дика кхетадеш хиннад «эздий дувхар» яхача дешай маӏан. Сийдолаш да тахан а из лорадеш болх дӏахьор! Гӏалгӏай дизайнераша малхбузен моттигашкарча хӏамашта тӏатовжаш, царех масал деш дӏахьош бац шоай болх. Гӏалгӏай къаман хӏама ший ӏадаташта тӏатайжа, уж белгалдеш хила деза, из керте оттадеш вай говзанчаша къахьегаш хилар баркал ала доагӏаш хӏама да! Юкъерча бӏаьшерений ханашка баьхарий хӏама довзийташ бола болх бар Париже вай таханарча дувхарца дӏабихьар. Вай къаман дувхар моллагӏча сага дезалургдолаш, лакха мах оттабергболаш долга белгалдир цига. Ширача ханашка баьхарий оамалаш таханарча деношца йовзийташ бола болх ба вай дизайнераша дӏахьор. Цар балхашка хьежача наха теркалдаь хӏама да из-м. Из да цӏаккха а дайлургдоацар, дӏадала йиш йоацар, массахана лакха мах оттабеш дӏахо ший никъ дӏахьоргбар!

Гӏалгӏай къаман дувхара   Ди дездеча дийнахьа, цу оагӏонцара деррига истори доаржаде лов, хӏаьта из мел дӏаьхий да вай дика кхетаду, вай санна дерригача дунено а кхетадир ала йиш я тахан майрра!

Цӏаккха а дӏайовргйоаца хозал

Къаман культуран дӏоагӏа (код) яхар доккха маӏан долаш хӏама да. Вай къаман пхьараша, говзанчаша карара кара телаш , тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш, хьадена гӏулакхаш, балхаш да цу юкъе. Сага нигат, оамалаш цо хьакхеллача балхага гӏолла йовза йиш я, оалаш да вайна юкъе, из керте оттадеш, хьаяь хӏамаш ма дукха а я къаман вахаре. Юрташка, шахьарашка из лорадеш къахьегар чӏоагӏа лоархӏаме да. Вай мехкара хӏара юрт, лохе улле а, лакхе улларех яле а ший къаьнара истори, тукхам болаш я.

Юртарча урамашка, даьй баьхача гӏалашка дахаш хиннад деррига а. Хам баь варгвоаца хӏамаш гаьнарча истореца дисараш мара довргдоацаш дикка къахьега деза вай. Истори-м хӏара денца дийнде дезарех да, массане къахьегарца ца довш дус тхьоврача ханашка малхадаьннар. Из кхетадеш, юрташкарча культуран Цӏеношка боккха болх лоаттабеш къонача тӏехьен даьша, ноаноша леладаьр довзийта, царга из лархӏийта, дезадалийта хьожаш ба тахан. Цкъарчоа-м хетадала мег цар леладер иштта доккха хӏама дац, аьнна; бакъда, юрташкарча культуран цӏеношка къахьегараш ба тахан бокъонца дола истори дийнде, тахан ураэттарашта шоай хӏама довзийта гӏертараш. Тайп-тайпарча наькъашка гӏолла, тӏахьех цар къонабараш.

«Cosmopolӏtan» халкъашта юкъерча говзанчаша вай хӏамах доаккхал дар цигара хьадоагӏаш, цига бух болаш да. Юрташкарча зӏамигача кружокашка лоаттабеча балхага гӏолла, ткъамалдоалаш да из деррига. Къаьнарча гӏалашка хьакхелла гӏаьрчош, эггара хьалха цига дилла догам тахан кхийнарашта довзийташ болх лоаттабеш ба юрташка. Кхоанарча вахаре вайна эшаргдола хӏама да из деррига. Юрташка культуран цӏеной лампаш мел йоагача хана, цар сердал мел латтача хана, из деррига дахаш хургда. Эггара хьалха цига довз бера ший къаман истореца бувзам бола хӏамаш. Дувца эттача дийца ца валлал бола боккха болх ба из. Кхувш латтарий дог эггара хьалхагӏа хьаделлалуш йола моттиг я культуран цӏеношкара кружокаш. «Къаман дувхар – духхьал барзкъа хинна ӏац,- дийцар Дола-Коарча культуран Цӏен кулгал деча Алерой Билала. - Къаман исторе эггара лоархӏаме дола хӏамаш чуэза оагӏув ба из – къонахий денал, яхь; кхалсага йижа, тийна оамал, тайжжа болар долаш, сабаре хилар».

Тӏабувхача гӏирсах теркалду вай сага мел ха яьннай, малагӏа болх лелабеш, фу лоархӏаме хеташ ва. Культуран Цӏен болхло йолча Бохтаранаькъан Иманас къаман дувхара Ди дездеча дийнахьа берашца лоархӏаме кхетаче дӏайихьар. Дӏаяхача къаьнарча ханашка баьха гӏалгӏай къаман кхалнах, маӏа нах малагӏа тайпара дувхар долаш хиннаб довзийтар берашта. Къаьстта йоккха терко йир керта тӏа тулаш хиннача хӏаман, бесашта, маьчешта. Маӏача наха, кхалнаха лелабаь гӏирс иштта хилар малагӏа маӏан долаш да техкар цу кхетаче. Чӏоагӏа тамашийна хеташ дола хӏамаш дар берашта хезараш. Тахан цу оагӏонца дувзаденнарех дувца эттача, кӏоаргга тӏехьашкахьа кховда деза вай, истори тохкаш.

Ма хьаькъал долаш, хӏара хӏаман, цхьа моллагӏа а доацаш, кӏоаргга терко еш хиннаб вай дай, ноаной! Вахарера кхыдола гӏулакхаш санна эздий хиннад цар дувхар а, дувхарга хьежжа хиннад къамаьл, оамал, ӏадат. Из деррига а шоайла бувзам болаш долга кхетаду вай, дикка уйла йича. Тахан а вайна гуш, теркалдеш да, ший дегӏа оамалга хьежжа кийчвеле аравоалилга саг. Эздийча сага дувхар а эздий, сий долаш хул! Из оагӏув тахан лорабе беза вай. Из деррига ца дойта гӏерташ къахьегаш ба культуран цӏеношка, цига дӏахьоча балхага хьежача, кхетаду вай из тесса дита йиш йолча хӏамаех доацилга.

«Къаман дувхара поэзи» яха кхетаче дӏахьош бар Оалкамарча культуран Цӏагӏа. Литературни кружок дӏахьош йола Хамхой Р. яр берашца кхетаче дӏайихьар. Керттера декхар - берашта шоай къаман истори довзийтар, дезадалийтар. Цу дийнаха кхетаче дакъа лоацаш хиннача бераша теркалдир гӏалгӏай къаман дувхар хана йӏоахалца хувцадалар мишта хиннад, из никъ бовзийтар царна цига. Бокъонца йолча лоаман йиӏий тӏера гӏирс, керта тӏара хӏама, куцала лелаяь хӏамаш мишта хиннай бӏаргадайра царна. Культуран цӏагӏа цу дийнахьа хьабийллабар вай къаман пхьараша хьадаь балхаш довзийташ бола гойтам. Бераш санна цар цӏагӏара нах, ноаной тӏехьа бар цига дакъа лоацаш. Цох кхетаду вай къаман исторецара хӏама хӏара гӏалгӏачун дега боча, хьамсара долга. Вайна юкъе оалача беса, хӏара говзанчо ший дог ӏотӏадилла хьакхелла балхаш дар уж. Из сайре йистейоалаш, къаман дувхарца кийчбенна, сурташ доахаш бар цига. Берий дегашта чӏоагӏа салоӏам хулаш хӏама хилар цох. Бокъонца бола гӏалай юрташка лийнна лоаман мехкарий санна, кийчбенна болабала ловш бар уж цу дийнахьа.

Тахан дунен хӏама, даггара дӏатетташ санна, хувцалуш латташ гу вайна, цхьабарашта лоархӏаме хетац селханарча вахарцара бувзам цабайтар, бакъда хӏаране кхетаде, кӏоаргга ший дег чу ӏочудилла дезаш хӏама да къаман ӏадаташ, истори белгалдеш дола хӏама жовхьара кӏиг санна лораде дезилга!

Юрташкарча культуран цӏеной болх тоабара тӏехьа, хӏара денна къахьегар а цигара хьадоагӏаш да. Алал, малав вайл чӏоагӏагӏа вай истори, культура деза оттаргвар?! Цхьаккха а вац, цудухьа цу оагӏонцара болх массане дакъа лоацаш хила безилга кхетаде хьажа деза вай. Къаьнарча шерашка хьакхеллар ширача деношца дицденна диса йиш яц, таханарча вахаре дахаш хила деза из дай, ноаной никъ бовзийташ. Ший хӏама хийрадоахаш, дӏатетташ волча сага ши шай миссел мах бац оалаш хиннад вай даьша, цу деша маӏан кхетаде деза ва. Къаман дувхар леладе чам хиларал совгӏа, къаман вахаре чӏоагӏденна латтараш а лораде дезилга дӏаяха деза вай къонабарашка. Цӏенача, сийрдача уйлашца хьакхоллар хоза хул, хӏаьта юстара хинначох йис кхийттай оалаш да…

Гӏалгӏай эздий дувхар Париже лакха мах оттабаьрех да, таханарча ханага хьежжа долча барзкъашта юхе лакха моттиг дӏалоацаш да. Исторе, ӏадатий, оамалий мотт тӏерча гӏирсага гӏолла бувца йиш я оал модельераша, хӏаьта тахан из иштта долга теркалдир вай массане, иштта ураэтта тӏоараш детташ лаьттараша а! Дӏадаьннар таханарча хӏаманца дийнде начӏал, говзал хилар вай модельерий, дизайнерий. Гӏалгӏай дувхаро дерригача дуненга дувц кавказски син хозалах. Тхьоврача говзанчаша малхадаьккхар таханарча вахаре а товш, лакха моттиг дӏалоацаш долга белгалдир шоай балхашца вай дизайнераша. Цо хьагойт къаман ӏадатий, исторе моттиг эггара лакхерча лагӏа тӏа оттаяр!

Кердача наькъ тӏа баьнна къахьегарий вахаре дукха хургда хӏанзчул тӏехьагӏа дог тохадолийташ дола балхаш, къаман хӏама мел боча, хьамсара хила деза белгалдеш дола гӏирсаш. Къаман вахаре дукха дийца, тахан бувцаш латта оагӏув ба из… Ший хӏама кӏоаргга дег чу лоархӏаш волча хӏара гӏалгӏачо кхетаду, из тесса дита йиш йоацарех, тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш даха дезарех долга. Цхьаккха а кхыча къаман дувхарга вай чокхи кхоачаргдоацилга гу вайна тахан, эггара хьалха из хьакхоллаш баьхкарий начӏал, говзал боарам боацаш хиннилга теркалду!