Къилбаседа Кавказа культуран, дешара оагӏонцара керттера моттиг яр цу хана Буро. Шийяр санна уйла йола нах байзар цунна цига, кердача новкъосташца кердача наькъ тӏа ваьнна, дикка гаьнавала лаьрхӏа вар из. Вахар хӏетта довза волалуш мара воацача къонача гӏалгӏачун довза ловш хиннараш боарам боацаш дукха дар. Ший къаманца дувзаденна хӏама, цун истори, ӏадаташ чӏоагӏа лоархӏаш саг вар из. 1929-ча шера Гӏалгӏай областа совпартъишкол яьккхар цо. Цу хана Сурхо тӏарча юртбоахама моттигашка къахьега волавенна, ше ӏомадаьчох пайда эцаш вар из. 1930-ча шера керда никъ хьабеллабелар цун «кӏедж йоахача» вахаре. Къилбаседа Кавказа коммунистически университете деша отта дагахьа волаш, Ростове кхаьчар Махьмад. 

Партийни балха тӏа эшаш хӏама дар из цу хана. Гӏалгӏайчера араваьннача къонача зӏамигача сага геттара лоархӏаме, атта доацаш гӏулакх дар из. Вӏалла йовзаш яцар шахьар, дешар а тӏатеӏӏа къахьега дезаш дар… Вай къаман цӏихезача ӏилманхочо- литературоведа Малсаганаькъан Абос тӏехьагӏа ший балхашка белгалдир, Махьмада дегӏаца начӏал гучадала, сомаэккха доладенна ха из хиннилга. Литература цун дега дезаденна шераш хиннад уж. Байташ язъеш, иштта прозе а къахьегаш, дӏаховахар вай мехкахо. Тайп-тайпарча оагӏонашка гӏолла арадувла доладелар цун балхаш, «Сердало» газето а кепа еттар царна. 1933-ча шера университет чакхъяьккха ваьлар Махьмад, бакъда из моттиг йитанзар цо. Дешаш хиннача юкъа из лакха начӏал дола; хьинаре, бехктокхаме саг волга зийнадар цига, цудухьа цу чу болх бе витар из. Ши болх лелабеш ха яьккхар цо: комсомольски оагӏонна кулгал деш, гӏалгӏай мотти комсомола истории хьехаш.

Кагирхошта нийса никъ хьехаш, цар оагӏув хьаллоацаш, кхетаченаш дӏакхухьаш болх лелабир цо. Хӏаьта гӏалгӏай мотт хьехача урокашка гӏолла къонача тӏехьенна ший мохк безийта, къаман беркате ӏадаташ, оамалаш царга лархӏийта хьожар из. Вахар цхьан моттиге латтац… 1930-ча шерашка кердача наькъ тӏа гӏа баьккхар цо. 1936-ча шера Нохч-Гӏалгӏай ВЛКСМ обкоме кхаьчар из, пионерски балхах болча оагӏонна кулгал деш къахьега волавелар. Гӏалгӏай, Нохчий мехкашкарча эзараш берашта пайда хургбар довзийта; уж нийсача, сийрдача наькъ тӏа даха гӏертар из. Ше нийсвеннача моттиге дукхача хана денз цига къахьегаш хьавеча санна; везавалийта, балхаца дӏачӏоагӏвала аьттув боалаш саг вар Махьмад. Лакхерча моттиге теркалдир из... НГӏАССР Наркомпроса моттиге кулгал де дӏавийхар гӏалгӏай зӏамига саг. 

Болх геттара дукха бар хӏанз, доккхий декхараш дар хьалхашка лаьттараш. Пионерий тоабашта санна, клубашта, библиотекашта, цхьацца йолча кружокашта тӏахьожам лоаттабе безаш вар из. Гӏалгӏай, Нохчий мехкашка мел бахаш бола нах - дешархочунгара ха яхача ахархочунга кхаччалца - дешарца, хӏама довзарца бувзам болаш хилар дезар цунна. Юрташка ухаш, цигарча хьинардараша шоай болх мишта дӏахьу хьежар из; литератураца моттигаш ӏалашъярца гӏо де хьожар. Селхан хиннача студентах воккха, лоархӏаме болхло хьахилар. Моллагӏча ханага кхаьчача сагаца бувца мотт болаш саг вар из, нах тешар цох, ладувгӏар цунга, дагабоалар цунца. Иштта хул, сага ше дикача оагӏорахьара дӏавовзийтача, хӏаьта Махьмад из оамал ший дегӏах лета вар. Хӏара кердача моттиге дӏанийсвала, нахацара бувзам, барт боаггӏача бораме чӏоагӏбе хьаькъал эш! Цхьацца гӏа боаккхаш дикка гаьнавоалаш латтар Махьмад.

1937-ча шера Нохч-Гӏалгӏай парте обкома ишкола ӏилман оагӏонна кулгал де оттавир из. Дешара балха тӏахьожам лоаттабе безаш вар из. Ишколай, техникумий, иштта кхыйолча дешара моттигий балхага хьожаш вола хьаким вар Махьмад. Дешара программаш оттаеш, хьехархой хоржаш, къахьегар цо. Нохч-Гӏалгӏай мехка латташ хинна хьал теркалдеш дӏабахьа безаш болх бар из. Моллагӏча балха тӏа харжарах, ше хьалаьца моттиг езалора Махьмада. Мехках, нахах дог лазаш вола, яхь йола воӏ вар из, цудухьа цхьаккха а хала хетацар цунна. Лоамашка ядача юрташка дешар дӏаоттаде, дешара оагӏонца эшараш ӏалашде дезаш вар из. Юрташка дӏаухаш, хьехархошца, берий даьшца-ноаношца къамаьл дора цо.

1939-ча шера Нохч-Гӏалгӏай радиокомитета кулгал де оттавир Махьмад. Цу шерашка радио наьха вахаре лоархӏаме моттиг дӏалоацаш яр. Радиога гӏолла довзар наха хоамаш, мехкара хьал. Моллагӏа болх дӏаоттабе начӏал долаш хиннача цунна, кхыча моттигашка кулгал деш ше ӏомадаьр чӏоагӏа накъадаьлар. Шолжа-Гӏалий тӏарча парте горкоме къахьегаш хилар из доккхий декхараш кхоачашдеш. Дунен хӏама кегадалар кхерам болча ханашка, наха нийса хьехам лоаттабе, ца эшача гӏулакхех уж лорабе безаш вар партийни болхло. Боккха тӏом хьайна, хувцаделар Махьмада вахар…1941-ча шера Къилбседа Кавказерча тӏема оагӏонца хьакхеллача 10-ча сапёрни эскара комиссар вир цох. Цу эскара штаб цу ханашка Шолжа-Гӏалий тӏа яр. 1942-ча шера 14-ча кавалерийски девизе политъоагӏон кулгалде оттавир вай мехкахо. Геттара хала денош латтача хана а кега ца луш; сабаре, де дезар боаггӏача боараме къоастаде ховш, саг ва шийх оалийташ чакхваьлар из цу моттиге.

Партийни балха тӏа юхакхаьчар из кастта… Нохч-Гӏалгӏай парте обкома секретарь волаш, дӏахо къахьегаш вар хьинарах визза хинна вай мехкахо. Тӏема шерашка атта доаца декхараш дар цун кхоачашде дезаш хиннараш. Наха нийса хьехам лоаттабе беза ханаш яр уж. Бокъонца вола психолог санна наха нийсагӏа хургдар хьалхадоаккхаш; цар бала, гӏайгӏа екъаш; тӏемахошкара хьаволавенна хьехархошка, ахархошка кхаччалца; хӏаранеца болх дӏахьош хулар из. Обкома секретарь волаш къахьегаро дикка пайда бир Махьмада, дукха хӏама дайзар цунна. 1943-ча шера Москверча ЦК ВКП (б) Лакхерча партийни ишколе деша хьожавир из. Берригача мехкара хьалхале лелаеш бола нах кийчбеш йола моттиг яр из. Цига дешаш хинна ха къаьстта лоархӏаме хилар цун вахаре дӏахо. 

Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏема шерашка фашизма духьала къовсам лоаттабир цо, ший литературацарча говзалца. Тӏом тӏабенача хьалхарча дийнахьа денз, моастагӏчун хӏама эшадеш дола йоазош кхолла, коталонга фашистий вӏалла догдоахилга а йоацилга белгалдеш, йоазош дора цо. Фашист мел бӏеха аькха да, цунна хетар вай эскаро, «парх», аьнна, дохадергдолгах яздора Махьмада. Даьхе лораяра тӏахьехар цо адам! 1943-ча шера тӏом малхбузенгахьа лестача хана, тӏема турпалашта хетадаь йоазош кхеллар цо. Турпалал моллагӏча сагага цхьа цӏаьхха кхоачаш доацилга, турпала наькъ тӏа гӏа боаккхараш Даьхенах дог лаза, яхь, денал, майрал дола къонгаш болга белгалдора цо. Цӏихезача пулеметчиках Нурадилов Ханпашах яздир цо, массанена из деналах визза вола саг дӏавовзийташ. Салташта, лорий йижарашта, командирашта, коталон ди гаргадоаладе гӏерташ; са ца кходеш, моастагӏчунна духьаллаттарашта хетадаь дар цун йоазош. Наха, чӏоагӏа безам болаш, дешар уж цу хана. 1943-ча шера вай цӏихезача байтанчаца Янданаькъан Жамалдаца «Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏемах йола байташ» яха гуллам арахийцар Махьмада. Наьха бала, гӏайгӏа, хало, ӏазап, диканга сатувсаш хилар чулаьца книжка хилар цох.

Доккха совгӏат хилар цох наха, цу халача шерашка. Ишттача сагах оал-кх: литературе ма воагӏаш, ханнахьа нийсвенна саг ва из! Цу книжка тӏара байташ ешар окопашка, лоаман юрташка, заводашка, госпитале, тӏема аренашка. Махьмада дӏагойтар, тӏема халача шерашка а адам къахьегаш, сердалонга бодача наькъага сатувсаш, диканга догдоахаш долга… адам дахаш дар, даха ловш а дар. Хиннар, тахан хьаэтта латтар вӏаший духьалъувттадора Мухьмада ший говзача дешашца. Топ беелла лелачо а, заводе станока хьалхашка къахьегаш латтачо а кхетабергболча меттаца лувра из. Харцо йохаеш, бӏеха нигат кер чу делла, адамий вахар толхаде гӏертачун никъ хоадабеш, моллагӏча сага дог ураоттадеш дар цо яздеш хиннар. Ма эшаш а вар-кх из цу халача ханашка, ма доаккхал а дора цох! Белгалде деза, тӏема бирсача шерашка гӏалгӏай, нохчий йоазонхоша доккхача, меттахьа тохача дешашца хьинаре къахьийгалга. Цхьаволча сага бе къоалам а герзал ирагӏа хул, чӏоагӏагӏа тохаш хул… Коталонга кхоачаш латтилга, фашист ше бенача наькъах дехкевоаккхаш, вай лаьттара лира тохаш эккхавергволга дувцар цар нахага. Цу хана вӏалла дага а дацар гӏалгӏашта, нохчашта 1944- ча шера саькура бетта 23-гӏа ди йоккха харцо, бала бахьаш доагӏаргдолга. Сталин яхача бӏехача адамо цхьаккха бехк боацаш мехках дохадаь; гаьнарча, хийрача мехка чукхессачул тӏехьагӏа, ца доха гӏертар бера хана денз дегӏаца денал кхеде ӏема къам.

1944-ча шергара 1955-ча шерга кхаччалца хьехархо волаш, лоархӏамеча дешара моттига кулгал деш хилар Махьмад гаьнарча Казахстане. Тхьовра санна дикка накъадаьлар цу сага вахара наькъ тӏа къахьегаш ше мел ӏомадаьр, шаьрдаьр. Ош яхача Киргизерча шахьаре хьехархой институте воккхагӏа вола хьехархо волаш хилар из, цул тӏехьагӏа йоккха юкъ ялале, марксизма-ленинизма оагӏонцарча кафедра кулгал де оттавир. Цхьа ха яьлча, цу института кулгал де а оттавир из, хьинаре къахьегарах. Тайп-тайпара балхаш леладора Махьмада. Наьха ӏилманцара, политикацара кхетам лакхбеш; болхлошта, ахархошта лекцеш ешаш, къахьийгар цо. Казахстанерча парте Карагандерча комитете керттерча болхлочун дарже хержар из дӏахо. Лакха хьаькъал долаш, бехктокхаме декхараш кхоачашдеш, хьинар долаш вола Махьмад массанахьа зувш хулар. Ший низ вӏалла кхо ца беш, дикаш доаржадеча наькъ тӏа къахьегаш, бухь билла водар из. 1956-ча шера гӏалгӏай, нохчий мехкабаьнна НГӏАССР меттаоттаяьчул тӏехьагӏа, Нохч-Гӏалгӏай КПСС обкоме къахьега волавелар. Цхьа шу даьлча из оттавир радио керттерча редактора болх дӏабахьа. Цига къахьийгар Махьмада 1964-гӏа шу отталца.

Вай къаман, иштта нохчий къаман а хьаькъал дола; дийша, дунен хӏама довза нах эшаш хинна шераш дар уж. Дӏаьхача шерашка хийрача мехка Даьхенах хьегаш, цун лаьтта ког ловзарга сатувсаш лийнна нах шоай вахар тоаде, нийсде гӏерташ чуийнна къахьегаш бар. 1959-ча шера цхьаттара ши гуллам арабаьлар йоазонхочун. Къоалам ӏобилла ха хиннаяц цун вахаре. Цо яздаьд бирса тӏом латтача хана, хийрача мехка го тувсаш, дог деха кхийстача хана. Тайп-тайпарча шерашка лаьтта хьал, наьха бала, гӏайгӏа, адам хьегаш дола хӏамаш белгалдора цо ший говзача йоазошка. Байтех, поэмаех латташ дар гулламаш. Ма чӏоагӏа эшар наха иштта дола йоазош цу халача ханашка! Дерригача хӏамах даьнна хинна адам, юха мехкадаьнна, моллагӏча хӏаманца сакъердалуш, доаккхал деш дар, хӏаьта Махьмад цар вахаре сийрда седкъа хинна латташ хьавоагӏар. « Хала денош» яхача ший повеста дакъа юкъедахийтадар цо гуллама. Цо яздаьча дувцарашка, очеркашка гӏолла; ма дукха хӏама дайзар наха! Гӏалгӏай литература хьаотташ хиннача шерашка, лоархӏаме моттиг дӏалоацаш хилар уж книжкаш. Юртбоахаме къахьегаш болча нахах язйора цо очеркаш, иштта дувцараш а. 

Хьинаре къахьегаш бола фермашкара дояркаш, бӏарг ма кхоачча йолча аренашка хьажкӏаш кхеераш, комбайнераш, ахархой бувцар цо, хозача дешашца хестабеш, баркал оалаш. Къахьегаш хилар хӏара сага вахара наькъ тӏа лоархӏаме долга, сагах визза саг вер къахьегам болга кхайкадора Махьмада. Къаьстта йоккха моттиг дӏалоацаш бар цун кхолламе истори довзийташ бола оагӏув. Тхьоврача шерашка денз, къамо хьабена никъ, даьшкара даьшка кхоачаш лорадеш хьадахьа беркате, эздий ӏадаташ, мехкара хьал тоаде гӏерташ лаьтта сийдола къонгаш бувцар цо ший йоазошка. «Хала денош» яха повесть цо хетайир боккхача тӏема шерашта. Моастагӏа вохавеш, ше чугӏортарах дехкевоаккхаш, из эккхавеш духьале яь деналах бизза бола къонгаш бувц цо цу тӏа. Исторецара цхьаккха хӏама ца доаде хьожаш вар Махьмад. Из да денал хилар, яхь лораяр, ший хӏамах дог лазаш хилар! Вахаре шийна мел дайнар, ше лайнар каьхатага гӏолла малхадаьккха доаржаде гӏертар йоазонхо.

Хеталу-кх, тахан цун вахара никъ бовза эттача, цу халача ханашка иззал низ, хьинар мичахьара ихад - хьогӏ цу сага аьле… Ший байташка гӏолла бартаца, безамца, къамаш къеста ца деш, дахара тӏахьех цо адам. Дегашка дира чов лаьттача наха эггара эшача хана, малхайийллар цун зовне ека байташ. Наьха дегашта салоӏам хулар уж ешаш…СССР низ цхьанкхетарца, вӏаший оагӏув хьаллоацаш хиларца болга белгалдора цо. Диканга кхача гӏерташ къахьегар; цкъа ше лехачунга, сатувсачунга кхоачаргволга белгалдора цо. Цӏена дог долаш, атта оамал йолаш, мел вовзарашта везавалийта ховш, тешаме, дика новкъост, доттагӏа ва шийна тӏехьа оалийташ, ваьхар из хьинарах визза хинна саг. Кхувш латташ йола къона тӏехье ший йоазошка гӏолла хӏама ӏомадеш, къахьегаш, толамашка кхача гӏерташ хилара тӏахьехар цо. Ма дика вӏаштӏехьдоалар цун из! Литературе лоархӏаме, сийрда лар юташ; къахьийга саг ва из. Лакха начӏал дола йоазонхо из хиннилга хов вайна, цун вахара никъ бовза эттача.

Ишттача сага кхеллар дӏадовц, дицлуц бӏаьшераш даларах. Доаггӏача нийса дош ала ховш, сага дог ураоттаде карагӏдоалаш саг хиннав из, оамал беркате хиларца. Ший дог тешаш хиннача хӏамаех язде ловра цунна, гонахьарча нахага ший царцара безам белгалбора цо, цхьа ший тайпара кхеллача байташка гӏолла. Из вӏалла а хиннавац моттийта дош оалаш, даьссача хабарашца сакъердалуш. Боккха, кӏоарга чулоацам болаш хиннай цун хӏара байт. Истори тахка эттача, тахан вайна дукха хӏама корадоагӏа цу сага никъ бовзийташ, из мел тамашийна хьинар долаш саг хиннав белгалдеш. Таханарча гӏалгӏай литературе къахьегарашта а дика масал дита ваха саг ва Махьмад. 

Иштта къамах дог лаза къонгаш хиннабецаре, фу хургдар-хьогӏ тха литературах, меттах, исторех, ӏадатех, аьнна хет, уйла е эттача…Тахан къоалам хьекхача къонача йоазонхоша кхетаде деза, хӏара дош маӏан долаш, вахара оагӏув бовзийташ, начӏала сийг хоаболийташ хила дезилга. Махьмада кхоллам бовзаш хиннараша цох оалаш хинна дешаш да уж! Шийна тӏехьа книжкаш дита ца ӏеш, доккха дикаш, беркате гӏулакхаш доаржадаь вахав из. Литератураца кхоачарле лелаерашта дика ховргда со фу ала гӏерт… Начӏал дола саг массанахьа накъавоалаш, боккха пайда боаржабе ховш, адам ше яхачох тешаде, ший дош хьаллацийта ховш хул. Из да-кх бокъонца дола начӏал! Гӏалгӏай къаман яхь йола, дегӏ дизза денал дола воӏ хиннав Хьоашаланаькъан Махье Махьмад. Тӏехьено тӏехьенга бувцаш, яха еза ишттача наьха цӏераш. Эггара халача ханашка, адам дог деха кхийстача шерашка къаман дог, къаман бос, къаман яхь хинна лаьттараша йита сийрда лар бӏаьшераш даьлча а хоалуш хул… Вай декхар да уж биццабар, хьехабар, цар дитачун хам беш хилар!