Дешара шу гаьна дац

Е бер ше дена а е да-нана дена а ший ханнахьа бӏарчча шера тайп-тайпарча ӏилмаех эшаш дола книжкаш хьаэца деза. Дешар доладенначул тӏехьагӏа боагӏа цхьабараш книжкаш деха. Цу хана царна дӏадала книжкаш, доацаш бус библиотекера болхлой, хӏана аьлча массанена дӏакхаччал хилац уж. Цун бахьан да хьалха уж дӏаийца хинначар, леладаьчар уж доадаь е дохадаь хилар. Цкъаза ишколашка хьадахьача хана а, массанена дӏакхаччал хилац уж. Цудухьа уж шоай ханнахьа хьаэца деза, оалаш ма хиллара, «Тӏехьависачун дакъа циско диад». Дешара шу дӏадоладенна дикка ха яьлча, истола тӏа книжка доацаш вагӏаш хул хийла дешархо.

- Мичад хьа книжка? – аьнна хаьттача, лу жоп цхьан кепара хул.

- Дац сога.

- Волле, дӏа а вахе, библиотекера хьаэца, хӏанзалца фу деш лийннав хьо?

- Кхоачаденнад цу чура книжкаш, массанена теадац.

- Хьай ханнахьа хьаийцадаларе, долаш хургвар хьо, - ца аьлча, кхы фу аргда ӏа цунга.

Бӏарчча шера иштта лелаш хул цу тайпара дешархо, книжка доацаш. Нагахьа санна цунна теадеце, цунга из деце, да-нана хьажа деза из ӏалашде, дийша а баьнна, из кхы дезаш доацаш, цӏагӏа уллаш нах хул, царгара деха мегаргда, хьаштдале эца а мегаргда. Цу тайпара моттиг еце, базар тӏа, книжкаш дохкача тикашка хьажа а лаха а деза из цӏагӏарча боккхагӏчар. Иштта лийнна варг мичав из, дешара деррига шу чакхдаллалца. Цул совгӏа, классерча кхыча берашта а новкъарле ю цо, царгара книжка дехаш. Уж а ма бий деша дезаш. Лоацца аьлча, тӏадувхача барзкъанна санна уйла е езаш дош да, бераш книжкашца ханнахьа ӏалашдар. Нагахьа санна цунга книжкаш ца хуле, цо е классе а е цӏагӏа а хӏама ӏомадергдац. Цун уйла еш хила беза бер ӏалашде дезаш бола нах.

Цхьайолча хана, дешара хьалхарча дийнахьа, тетрадаш доацаш ишколе доагӏаш хул бер. Уж доацаш хилча, йоазув мишта де деза цо? Хьалххе а ийца, цунна бетта, е ах шера, е шера таъал тетрадаш ӏооттаде деза цӏагӏа. Ши-кхо тетрадь тӏорме чу делла, ӏовайтар нийса дац. Хӏара ӏилмах эшаш хул уж. Цхьайолча хана нийслучарех да цхьан тетрада тӏа массехк ӏилмах дола йоазув деш. Дӏадоладеча хана тетрадь гӏалгӏай метта лаьрхӏа доладаьд. Кхоалагӏча оагӏон тӏа биологи я. Тетрадь юкъекхаьчача, цу тӏа эрсий меттах йола упражнени хул, кхы дӏахо а. Из иштта хургдацар, нагахьа санна кхоачам хиллал цунна тетрадаш ийцадаларе, тӏормига чу ӏочудехкадаларе. Тетрадаш а тайп-тайпара хила деза, шув бодаш а чӏегилг йолаш а. Тӏаккха упражнени чӏегилг йолча тетрада тӏа ергьяц беро.

-Математиках дола тетрадь меттах леладе мегаргдац. Шув бода тетрадь деций хьога? –хатта дезаш хул.

- Хӏанз а ийцадац сона, тхона юхерча тика тӏа дацар чӏегилг яраш мара, - оал дешархочо. Цудухьа белгалдоаккх аз, бера эшаш дола хӏама хьалххе эца деза, хьехархочо телефон тохарга ца хьежаш. Цкъаза нийслу цу тайпара моттиг а. Телефон а техе, даьга-наьнага шоай бера тетрадаш эца ала дезаш. Укх тӏехьарча хана, кӏеззига аттача даьннад из дош. Ишколерча буфете цу тайпарча дешархошта лаьрххӏа тетрадаш леладу. Доацаш хьавенавале, эца йиш я цигара. Ахча доацаш вале, хьехархочо а гӏо ду, эша тетрадь эца. Иштта хьувза ца дезаш, аттагӏа да цӏагӏара хьадоагӏача берага шийца хьадена тетрадь а кхыбола кхоачам а хуле. Из дицде мегаргдац. Царна тӏаехкаш йола беттагаргаш а хила еза дешархочунга, уж бӏехдергдоацаш а хьерчадергдоацаш а.

Хӏара шера хьехархочо хьалхадоах царна ший класс, ишкол, тайпан цӏи, ший цӏи тетрада тӏа ӏотӏа мишта язъе еза. Из хьаӏомаде ца могаш, ши-кхо шу доаккх цар, из болх хьехархочо шоашта хьалхара хьабарга сатувсаш ӏеш хул дешархой. Шоаш ӏомабала мегаргба, цкъа а шозза а дӏахьийхача, шоай тетрадаш тӏа йоазуав де, шоаш малашб дӏаязде. Ялхлагӏча-ворхӏлагӏча дагӏаш дола бер нийса ший тетрадь кийчде ховш хилац. Къаьстта чӏоагӏа гӏалаташ ду тайпан цӏи а шоай цӏи а дӏаязъеча хана. Цкъа-шозза лерттӏа ӏойийша, хьа ца ӏомаелга мара хӏама дац из. Мекъало кӏалдут деррига а. Ялх-ворхӏ шера деша даьгӏача бера ший тетрада тӏа нийса йоазув де цахар, сога хаьттача, эхь да. Сона вовзача цхьан сага хоаттар:

- Миштад бераш, деший цар?

- Тайп-тайпара да, дешараш а да, цадешараш а да, - оалар аз.

- Даьра, тха юртардараш-м, ишкол яьккха дӏадолхаш, заявлени язъе ховш хилац, - оалар цо юххера а.

Уж санна ба-кх шоай тетрадаш тӏа тайпан цӏи нийса ӏотӏаязъе цаховраш а.

Тетрадий дукхал а кхоачам боллаш хила еза. Масала, духхьал цхьан гӏалгӏай меттах, литературах цкъара дӏадоладе 4 тетрадь деза. Шиъ меттах хувцаш леладу, цаӏ литературанна эш, диълагӏдар йоазон балхашта (диктанташта, сочиненешта, изложенешта) леладу. Шоашка дӏааьннача беса ӏалашо е еза деша безам болча сага.

Тетрадашца санна халонаш нийслу ручкашца, къоаламашца. Хьалхарча урока тӏа тӏорме чу ручка боацаш, бер ишколе хьа мишта дайт цӏагӏарчар? Хьалххе эца мегаций цунна эшаргбола ручка а къоалам а. Эггара хьалха деша венача дийнахьа ручка бехаш вагӏар хоза дий? Сога хаьттача, эзделаца дац. Цхьадолча берашта, тетрадь, ручка хӏана бац хьога, аьлча, шоай сий лохдеш санна хет. Цхьа хӏама-м хов сона, ший ишколан, хьехархочун сий деш вола саг, дешарца чам бола дешархо урока тӏа эша гӏирсаш доацаш хьавоагӏаргвац. Эхь хетаргда цунна ручка е татрадь дац сога ала.

Тайп-тайпара да ишколе ӏомадеш дола ӏилмаш, царга хьежжа тайп-тайпара кхоачам хила беза царга, хӏара урока гӏулакх нийса а дика а дӏагӏоргдолаш. Масала, сурташ дахкара урока тӏа хиланза даргдац альбом, къоаламаш е басараш; физкультура урока тӏа цӏай дезде водаш санна, кӏай коч йийха вахача нийса хургдац, цига спортивни барзкъа эшаргда; эрсий меттах, исторех, кхыча ӏилмаех параграфаш йоашхаш, кхатаяйташ тетрадаш хул, цар аттача доаккх берий дешар. Математиках е геометрех кхы тайпара гӏирсаш дезаш хул. Массагӏа да уж кхы а. Шоай беро лерттӏа дийшача бакъахьа хетача даьша-ноаноша цу шеддолча хӏаманца ӏалашде деза из.

Къаьстта а ала лов деноргах лаьца. Вешта аьлча, дневниках лаьца. Массехк бутт боал цхьаволча дешархочунга из доацаш. Цхьаболчар из тетрадах хьадеш хул. Цох доаккхар хайра хӏама дац, из ийцадар аьнна саг къийлургвац, амма дешархочоа хиланза даргдоацаш да из. Диъ-пхиъ декхар кхоачашду денорго. Цкъа-дале, дешархоша хӏара дийнахьара шоай урокаш дӏаязъю цу тӏа.Малагӏча дийнахьа малагӏа книжка, малагӏа тетрадь дахьа деза ховргдолаш. Шозлагӏа-дале, цӏагӏара болх дӏаязбу цу тӏа. Из дӏаязбераш дика дешараш мара хилац. Деша безам боацараша цӏагӏара болх дӏа ца язбеш бут. Даьга-наьнага оал цар:

- Цӏагӏара болх беннабац тхона.

Дӏазбаь ца хилча, теш уж а цар яхачох. Хьехархочунца вӏашагӏкхетар хилча е телефон техе хоатт:

- Цӏагӏара болх беннабеций оаш тха бера?

Классе дешархочо дӏаязбе безаш хинна болх, нанас телефона чугӏолла дӏаязбе безаш хул.

Кхоалагӏа-дале, денорг эш, шоай хьехархочун тайпан цӏи, ший цӏи, даь цӏи дӏаязъе, даь-наьна теллефон дӏаязъе, четвертех яьха а, бӏарчча шерах йоагӏа а оценкаш ӏоувттае; хӏара урока тӏа дешархочо баьча балхах оценкаш увттае. Юххера а, даьца-наьнаца бувзам лоаттабе. Цхьаькха цхьа хӏама а да де дезаш, да-нана хӏара дийнахьа хьежа деза шоай берá малагӏа оценкаш увттаяьй. Нагахьа санна бӏарчча кӏира цу тӏа оценкаш еце е цхьа-ши оценка латте, из беро деша ца дешилга да. Цу гӏулакха сагота хила беза дай.

Деша дода бер ший ишколера бокъонаш йовзаш, де йиш яр, йиш йоацар фуд ховш хила деза. Хьехархочун бокъо яр-йоацар дукхагӏа ховш хул дешархошта, шоай де дезар каст-каста дицлу. Лаьррххӏа язъяь я дешархочун бокъонаш, уж хьайийлла еша йиш я итернетага гӏолла. Телефонаш хӏара цӏагӏа йолаш ма йий, цудухьа уж лаха атта хургда. Нагахьа санна беро уж ӏоеше, цунна ховш хургда ишколе харцахьа лела, хьехархочоа урок хьае новкъарле е йиш йоацилга; урок ӏома ца еш деша аха бокъо йоацилга; тахан ца ӏомаяь урок кхоана хьаювца езилга; керда тема ювцача хана урока тӏара арааха йиш йоацилга; йоазон балхаш долча хана ишколе хьа ца ухаш ӏе йиш йоацилга; дешар юкъагӏдита кхыча гӏулакхашта ахар нийса доацилга, кхы а дукха да уж-м дешархочун декхараш. Уж довзаш хуле, яхаргдац цо:

- Со угол оттаве бокъо яц шун.

- Харцахьа леле а, классера дешархо араваккха йиш яц.

Вешта аьлча, ишколера эздел, из мишта, сенца, мичахьа леладе деза ховш хила веза дешархо. Цунна из довзийта деза хьехархоша санна, даьша-ноаноша а. Иштта бера ха деза дешар чакхдаьнначул тӏехьагӏа де дезар фуд. Цхьадолча берашта, уж чукхувла машинаш тӏехьайоагӏа. Цӏагӏарчар бер чудоаладе машинаца бер дахийта мегаргдац. Цхьайолча хана хулаш хӏамаш да уж. Киса бокъо луш дола каьхат а доацаш, 16 даланза дола бер (цхьайолча хана 12-13 шу даьннараш а нийслу цу юкъе) машинаца ишколера дешархо чувоалаве дохийтараш майра нах ба. Вай Дала лорадолда воча хӏамах, тӏехьавахар а чувоагӏар а шаккхе лозавойя, доккха хатар ма дий из. Цудухьа бер ше гӏаш чудайтача дикагӏа да, цу тайпара хӏама нийслучул. Кӏеззига гӏаш никъ баьбар аьнна кӏалдусаргдац ах дийнахьа ӏохайна даьгӏа бер. Цунца цхьана ишколе а цӏагӏа ӏомадаь хила деза из машинах лорадала. Светофорах пайда эца ха деза, наькъал дехьа-сехьа мичахьа дала деза а ха деза, зӏамига долча хана денз, ишколе ухача бера. Сона дуккхаза дайнад, зӏамагӏа дола бераш наькъал дехьадаллалца хьехархоша накъадоахаш. Из геттара нийса да, боккха никъ, вай фуннагӏа дувце а, унзара ба зӏамагӏчарна. Уж кхерабала, кегабала тарлу наькъ тӏа баьлча, цудухьа водителаш а фийла хила беза дешара моттигашта юхекхаьчача. Машинашка цӏе цӏогӏа ухийташ, уж кхестаерех аргдар аз. Из леладерашта мел доаха сардамаш царех долхе, ялсмале-м гаьнара а бӏаргагургьяц царна. Во гӏулакх да из чӏоагӏа, бераш меттел, боккхийбараш а унзарбоахаш. Психически могаш волча сага дерг а дац цу тайпара хӏама. Цунгара машин лелаяра бокъонаш дӏаяха еза, кхы вӏалла юхалургйоацаш, могаш воацача сагагара санна.

Цхьаькха цхьа хӏама а дар са даьшка-ноаношкара деха безам болаш. Гуйре догӏашта тӏера ха я. Цхьадола бераш хьадоагӏаш а чудолхаш а, догӏо тӏоададеш хул. Тӏаккха фу эш бера цамогаш хила? Из хургдоацаш, цунна чаьтар (зонтик) эца деза. Ужаш, сона хеташ, дарегӏагӏа хургда, бераш цамогаш хилча царна ийеча молхаел.

Уж бераш вай долга ховш, оамалца. эзделца хургдолаш; цар дика дешаргдолаш воашта могар де деза вай: хьехархоша а даьша-ноаноша а.