Фу йоах цох лораша а дикача наха а?..

Хӏанад из? Хетаргахьа, из дувзаденна да автобусашца, «газелашца» лела безам бараш кӏезига хиларца. Вешта аьлча, юкъарча транспортаца лела ловраш дикка эшабеннаб тахан, берригаш шоай доаларча машинашца лела безам болаш ба. Даим машина тӏара ӏо ца боалаш леларах, гӏаш мишта лела беза бицлуш латтараш а нийслу царна юкъе. Маӏанах, боккхий нах, мехкарий, истий – тайп-тайпара ханаш яьнна нах ба машина ко лаьца багӏараш. Кхыметтел берашка а дӏалу даьша шоай машинаш, царна хӏама хилар, зе далар ца кхераш. Гӏаш лела безам бац дукхагӏчар. Цунна дола масалаш дукха да. Цхьа остановка а гӏаш баха безам болаш хилац вай заман кхалнах а маӏа нах а. Наьсарерча «Арбатера» керттерча почтага кхаччалца хьал ца болхаш, е «Арбатера» больницага кхаччалца ца болхаш, машинага хьежаш латташ хул. Цига а вокхазахьа а баха безараш яц цхьа остановка мара. Транспорто во ӏомабаь нах ба уж.

Со кхувш воагӏаш, Наьсарера юрташка уха автобусаш мара, цхьаккха тайпара шахьарашка лела машинаш яцар. Базар тӏа, тика тӏа, мел гаьна яле а, гӏаш болхар; ишколе, спортклубе, кинотеатре е драмтеатре гӏаш ухар; дукхагӏа бола нах йодача е йоагӏача, Дала ма дахьалда, таьзет долча гӏаш ухар, гаргара нах цхьана вӏашагӏкхийте тоттабенна тӏаболхар. Товш а дар сий долаш а дар. Дагадоагӏа, Наьсарера Аьлтий-Юрта гӏаш иха. Цкъаза автозаправканна юххегӏолла тӏехваьле, цкъаза цӏермашина наькъа рельсаш тӏа гӏолла водаш а нийслора. Цига бахаш бола нах, ӏоахарганаькъан Гӏ. цӏерагӏча заводе болх беш хиннараш, хӏара ӏуйрийна балха гӏаш боагӏар, сарахьа цӏа а иштта болхар. Бӏакъажацар цар, ӏемабар уж, машин ярга сатувсаш арабаьле, наькъа йисте латташ ха йоаяцар. Наьсарера цхьан йистера вокха йисте кхаччалца гӏаш болхар, кхашка болх бе а иштта болхаш хулар. Дешархой ишколе а автобусаца ух, гидоахкаш тӏормигаш а долаш.

Маьждиге баха кийчбеннараш а машинаш лотае овтт, цу юрта гаьна боацаш шоаш бахе а. Кхы а массагӏа моттиг я иштта уж ухаш. Со-се даим гӏаш лела ӏемав; Магасе, Сурхо тӏа, Наьсаре воде. Кхыча беса аьлча, юкъарча транспортаца лел со. Машин эца таро йоацандаь лела хургва? Цу тайпара хӏама оалараш а беттабеннаб сох дукха. Амма из иштта дац. Вай заман чухьа, ше лелаве мегаргйолаш йола машин эца хала дац. Цхьа хӏама да кхетаде дезаш: массанена дилладац водителаш хила, шоай машинаца лела. Дуккхача наьха дог дӏаувц машинаца, уж дукхагӏа гӏаш лела ловш хул. Цу тайпара бар сона бовзаш хинна нохчий а гӏалгӏай а йоазонхой. Оалаш да: «Лелар – из вахар да». Цхьачар-м атта оал из, шоашта вӏалла цунца дувзаденна хӏама ца довзе а. Вокхар оалаш хул: «Гӏаш лелар-м чӏоагӏа пайдане да». Нахага иштта оале а, шоаш-м машинаца лелаш хул уж.

Цу дешаца ювзаенна уйла берригача лорий а цхьатарра яц. Цхьачар лоархӏ, хӏара дийнахьа гӏаш леларо дог, голаш чӏоагӏъю, гӏелвалара а вас хинна моттиг яйяра а дика да. Гӏаш леларо дика лар ют пхаьнашта долча лазарашта дарба деча; шекар е цӏий лакха хилара, наб дикагӏа кхетийт, низ совбоаккх. Цар яхачох, ах сахьат а сахьат а арахьа волавенна лелар, лоамешта, лагӏашта тӏавувлар дегӏа эшаш да. Амма беррига лораш бац цу тайпара уйла йолаш, гӏаш лелар дегӏа геттара ӏаткъаш да, новкъа да аьнна хетараш а нийслу царна юкъе. СССР йолча хана, дикагӏа долча журналех лоархӏаш дар вай мехка «Унахцӏено» яхар, цу тӏа шоай йоазошта кепа етташ хиннараш бар лорий ӏилмай доктораш, кандидаташ, лакхара говзал йола ӏилман болхлой.

Цу тайпарча цхьан журнала тӏара дийшар аз, «цхьа километр гӏаш никъ бича, 8 тонн хьалъаййича миссел хало хул дегӏа» яха мугӏараш. Иштта хила мегаш а да-кх из. Нагахьа санна дегӏа дозал 100 кийла дале, 1000 гӏа баккха беза цу тайпарча сага цхьа километр никъ беча юкъа. Эзарзза 100 кийла хьалъайю цу тайпарча сага когаша, из деррига дозал царна ӏотӏадода. Цу гӏулакха математика оагӏонга шоаш хьожаргда шо. Бархӏ тонн хинна ӏац цо хьалъайер-м... Ишттал дозал тӏалатт когашта, нагахьа санна саг гӏаш лелаш хуле. Хӏаьта вай цхьайолча хана духхьал цхьа километр никъ баь ӏац дийнахьа, цкъаза 2-3 километр лелаш хул гӏаш. Укхаза лораша дувцачох теша лов. Сона дукха нах байзаб къона-къабаллалца гӏаш лелаш. Боккхалгахьа лестача, царех нонагӏбараш гош лазаш, дукха лела ца могаш, ӏаса лелаеш е метта багӏаш хулар. Со лор вац, амма веце а кхетаде хала дац, хӏана лазадувл къоанлагахьа лестача гош.

Даим гӏаш лелача сагах фу йоах лораша, ӏилмо? Цу тайпарча сага, нагахьа из чӏоагӏача новкъа гӏолла леле, когашта ӏаткъаш хул иштта цо дӏахьош йола ха, цун лазар увтта тарлу букъ тӏа, фоартанга, гошка, хаьнтӏехкага. Из хулаш да боарам боацаш дола дозал тӏалаттарах. Гӏалий тӏа е йоккхача шахьар тӏа гӏаш лелар дега а ӏаткъаш хул, хӏана аьлча дуккхача машинаша аракхувсача газашца садаха дезаш хул цу тайпара саг, шийна лойя а цалойя а, из бахьан долаш сиха кӏаьдлу, са хала доахалу. Къаьстта чӏоагӏа ӏаткъаш хул гӏаш никъ бар вай кхалнаха, хӏана аьлча царех дуккхабараш вай деношка а деза тӏормигаш текхаде дезаш хул. Цу хьакъехьа къамаьл деш, ишколе балха йолча хьехархочо аьлар:

- ӏалаьлай, ма дукха текхадаьд-кх аз уж тӏормеш!

Иштта моттиг нийсъелча, шоай дегӏа дозал лайна ца ӏеш, когий ла безаш хул мухь а. Укхаза дагайох сона халкъа поэт хиннача Янданаькъан Жамалдас язъяь «Со зӏамига волча хана» яха байт. Цунна юкъе да укх тайпара дешаш:

«Со зӏамига волча хана,

Лувкхера бар тха цӏен тӏехьашка.

ӏурра-ӏура ухар са нана,

Цун юхегӏолла михьашка.

Йодар из, гош хьалхабаьле;

Лаьттан тӏара ши бӏарг ца боаккхаш.

Цӏайоагӏар из, букъ тӏабаьле,

Гӏийла гош сетташ, гӏа боахаш...»

Из дагадехача геттара къа хет хьалха баьхача лоаман кхалнахах. Цкъа шоай вахарах дувцаш, Наьсар-Кертерча гӏалгӏай метта хьехархочун Имагожанаькъан Заьлмахий йоӏа Зейнапа аьлар:

- Наьсар-Кертен атагӏара, гийоаллаш хих йиза кӏудал йолаш, чӏинжаргӏа санна сетташ, хийла цу гувнах тӏайийннай со...

Вайна гуча беса, цхьатарра дика а во а ши оагӏув йолаш хӏама да гӏаш лелар. Уж ши оагӏув йолаш да машинаца лелар а. Тӏаккха малагӏа вахара хьисап хержача бакъахьа да царех: гӏаш лелар е машинаца лелар? Из а вож а – шаккхе цхьатарра эшаш а ӏаткъаш а да дегӏа могашала; цудухьа эрсаша оалаш ма хиллара, «царна юкъера дошо моттиг харжа а лелае а еза» аьнна хет сона. Даим машинаца лелараша кӏеззига мукъагӏа ӏуйрийна е сайрийна болабенна, дегӏа маьженаш хьоайича новкъа хургдац, дегӏ даим дувладенна латтаргдоацаш. Даим гӏаш лелараша а шоай когашта тӏалатта дозал кӏезигагӏа хургдар де деза, вешта аьлча, транспортах пайда эца беза. Ший доалахьа хила езац из цу гӏулакха, юкъарча транспорта тӏа каст-кастагӏа тӏахувша веза. Лоацца аьлча, ший цхьа боарам болаш хила деза гӏаш лелар а даим машина тӏа вагӏар а. Укхаза дагавох сона, тхоай лоалахо хинна цхьа тракторист. Райпо товар кхухьаш вар из, хӏара дийнахьа гора сона даим цӏена, къоагаяь цун трактор. Ший тележкаца кхачан даараш дӏакхухьар цо кхален мах беча моттигашка. Гӏаш из бӏаргаго йиш яцар ара 10 шера цкъа а. Из арахьа бӏаргавайча, трактора ко лаьца ваггӏача тайпара латташ хулар цун кулгаш, нийсса дегӏаца ӏодаха доацаш. Коача хӏама чуйотташ йолча кепа чу хьаваьча сагах тара хетар сона из, цу тайпара кеп яр даим из чувагӏаш йола «Белорусь» яха сийна трактор. Цхьаькха цхьа оагӏув я цу гӏулакха. Даим машинаца лела ӏема саг, гӏаш волавелча чӏоагӏа хьоцар дувлаш, вӏоахалуш хул, мух хьакхийтача кхы хӏама эшац из цамогаш хила.

Кхы а дукха дувца йиш яр цу хьакъехьа. Айса дийцар чакхдоаккхаш аргда аз: «Даим гӏаш лелар дика да яхача сагах ма тешалаш, ладувгӏаш хилалаш цу хьакъехьа лораша яхачунга. Цахаддаш машинаца а ма лелалаш, кӏеззига мукъагӏа ха къоастаелаш доладала, маьженаш хьоае, цӏий дикагӏа леларгдолаш».