«Цӏийенна сайре» яхача романа таржам
Эрсий меттала йоазув арадаьнна 50 шу дизарга
Укха шера нийсса ах баь шу дуз, Боканаькъан Ахьмада гӏоръяьнна «Цӏийенна сайре» яха роман эрсий меттала яьккха араяьлча денз. Малагӏа дика оагӏонаш йолаш хул моллагӏча меттала даь таржам? Вайна ховш ма хиллара, литертуран йоазошка гӏолла, царна таржамаш деш хилча, шерра дӏадовз, йоазонхо ше вайза ца ӏеш, цун къам, ӏадаташ, культура. Вешта аьлча классико аьннача тайпара, литература из къаман кизга да. Эрсий меттала таржам хиларах дерригача дуненна дӏабайзаб з1амигача къамех хьабаьнна викалаш, цар къамий вахар-лелар. Гӏалгӏай къаман йоазув хьахилча денз, дукха йоазонхой хиннаб вай литературан тайп-тайпарча доакъошка къахьегаш. Цар язъяьй байташ, поэмаш, повесташ, пьесаш, романаш – массайолча жанрашка беркате къахьегарца белгалбаьннаб доккхагӏа долча ноахалах бола деша говзанчаш. Хӏаьта а царех дуккхабараш республикан бахархошта мара шерра бовзаш бацар, хӏана аьлча цар даь йоазош нонагӏа долча даькъе гӏалгӏай меттала арадувлар, эрсий меттала даьхараш а массанега дӏакхачацар, кӏезига арахецар бахьан долаш.
Кхыча беса нийсъелар халкъа йоазонхочо Боканаькъан Ахьмада яздаьча «Цӏийенна сайре» яхача романа кхел. Духхьала из цаӏ мара гӏалгӏай роман кепа теха хиннадац йоккха тираж йолча Москве арадувлача «Роман-газета» яхача журнала тӏа. Дувцар да цун хьалхара книжка. Гӏалгӏай меттала из эггара хьалха арадаьннадар 1974 шера Шолжа-Гӏалий тӏа. Цул тӏехьагӏа Н. Шундика (автора ше гӏо а деш) эрсий меттала даьккха йоазув диазза арадаьннад бе-беча шерашка.
Эрсий меттала духхьашха цунна кепа техар 1976-ча шера (50 шу хьалха) «Современник» яхача Москверча издательствос. Цу шера арадаьлар из «Роман-газета» №24-ча (814) номер тӏа. Из бахьан долаш, гӏалгӏай йоазонхочун кхоллама цхьа дакъа дӏадайзар Россе ерригача моттигашка. Укх шера ах бӏаь шу дуз вай къаман литературе из лоархӏаме моттиг нийсъенна. Романа чулоацам шоана дагабохийтар духьа, айса даь хиннача «Ах бӏаь шу даьнна роман» яхача йоазон тӏара цхьа дакъа доаладергда аз.
«Из цӏи йола хьалхара книжка цо язде доладаь хиннад 1971 шера. Юххьанца цун шоллагӏа книжка язде дага хиннавац из. Цо ше яьхачох, наха каьхаташ яздеш, хетташ хиннад йоазонхочунга, керттера турпалаш дийна бусаш хилча; цун шоллагӏа книжка язде дага вий хьо, яхаш. Цхьачар яздар дехаш а моттигаш нийслуш хиннай… Цу тайпара кхолладенна хиннад шоллагӏдола «Догӏанха даша делхаш» яха книжка. Уж ши книжка яздеш 16 шера къахьийгад цо. Хьалхарчун тӏа къахьега волавеннав из нийса 55 шу хьалха, шоллагӏдар яздаь чакхдаьккхад 1987-ча шера.
Пхе даькъах латташ, 300 гаргга оагӏув йолаш да хьалхардар. Сенна хетадаь, къаман вахарцара малагӏа ха ювцаш да из? Цун керттера тема коллективизаци яле а, цхьайолча хана хеталу, гӏалгӏай юрташка колхозаш яхкарал дукхагӏа бувц укхаза йоазон турпалашта Мурадаи Залиханаи юкъера безам, кхы мел дола хӏама царна шиннена гонахьа хулаш да. Бакъда мел йоккха моттиг цу шин сага безама хетаяьяле а, йоазонхо кертахдаккха гӏийрта дош дувзаденна да юртбоахам хьахулаш бенача шерашца, цу хана лаьттача классови къовсамца…»
Шоллагӏа дола книжка дукхагӏа хетадаь да вай мехка лаьттача Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏема, къаьстта лоархӏаме да цу тӏа Магӏалбик бахьан лаьтта тӏом бувцаш хилар а из вахар геттара гарга гойташ хилар а. Бакъдар нийса хьагойта цун вӏаштӏехьадаьннад, из шеддар гуш, зӏамига саг волча хана цу моттигашка лийнна хиларах. Ахьмад ше дакъа лаьца хиннад тӏавоагӏача моастагӏчоа духьала ораш доахача балхашта юкъе, цул совгӏа, цун юрта Соагӏапча латташ хиннай советски эскара танкай бригада, хезад цунна тӏема таташ, дайнад тӏемо мишта ӏаьржъю салтий йовхьамаш. Магӏалбика тӏема-сийлен гӏала яха цӏи луча хана, теркалбаь хиннаб, яхаш, дувц йоазонхочун болх.
Хьалхарча книжка тӏа дийна бусе а, керттерча турпалий рузкъан болх шоллагӏча книжка тӏа кхыча беса хул. Мурад тӏем тӏара цӏавоагӏа, дийна вус. Хӏаьта Залихан, вай мехках даьхача хана, пехкашта лазар хиле кхалх.
Критикаша тайп-тайпара дувцаш нийслора цу романах. Масала, цхьа ха яр, Боканаькъан Ахьмади Малсаганаькъан Абои шоайла раьза боацаш. Цар эгӏама бахьан дар, Абос романа тӏа дувцараш гӏалгӏай ӏадаташца дувзаденна (эрсий меттала аьлча, типични) хӏамаш дац аларах. Масала, критик хиннача Абойна хоза хийттадацар Мурад цхьаь вахача цӏагӏа Залихан бийсан чуахар, цхьанна сагах лечкъа ца беш, лелабу цар безам (наьнах Хадех а вешех Мусайх а), царех тарра кхыйола моттигаш а. Иштта хилац наггахьа мара вай къаман юкъе, цудухьа романа тӏа дувцар харцахьа да, аьннадар Абос.
Вай къаман селхане йовзийташ да уж шаккха книжка, цхьанне колхозаш яьхка ха къаьгга хьагойтай. Цу хана кердача ӏаьдала вахаре хинна халонаш, цун моастагӏий, цар ийрча гӏулакхаш дика гуш да. Колхозаш кхоллаш бола кердача заман нах боабеш хиннаб, говраш-доахан-жа лечкъадеш хиннад, цкъаза цар кхийнех цӏераш етташ хиннай, хьайбаш чулатташехь. Иштта лоархӏаме къаман вахарера исторически юкъ я шоллагӏча книжка тӏа ювцар – Магӏалбикера тӏом. «Догӏанха даш делахаш» яхача романа цӏеро хьагойт мел лирахиннаб из тӏом.
Шаккха книжка деша деза, аьнна, хет сона, шоай къаман селхане йовза ловраша. Нагахьа санна гӏалгӏай мотт ца ховш бусе, вӏалла а гӏайгӏа е эшац. Книжка долаш да эрсий меттала а. Вешта аьлча, таржамо дуккхача наьха таро хулийт йоазонхой керда кхолламаш довза.
Романа таржама 50 шу даьннад, бакъда вахар цу тӏа кхоачалуш дац. Цунга хьежаш да, аьнна, хет керда ноахалаш, ха дукхагӏа дӏа мел йода, романа тӏа дувца хӏамаш гаьна мел доал, кхы а чӏоагӏагӏа наьха теркам тӏаозаргба селханарча вахаро.
