Гаьнаш дӏайогӏа ха

Хьалха баьхача вай даьша дукхагӏа дӏайогӏаш хиннараш сом луш йола гаьнаш хиннай: ӏаж, кхор, хьач, боал, комар, бӏар. Вешта аьлча, наха накъадаргдар, дукхагӏа гӏо-новкъостал дергдар хиннад цар фуна хоржаш хиннар. Бера хана денз дагаух сона, комарий гаьнаш вай мехкахоша каст-каста дӏайогӏаш хинна хилар. Уж ягӏаш хулар наьха наӏарга, наькъа бӏоахала, цхьаннахьа карта йисте. Уж кхаьчача, цӏоз миссел бераш доахкаш хулар цар тӏа, цар луш бола сом буаш. Цу тайпара гаьнаш ягӏар Наьсарера Магӏалбике бодача наькъа йисте. Цига сецар машинаш, тӏабоагӏар къоаной, бесаш дола комараш йиэ дӏахо дӏаболхар арабаьккхача новкъа. Цхьаболча наха коа юкъе е гӏашлой наькъа йисте йогӏар цу тайпара гаьнаш. Уж дӏайогӏа кхыйола моттиг а йолаш, цига ца егӏача нийсагӏа я дитткомар, хӏана аьлча из кхаьчача хана цун кӏалгӏолла чакхвала кхераме да, барзкъа толхаде тарлу цун ӏатташа. Коа цун кӏалха истол е машин ӏооттае йиш яц, машина басар а толхаде тарлу, цул совгӏа ков а чӏоагӏа бӏехду. Цхьаькха цхьа хӏама да укхаза ха дезаш. Комар хул кхали маӏеи. Маӏа комар сом луш яц. Из йовза йиш я бӏаьсти цунна тохача «гӏалкхаех», уж йӏаьха а йиткъа а хул; хӏаьта кхал комара «гӏалкхаш» сома, ховха хул, цу тайпарча комаро сом лу. Со зӏамига волаш, тха лоалахочун Бӏарахой Салангире наӏарга ягӏар йиъ комар, аьрда оагӏорахьа яьгӏа шиъ cом луш яр, аьтта оагӏорахьа яьгӏараш, оалаш ма хиллара, хӏара шера ӏаьхара юсар. Иштта лаьрхӏа дӏаегӏача санна яр уж – шиъ кхали шиъ маӏеи. Цхьан хана уж дӏаегӏа саг гаьний хӏама дика довзаш хинначох тара ва. Цаховш нийсденна хӏама дацар из. Лоархӏаме да сом лургбола а лургбоаца а гаьнаш йовзаш хилар. Кхал гаьна юхе ягӏа еза маӏа га, цо фу тосс (опыление). Маӏеи кхали хила йиш я нарк, дак, миха, талла, дитткомар, кхыяраш.

Къаьстта дукха дезаш хиннад вай даьшта бочабӏар, цудухьа цхьадолча коашка ягӏаш нийслу моцагӏа дӏаегӏа цун га, хӏанз а кӏезига бац из га дӏайогӏа ловраш. Цу тайпара сайна яйнача цхьан бӏара гаьнах дувца безам ба са укхаза. Айса наьна мотт, литература хьехаш дола бераш ийца, Граждански тӏом лаьттача, Налганаькъан Мандре ваьхача вахар со, Заьзганаькъан Бахьаудина язъяь «Турпала вахарцара ийс ди» яха повесть ӏомеча заман чухьа, цу тӏа дувцача хӏаман сурт дешархошта дикагӏа гойтар духьа. Цу коа саг вахацар, тхо бӏаргадайна чувенача лоалаха вахача зӏамигача сага дийцар тхона ӏажий а цаӏ мара йоацача бӏара а гаьнех. ӏажий гаьнаш геттара къаьна йолга атта гуш дар, уж вай Сибре дигале, Мандре дийна волча хана дӏаегӏачох тара дар. Вай цӏадаьхкачул тӏехьагӏа цу коа ваьхав повеста т1а вувцаш вола Мандречун воӏ Борагӏан. Из бӏар цо дӏадегӏад аьлар лоалахочо. Хӏанз геттара лакха, ткъоврош дӏа-юха яхийта, низ болаш латтар из. Цу тайпара бӏар 25 метр лакха а 400 шера дахаш а хул. Вешта аьлча, цхьан сага дӏаегӏа га 4-5 ноахала сом луш яхаргья. Дагалоаттама сурт даьккхар оаха Граждански тӏема турпалхочо дӏадегӏача бӏара кӏалха. Сом цо алссама а йӏаьххача хана а лургхиларах шеко яцар. Зӏамигача хӏамах хьахинна доккха беркат дар из. Укхаза а цхьацца хӏама теркалде, лораде деза. Боккхача наха оалаш хезад сона, цаӏ доацаш аьнна хургдац из, бӏар цӏенна юхе догӏа мегаргдац, нагахьа санна цун овла из дӏадегӏача сага цӏен кӏалха боде, из саг кхалх, яхаш, дувц. Из бакъда е харц да сона оалалургдац, хӏаьта а ювцаш йола га дӏайогӏачо теркалдича новкъа хургдац, аьнна, хет сона. Хӏанз дукхагӏа дӏайогӏараш сом лургбоаца гаьнаш я, царна юкъе хул дийхк, дакх, дак, къахььэсти, кхыяраш.

Укх тӏехьарча хана яьннай вайна гаьнаш-бийдолгаш, царех цхьайолчар е ӏи луц е сом луц. Фо цӏендой мича хов сона. Сона-м дикагӏа хетар моллагӏа цхьа сом лургбола га юкъарча моттигашка дӏаегӏача. Масала, Италерча Амальфе го йиш я лимона е граната гаьнаш; Сьесе (Испани) - шапша, Дрездене (Германи) - боалаш; Израиле а Норвеге а наха салоӏача паркашка, кхыча моттигашка йогӏ сомий гаьнаш. Вай, цхьайолча хана, нийсса юхамаччахьа ду воаш дер. Дагадоагӏа Овшанаькъан Рашида цӏерах cтадион йолча моттиге хоза, йоккха сомий беш хинна. Цига багӏар гуржий боалаш, гӏамгӏаш, ӏажаш. Цунга хьожаш саг а вар. Лоа мо кӏай модж йолаш, Майсиганаькъан Яхьья яхаш вар из воккха саг. Уж гаьнаш дӏа а яьха, хьайир стадион, кхы моттиг йоацаш мо.

Цкъа университета филологий факультет йолча коа нийсвелар со. Декан хиннача Къулбужанаькъан ӏаббаса Махьмада хьахьекхар сога шоаш дӏа мел егӏа га. Царна юкъе бар хьач, хьайба, ӏаж, боал, кхыяраш. Студенташта баа сом хургба цох, хоза хӏама да-кх из! Гаьнашца къахьега деза, уж дика хургйолаш. Даим ӏунал лоаттаде деза, цхьа хӏама царна тоъаш ца хуле, хьа ца хулаш, талха тарлу.

Сона дага мел доагӏача хана, гаьнаш лелаеш хиннаб тха дезал. Масала, тха даь-дас Сурхо тӏарча сомий беша лелабора кӏудилга ӏажаш, беш йизза бӏараш. Цар дикка пайда а лора, баа сом а бӏар а лоаттадеш. Тха даь-нанас коана1арга дӏайогӏийтаяр борша (каштан), цу хана Наьсаре мода яр цу тайпара гаьнаш дӏайогӏаш. Из чӏоагӏа дарбане га яле а, из ховш йогӏийтаяцар йоккхача сага, кхыйола гаьнаш лаха хала дар цу заман чухьа, цул совгӏа, наӏартӏе бӏехцаяра а дика яр уж. Царех оагӏув е кӏомлу фоарт хьакха ухар ӏулагара цӏадоагӏа доахан. Дика ӏи лора цар ахкан хана наӏарга доаллача гӏанда тӏа вагӏача сага. Цул тӏехьагӏа тха нанас дӏаегӏаяр, ше эца а ийца, гӏамгӏай, кхорий, хьайбай, боалий, лилинга гаьнаш. Цар луш хинна сом, тамаш е мегарйолаш, хоза бар. Кхор сов чӏоагӏа латаш, ткъовронаш каглора дозалах, цудухьа уж хьалъехка езаш, цхьабола сом кхачале хьабаккха безаш хулар.

Магасе ваха хайначул тӏехьагӏа, са коанаӏарга ӏаьдало дӏаегӏаяр шахьар баьццаръерзаеш йола гаьнаш, зиза тохаш йола кӏотаргаш. Царна юкъе массехк шу хьалха тӏадаьннадар из фу га я сона къоаста ца лу хетолг. Тахан цох хьахиннай геттара лакха, яьржа га. Ши-кхо шу да цо сом лу, из моажа хьун хьач хиннабар. Хьун хьач миста хул, бакъда из мисталах хӏама доацаш, мерза ба. Соахка цхьа ведар хиллал сом белар цо. Цун ткъовронаша ахкан хана къайлайоаккх нах чуухаш йола готта коаниӏ, хӏаьта а из ткъовро дӏаяккха лоархӏавац со. Га дийна хӏама санна я, Наьсаре еӏа латта гаьнаш, дегӏа маьженаш йоацача заӏапхоех тара я. Зехьа аьннадац поэта Чахкенаькъан Саӏида, гаьнаш дӏайоахача хана, «наьна багара царгаш» йоахаш санна хеталу. Соахка гурахьа аз а сай коа дӏаегӏай массехк га, уж хьахиларга сатувс аз. Уж а сомий гаьнаш я, аз ца буэ а цар сом буаргба тӏехьа тӏабоагӏараша. ӏалама наха оалаш хезад сона, га дӏаегӏача сага боккха маьл хул, наха баьккхача цун хӏара сомах. Cа наӏарга аьхки нийсвенна саг, хьалкхайда гаьн тӏара хьач ца боаккхаш дӏаводац, новкъа боагӏача дешархоша чам боаккх цох, коа болх бе баьхкача наха буъ. Из эрий тӏаяьнна га яле а, сона дикахетар хул цох.

Гаьнаш геттара еза лаьрхӏалга ха йиш я, уж ялсмален керттерча доакъоех цаӏ хиларах. Ялсмала сомий бешамаш хургья йоах, кӏалгӏолла ӏодолхаш хиш а долаш. Вай мехкара цхьайола моттигаш, цига ягӏа гаьнаш бахьан долаш, шоай цӏераш дӏаяха я. Масала, Сурхотӏен топонимеца я «Нажай босе», «Дакай аьле» яха моттигаш. Хийла бегашта юкъе а нийслу царех цхьаяраш. Нагахьа санна сагага хоатте:

- Мича вода хьо?

Ше вода моттиг къайлаяхьа ловш волчо ала тарлу:

- Нажай босе вода.

Къаьстта а цӏихеза я вай берригача мехка Гӏалгӏайчен «Йоккха сомий беш». Ерригача Европе а дикагӏчарех цаӏ я из проект. «Йоккхача сомий бешага» 1000 гектар лаьтта да, цох 985 гектара тӏа ӏажаш ба, юхедисача лаьттан тӏа гуржий боалаш, гӏамгӏаш, шапша я. Эггара тӏехьара цо бу пайда хьагойташ дола таьрахьаш 2023 шерара да. Цу шера вайцигарча сомий бешо 1, 2 млрд. cома пайда баь хиннаб. Мехка чӏоагӏа накъайоал хьун гаьнаш а. Вай хьунашка дукхагӏа нийслуш йола гаьнаш я поп, надж, къахььэсти, хьех, къоахк. Царех хьаю геттара лакха дикал йола мебель. Вай мехкарча лаьттаех 27% дӏалаьцад хьунаша.

Вай Мехкадас а Паччахьалкхено а чӏоагӏа йоакхо ю шахьараш баьццаръерзаяра, хьунаш дийнъяра а шеръяра а. Духхьал укх 2026 шера меттаоттае лерхӏ 140 гектар хьунаш, царех 105 гектар сага гӏонца, 35 гектар – шоаш хьахулача наькъаца. Укх тӏехьарча 6 (ялх) шера (2019-2025) цу тайпара меттаоттаяь хьунаш я 570 гектар. Ер шу Гӏалгӏай мехка дӏакхайкадаьд «Экологе шу санна». Духхьал наькъашта уллув дӏайогӏа лаьрхӏад 8 эзар га.

Сай йоазув чакхдоалаш, белгалдаккха ловра вай йоазонхоша гаьнех, хьунех дукха мугӏараш яздаь хилар. Масала, Боканаькъан Ахьмада («Ек нажа хьу»), Ведажанаькъан Ахьмада («Кхор»), Хамхой Ахьмада («Дак»), Къоастой ӏалихана «Бӏара га», къаьстта дукха нийслу вайна гаьний цӏераш Хьоашаланаькъан ӏаьлий кхолламе.

Бӏаьсти хоза ха я, бакъда из кхы а хозагӏа е йиш я дукха безача сома га дӏайогӏарца. Воӏ-йоӏ даьраша шоай бераца дегӏайоагӏаргйола, кхувргйола га дӏайогӏар къаьстта хоза моттиг я.