Бетташ, бетташ кхера а цкъаза ца баттӏаш бус

Нийсагӏа хургдар аьнна хет сона, вайцара къаьста дӏабахача къоаноша шоашца дуккхадар дӏадихьад аьлча. Са вахаре хиннараш санна бола нах, масалаш дац таханарча къоначар, из сога хаьттача боккха эшам ба. Цул совгӏа, дуккхача дезалашка боккхий нах бац говза, сурт кхоллаш бола мотт бувцаш, берий теркам а безам а хозача деша тӏаозаш. Цудухьа вай къонача ноахала мотт чӏоагӏа кегабенна ба. Цкъа-дале, тайп-тайпарча метташкара хьаийца, вай метта лелаш доаца дешаш нийслу цун юкъе, цудухьа цар бувцар е эрсий а е гӏалгӏай а мотт ба ала йиш яц. Цунна юкъе хила тарлу хьона вӏалла дагадоаца эрсий а ингалсий а дешаш, амма цар метта чам тоабу аьнна хетац сона. Деш дола къамаьл цхьан меттала деш хила деза, цох эрландхой худар ца деш. Гӏалгӏайбар бувце, гӏалгӏайбар бувца беза; эрсийбар бувце – эрсийбар… Уж шаккха вӏашагӏъэбеш бувцача нахá царех цхьаккха а лерттӏа хац аьнна хет сона. Цу тайпарча нахагара ӏомаде хӏама хилац, дуккхадар толха-м ду цар.

Гӏалгӏай мотт ӏома ца беш хиннача моттигашка баьхача, цигара тӏаихача наха дикка ӏоткъам баьб вай метта. Цар харцахьа бувца мотт хоз кхувш боагӏарашта лоалахошкара, шоашца дешаш долча берашкара, гаргарча нахагара. Шоай нийса боаца мотт дӏаӏомабу цар къоанча тӏехьенна. Цар харцахьа ӏома а бийя, тӏехьа тӏабоагӏарашка харцахьа дӏалу из. Цу тайпара сурт да тахан вайна юкъе латтар. Со зӏамига волаш е кхувш воагӏаш, цӏаккха хазацар сона «Салам-моаршал алалахь» яха дешаш. Тахан, къавеннача дийнахьа а, кхеталуц со мишта деза «салам-моаршал ала». Хьалхарча боккхийча наха «салам-моаршал дӏалелахь» оалар хьанаьхкага е манаьхкага. Из дӏадала хала а хилацар, бакъда салам-моаршал мишта ала деза со кхеташ вац.

Тахан автобуса чу каст-каста хоз водителга: «Воти, остановке соцаелахь автобус», - оалаш. Цу чу мел болча мехкарийи кагийча наьхеи «воти» ва автобус лехкаш вагӏар. Воти яха дош са хана даь-вешех мара оалаш дацар, цудухьа из цхьанна сагаца тувлавацар кхувш боагӏараша, царна ховра цу тайпара цӏи яр белггала малав. Хӏанз берригаш «вотеш» хинна дӏабахаб: автобуса водителаш а вотеш ба, дарбанчен лораш а вотеш ба, новкъа мел боагӏараш а вотеш ба. Наьха саг из вале, ала мегаргда «зӏамига саг», «воккха саг», «къонах», автобуса водителах вӏалла хӏама ца аьлча а мегаргда. Кхоачам ба:

- Остановке соцаелахь,- аьлча.

Цкъаза хоз автобуса чу водитела оалаш:

- Йижарий, вежарий, ӏотӏехьашкадовлал, нах ба хьалтӏабовла безаш.

Хоза дек, амма нийса декац. Нийсагӏа хургдар:

- Кагий нах, мехкарий, ӏотӏехьашкадовлал, - аьлча.

Хийла малий ца ховча кхалсагах оал «даьци». Бӏарга мел яйначох хила йиш яц «даьци» а, даь-йиша я цу тайпара цӏи вай йоаккхар. Наьха саг из яле, ала мегаргдолаш дуккха дешаш да вай метта юкъе. Зӏамига яле, «йиӏиг» ала; кхийна яле, «йоӏ» ала; маьре яхаяле «кхалсаг» е «сесаг» ала. Хоза дешаш-м дукха да вай меттаца, амма уж шоаш хоза хиларга хьежжа нийса хила а деза. Тӏаккха хул вайчох говза мотт, из нийса бувцачох ала йиш я дийша саг ва.

Цхьайолча хана вай теркалдац воаш мотт харцахьа бувцилга, къамаьла юкъе дукха нийса аргӏа йоаца каламаш нийслойя из ийрчабоал. Вай метта хӏара дош ше-ший моттиг йолаш да. Нагахьа санна шоаш поэташ деце, ма хулла кӏезигагӏа пайда эца инверсех (дешай нийса йоацача аргӏах), цо безамегӏа хулийт бувцаш бола мотт, вешта аьлча, къамаьл. Нагахьа санна сага классаш тувлъеш хилча, цо «ва» ала дезача «я» оале; «да» ала дезача «ба» оале, мишта хул цох хоза къамаьл; нийса доаца къамаьл хул-кх цох. Нийса боаца мотт – из ийрча мотт ба. Хийла оалаш хезад сона: «Водашкехь, нана йолча чувахар со». «Водашкехь» яхар деша харцахьара кеп я, цо дикка гоалбоаккх бувцаш бола мотт. Иштта кепаш йолаш хул цу тайпарча сага «оалашкехь», «дувцашкехь» яхараш а. Цу мугӏарера ши-кхо дош кхоачам болаш да цу сага мотт гоамбалийтара, цунцара чам боабара. Ишттача сагага ладувгӏа безам хилац.

Вай метта юкъе моцагӏа денз долаш да кхыча метташкара тӏаийца дешаш. Уж геттара дукха да ӏарбашкара, эрсашкара, гонахьа дахача кхыча къамашкара хьаийца. Уж хозахета ийцадац, вай метта цу тайпара дешаш доацандаь, уж эшаш доландаь ийцад. Масала, вайна тахан чӏоагӏа накъадоал ӏарбий дешаш: таьрахь, хьарам, хьаьнала, аят, вахьи, зина, кархӏат, мажлис, сужд, хьисаб, шукар; эрсий дешаш: трактор, машин, истол, полтув, кухта, моаташка, мотоцикл, велосипед, чай, кхыдараш. Уж бокъонца вай къаман дешаш санна меттаца дӏачӏоагӏденна дӏадахад тахан, цудухьа вайна эшаш а хиланза даргдоацаш а да. Амма укх тӏехьарча хана мода хинна дӏадахад вай меттаца долаш дале а, кхыча къамий дешаш хьаийдеш, уж йоазонна а бувцача метта а юкъекхувлаш дола гӏулакх. Ишттачарех да экономика (хьурмат), производственни (къахьегама), письмо (каьхат), тока изолятораш (бӏоагӏаш тӏа дагӏа пелаш), хореографи (халхараш), вокал (илли алар), тока лини (тока саьргаш), омбудсмен (сага бокъонаш лораер), представитель (викал), царех тарра кхыдараш. Нагахьа санна цардараш санна маӏанаш дола дешаш вай метта юкъе долаш хилча, сенна деза вайна кхыча къамий дешаш, мотт чоалханеберзабар мара цар деш дика хӏама дац. Къаьстта а даьржад укх тӏехьарча хана вахара бувзамашца дувзаденна, цар вӏалла фу йоах ца ховш дола дешаш: мессенджер, интерфейс, онлайн, флешка, гигабайт, компакт-диск, телеграм-канал, браузер, ватсап, кхыдараш. Цхьадола гӏалгӏай йоазув ӏодийшача, из киборго яздича санна хеталу, кибернетически меттах пайда эцаш. Гӏалгӏай хьаьнача, литта даьтта санна цӏенача меттах хӏама дисадц, цаховш нийсденна дош доацар.

Геттара чоалханедерзадаьд вай метта хьал доазол арахьарча метташкара хьаийцача дешаша. Наьсаре гӏолла волавенна лелаш, тикашта наӏарга хьалдийтта йоазош - тикай цӏераш еша цхьа иттех мотт ха беза: ингалсий, ференгий, италой, туркий, ӏарбий, иштта кхыдараш. Вай мехка паччахьа Путин В. В. белгалдаьккхадар, ца эшаш дола доазол арахьара дешаш метта юкъе ма кхувла, аьнна. Ховш ма хиллара, цар бӏехбу халкъа моллагӏа мотт, боарам боацаш, эшача а цаэшача а уж юкъекхувлаш хилча. Наьсаре доалла хӏама-м хьо цецваллал да. Эрсий е гӏалгӏай меттала язъяь тика цӏи гургьяц наггахьа мара. Кхыметтел лорий фусамашка а хьадаьннад из лазар. Каст-каста гу сона «Dентаl сliniс» яха йоазув. Малагӏча къаман наха лаьрхӏа яздаьд цар из, укхаза бахараш гӏалгӏай хилча?

Лаьрххӏа ингалсий мотт ӏомабе ха веза-кх вай тикаш, лорий фусамаш ӏомае безазм бола саг. Цар тӏа кхы а аббревиатураш а тӏакхийтача, бокъонца бола гӏурт хьахул цох. Каст-каста нийслу вай йоазонашта юкъе УПЧ, МВД ОГИБДД ДПС, АМН, АНО, ТКО, ЦТКиКИ, ВВИУС, кхыяраш. Дукха ха йоацаш, телевидене гӏолла нахаца ше къамаьл деш, вай мехкадас Келаматанаькъан Махьмуд-ӏаьлас, аббревиатура юкъейоалаяьча сагах бехк баьккхар, уж юкъе ца а кхувлаш, нах кхетаргболча меттала де шоай къамаьл, аьлар цо. Эрсий метта технически дошлоргаш тӏа итташ эзараш лоацдаь дешаш да. Уж дайза саг варгвац, цул совгӏа хӏара шера керда аббревиатураш хьахул, цудухьа белггала уж мел я ала хала хургда. Бакъда цар мотт чӏоагӏа чоалхане берзабеш хилар вӏаллла шеко йоацаш да. Эшаш а йовзаш а я МВД, ФСБ, СОШ, СВО яхараш а царех тара йола кхыяраш а, цунца цхьана ца хилча мегаргьяраш а дукха я. Ерригаш уж йоазонна юкъея ца а гӏерташ, цхьаяраш царех йоашхаш язъе мегаргья, нах дувцача хӏамах кхетаргболаш. Хийла моттиг нийслу цу алапаша фу йоах ца ховш, интернета чу е дошлорга тӏа хьажа везаш. Царех цхьачар ши-кхо маӏан долаш а нийслу. Лоацца аьлча, йилбазий поал ба, мотт а боацаш. Цудухьа вай мотт математически уравненешта тараберзаш латт. Из во да, мотт мотт хила беза, математика математика хила еза. Цкъа йоазув деш воаллаш, укх тайпара аббревиатура нийсъелар сона ФГБУ «НМИЦК им. ак. Е.И. Чазова». Цо фу йоах ца ховш, интернета чу хьажа вийзар. Цох тара моттигаш дукха ювца йиш я. Вешта аьлча, хьалха хиннача бувцача меттацара, йоазонцара хозал, чам дӏабоалаш латт, е дӏабаьннаб ала мегаргда.

Цхьайолча хана, гӏалгӏай маӏан дола дешаш дийшача цецвоал, сов ӏовдала хӏама бӏаргадайя. Дукха ха йоацаш кофе дохка кабина ӏооттаеш боахкар Наьсарера кагий нах, цу тӏа яздаьдар «Вайкофе». Со-м, даьра, юххьанца из доазол арахьарча мехкашкара хьаийца дош да мотташ а вар. Из мукъагӏа гӏалгӏай меттала яздаь хиннадар, эрсий меттала даьккхача «Наше кофе» яхилга хул цох. Цхьан хӏамах кхетац со, цкъа-дале, сенна вӏашагӏтехад цхьаккха тайпара а вӏашагӏтоха йиш йоаца уж ши дош? Шозлагӏа-дале, вай маца хиннад кофе? Из кхедеш моттиг а хьадеш моттиг а хинна ханаш сона-м дагаягӏац вайцига. Гӏалгӏаша ширача заман чухьа кондар-баьцах деш хиннад чай, е гӏалмакхий чай мелаш хиннад дира а мерза а. Цу шин дешаца гӏалат дарал совгӏа (вӏаший хетта), маӏанга диллача а харцахьа йоазув да из. Вай къаман маларца цӏаккха хиннадац кофе. Них хиннад, масхам хиннад, йий хиннад, амма «вайкофе» да оалаш хезадац хӏанз мара. Дукхача моттигашка яздаь дайнад сона чӏаьпилгаш хьадеча, цу даара цӏи белгалъю дош.

Нийса из дӏаяздаь го дийзадац. Цхьаннахьа «чӏапилгаш», вокхазахьа «чапилгаш, кхоалагӏча моттиге кхыча тайпара яздаь дайнад. Из во да, дошлорга тӏа хьежа тилла мегаций дуккхача шерашка шоай болх бе безача моттигах туллаш йола цӏи. Из харцахьа мел язъяьча чу а ваха, чӏаьпилг дуалургдацар сона. Цунга хьежжа харцахьа хьадаь хургда цар даар ше а. Цу тайпара чуваха безам хилац са «Дарб» яхача аптеке а, цун цӏи харцхьа язъяьндаь. Нийса язъеш хилча «Дарба» аьнна язъе езар из. Иштта наьна меттала гӏалаташ а деш язъяь цӏераш дукха нийслу Наьсарен-Шахьаре а бӏарччача кхалене а. Укх деношка Наьсаре яйнача цхьан машино а цецваьккхар со. Хетарахьа, хий кхухьаш йола «газель» яр из. Латиний алапашца цу тӏа даь йоазув деша эттар со: «Ghozа mаldа». Массане а теркалдергдац цу тӏа яздаьр, из кхыча паччахьалкхен йоазув а маӏан а да мотташ дӏагӏоргба, кхыметтел деша а ца дешаш. Из яздаьр 1938-ча шерга кхаччалца хиннача вай йоазонга сатесса хиннав. Таханара вай йоазув кегаде ловш а ба вайна цхьабола нах, царех лоравала веза. Атта ӏомалуш а яздеш безаме а да эрсий алапата кӏийлен тӏа кхелла вай таханара йоазув. Цунца дӏаязде мегацарий цо «Гӏоза малда»? Наха дикагӏа кхетадергдар, цо дохкача хӏаманна дукхагӏа тӏагӏоргбар цар теркам а. Цкъаза воаш фу леладу ца ховш, ӏовдала хӏама хьаду вай.

Укх наькъа хьоаха ца дича даргдац, вай йоазонхоша арадоаха книжкаш. Йоазонхо хила безам бале, къахьега деза. Эггара хьалха бовза беза, кӏоаргга ӏомабе беза наьна мотт. Из лерттӏа ца ховш хилча, йоазонхо мишта хул цох? Вайна хезаб дошопхьараш, дахчанпхьараш, аьшкапхьараш, иккийпхьараш... Йоазонхой метта пхьараш ба, из къаьстта хоза бийца ца ӏеш, хоза кхолла а ха дезаш нах ба уж. Из вай йоазонхоех вӏалла хьокхалуш дац. Мотт ца ховшшехь, йоазонхой хила гӏерт, хоза доацаш, саг ше ийрчавоаккхаш хӏама да из. Цудухьа дуккхача даькъе кӏалдиса латт вай литература, дӏахо дӏайодача хана из касташха тоалургда аьнна хӏама а дац.

Хӏаьта а цхьацца хувцамаш де, из гӏулакх тоаде гӏерташ да «Сердало» яха кепайоазон цӏа. Берий журнал цӏендаь, тоадаь арадоах, бераша гӏалат доацаш наьна мотт ӏомабергболаш, «Сердало» газет деррига арадувл гӏалгӏай меттала, «Литературни Гӏалгӏайчено» керда йоазошта кепа етт, керда цӏераш гучаяха доладеннад. Хӏаьта а из кхоачам болаш дац, автораша мотт ӏомабе а шаьрбе а беза, наха а царгара из ӏомабергболаш. Тӏаккха тоадала мег вай метта хӏама. Оалаш да, «Бетташ-бетташ кхера а баттӏ». Вай меттах тахан аьлча нисагӏа хургда: «Бетташ, бетташ кхера а цкъаза ца баттӏаш бус». Хӏаьта а сатувсаргда вай къонача ноахала наьна меттацара безам сомабаларга, цу даькъе царна гӏо де деза даьша-ноаноша, из мотт царна мерзбеш, йоазонхоша, вай журналаша, газеташа, къаьстта а вай ишколашкарча хьехархоша. Тӏаккха баттӏа мег из кхера, вай дагалаттараш кхоачашдеш.