Цун вахар – бӏарчча истори

Тахан са дувца безам ба Наьсарен кхале гIорваьнна вувцаш хиннача сага тайпан цIерах, цун дезалах, цох шийх. Из ва Бекботанаькъан ЗаIамий Бахьаудин. Наьсарен №2 йолча юкъерча ишколе дешаш хиннарашта а Наьсарен кхален райОНОца гIулакх доагIаш хиннарашта а цун цIи дика йовз, аьнна, хет сона. Из хьоахайича лоаццача хана а цунца гIулакх доагIаш хиннар, цхьа ший тайпарча дагалоацама уйлашца кIаьда велалу. Дика саг хьоахавича мара хилац цу тайпара велакъажар. Дахкилганаькъан Шукрес, ше «ГIалгIай тайпан цIераш» яха книжка яздеча хана, цу тIа белгалъяьккхаяц из тайпан цIи. Цкъа-дале, гаьннара, ширача замангара хьайоагIаш яц из (диълагIа ноахал мара дац из лелаер); шозлагIа-дале, уж ПхьугIой тайпан нах лоархIаш ба. Аз лакхе ма аллара, тамашийна овла болаш саг хиннав из наьнагахьара оагIув хьаийцача. Из дешаш, со-се цецваьнна ваьгIар. Из йоазув даьр вар цун зIамагIа вола воI Руслан. ЗаIамий Бахьаудин (иштта я цун бокъонца йола цIи, Борис яхар оатталла йоаккхаш цIи хиннай) ваьв 1909 шера Мочкхий-Юрта ЗIамигаварга ЗаIамий дезале. Цхьадолча йоазошка 1904 шера ваьв оалаш а нийслу, цхьадолчарца 1911 шера ваьв а яздаьд. ЗIамига волча хана денз, цун вахар дувзаденна хиннад ювцача юртаца а юххе уллача Буроца а. ЗIамигаварга пхи воI хиннав: Мус, Дауд-молла (Поацо), ЗаIам, МурцаIал, Батарбик. ТIеххьарвар зIамига волаш кхелхав. Цар юкъара цIа хиннад кхерах детта, 19 фусам а подвалаш а йолаш, Буро тIарча Кузнецки урам тIа №22 тIачIоагIъяьча коа. Буро тIарча Баьццарча Базара юххе хинна из цIа Iаьдало дIадаьккхад цар дезалгара 1933 шера. Ала деза, из цIа хIанз а долаш, нах бахаш да, аьнна, карарча хана цун адрес да Рамонова урам, №24. Цхьан юкъа цох пайда эцаш хиннаб хьаьшацIенах (гостиницах) санна, нах баха пайдана йоаца фусамаш цхьацца балхашта дIателаш хиннай маьхах, цар чу бе-бе пхьоаллеш, тикаш, кег-мег хIама йохка оагилгаш деш хиннад. Цудухьа Бахьаудин цу гаьнарча заман чухьа айхха дакъа лоацаш хиннав мах бара гIулакхашта а тIаьрга а юкъе. Цу тайпара гIулакх толамца леладе, деша, язде, чот тоха ховш хила везаш хиннав саг; хетаргахьа, цунна из гIулакх Iомадаьд лаьрххIа хьехархо а оттаваь, цун даьна ЗаIамийна санна. Из а хиннав дешарах, йоазонах кхеташ, хIама лоархIаш жамIа де ховш, цу ханарча гIалгIай меттала аьлча, хьисаб (арифметика) оала Iилма довзаш хиннав из. Ший хана ЗаIам къахьегаш хиннав Нобела дашаца-кIалаца къахьегача завода а шахта а хIама тIадахьача даькъа керте латташ, цул тIехьагIа мах барца дувзаденна гIулакхаш леладаьд. Цунга Финляндски губерне дохкара-эцара гIулакхаш леладе бокъо луш йола лицензи хиннай, яхаш, дувц. Цун воша Мус Буро тIарча белггаларча купчий гильде доакъашхо хиннав, 12 эзар сом ахчан ганз йолаш. Цул совгIа, Буро-ГIалан Думан купчий оагIонгара викал хиннав йIаьххача хана. ШоллагIа Бахьаудина даь-воша Дауд-молла, наха сий деш, лоархIаш Iалама саг хиннав, гIорваьннача дин викалца АрсановгIар Дени-Шейхаца бувзамаш а долаш. Бокъонца бакъдолаш да, лакхе хьоахадаьча цIен цхьа чухье Дени-Шейха лоаттаеш хиннилга, дIоагIа цунга шийга дIа а денна.

Денни-Шейхах бола исторически хоам

АрсановгIар Дени-Шейх ваь хиннав 1851 шера. Накъашбандий тарикъата ше хьакхеллача вирда устаз хиннав из. Цун вирдах бола нах тахан бахаш ба нохчий а гIалгIай а мехкашка. Укх шера нийсса 175 шу дуз, из вича денз. ГIалгIай мехка; ХIХ бIаьшере чакхдоалаш, ХХ бIаьшере долалуш; шерра вовзаш а лоархIаш а хиннача шейхех хиннав АрсановгIар Дени.Цо аьнна хIама кхоачашхулаш, дунен къайленаш йовзаш, цо аьннар вахаре хьаотташ, саг хиннав из. ГIоазота валар хиннад цо тIаийцар. 1917 шера нохчашта а гIазкхашта а юкъера хьал геттара ира этта, боккхача къовсам тIа даьнна хиннад. Из моттиг южае ца гIерташ, цу шин къаман юкъера къовсам кхы а ирбе гIерташ, йоагача цIер тIа даьтта детташ большевикаш а хиннаб. Цу хана нохчаша вийна хиннав Тирка тIарча гIазкхий бIун атаман Караулов Михаил Александрович. Шин къаман юкъе машар бе дагахьа, шийца дошлой а болаш, водаш хинна Дени-Шейх гIазкхаша кIийле яь вийнав. Из дIавеллав Гехи яхача нохчий юрта, гIалгIаша «Туркий кашамаш» оалача моттиге.

Устаза никъ дIахо дIабихьаб цун воIа Бахьаудина, гIалгIашта юкъе Даьдий Бахьа аьле цIи йоаккхаш ва из тахан а тIехьа.

Эггара зIамагIа вола цар воша МурцаIал мах беча а Даьла духьа деча деча а гIулакхашта юкъе дакъа лоацаш хиннав дукхагIа. Дувцачох, цига ший пар болаш бани а хиннай цар лелаеш.

ЗаIамий массехк сурт хьаькхаьчад вай деношка. Цхьанне тIа из вагIа ший наьнаца Хьоашаланаькъан Пашеца, хьалхарча сесагаца КIориганаькъан Аминатаца, воккхагIволча воIаца Iалаудинаца. ДIахо, Дени-Шейха хьалхадаьккха, шоллагIа саг йоалаяьй цо. Из хиннай хIирий къамах йола Кундухова Татархана Лизхан. Дени-Шейх цу заман чухьа Къилбаседа Кавказе, цу даькъе ХIирий мехка а, динца дувзаденна хьехамаш деш бола болх дIахьош хиннав. Кузнецки урам тIарча цIагIа вIашагIбетталуш, Iалама нах цигара лоаман чIоажешка а юрташка а ухаш хиннаб ди кхайкабе. Цу балха юкъе хьинаре дакъа лоацаш хиннав Дауд-молла ше, цун дешархой: Бохтаранаькъан Кархан-молла, Шаденаькъан Товси-молла, ГIаьнтамаранаькъан Къази-молла, Элмарзанаькъан Жабраил-молла; цун доттагIий: Бузуртанаькъан БIази, Тименаькъан СаIадал, кхыбараш. ХIирий оагIорахьара цар новкъостий болаш, оагIув хьаллоацаш хиннаб цIихезача тайпашкара бусалба наьха викалаш (алдараш): Абисаловш, Аликовш, Дударовш, Тугановш, Фидаровш, Козыревш, Кундуховш, и. кх. дI. Цар баь болх бахьан долаш, дуккха нах цхьан Даьлах теша болабеннаб. Дени-Шейха цу новкъосташта юкъе хиннав воккхагIа вола эскара эпсар волаш амал даь Кундухов Тухана Татархан. Из ший аргIагIа хиннав Кундухов Алхаста Мусай веший виIий-воI.

Кундухов Алхаста Мусайх бола исторически хоам

Из хIирий бусалба алдара дезале ваьв 1818 шера, Тагаури яхача моттиге. Шийтта шу даьннача хана, Петербурге вохийт кIаьнк, Павловски тIема училище деша. 1836 шера из чакхъяьккхача, амал де дIахьожаву корнет Къаьсттача Кавказа корпусе. Цига Кундуховс сиха тIаоз шийна теркам. Из юкъехьу цIихезача наха. Ларсера Буро тIа кхаччалца паччахь накъаваккха а цун хаттарашта жоп дала а пурам лу цунна. 1841 шера цох капитан хул. 1946 шера из Варшаве вохийт, кавказски дошлой полк вIашагIйолла эпсараш боалабе. Шамалца машара оагIув ювца оттаваь а хиннав из. 1853-1856 шерашка, ГIирмера тIом болча хана, подполковник хиннав цох. Цул тIехьагIа из хьожаву ТIема ХIирий а, тIаккха ТIема Нохчий а куран кулгал де. 1860 шера, цунна лу инарал-майор яха цIи. 1865 шера Кундухов шийна тIехьа Кавказера 5 эзар бусалба нах болаш, Туркий мехка дIавода. Цига цох паша а дивизе инарал а хул. Кхелхав Кундухов Муса Эрзрум яхача моттиге 1889 шера, дIавеллав Харманли яхача маьждига доазон тIа.

ХIирийчен гIибухен-малхбузен оагIон боккхагIа бола феодалаш хиннаб Кундуховш юкъерча бIаьшерашкара денз, ислам тIаийца бIаьш шераш хьалха денз сунниташ болаш хьабаьхкаб уж. Цул совгIа, из тайпан цIи хиннай эггара эздийгIа лоархIача хIирий 11 тайпан цIера юкъе. Царех итт бусалба дин чухьа хиннай, Тагаурски чIожера хьабаьнна а хиннаб цар викалаш, цу даькъе Кундуховш а болаш. Цар овла хьабоагIаш хиннаб денал долча Тагагара.

Цу тайпара, ЗаIамий цаI мара воI воацилга хайча, Дени-Шейха хьехар ду, шоллагIа саг йоалае, из хиннай вай лакхе хьоахаяь Кундухов Татархана Лизхан. Йоалаю гIалгIачо из йоI, дуккхача шерашка ираз долаш, барт болаш бах уж. Лизхана ЗаIамийна ву кхо воI: Бахьаудин, Макшарип, Исраил; ши йоI: Тамареи Лейлаи. Хьалхаръяр хиннай Янданаькъан Мухьмад-Салега, Лейла хиннай Малсаганаькъан Йоакъапа Мухьмадага. Лизхан ше 1944 шера Сибре ца йодаш Iе йиш йолашше а, ший дезалца из Iазап оза мехкахъяьнна, берригача гIалгIашца хала никъ ийца яхай. Эздийча нахах хьабаьннача кхалнаха дер да Лизхана даьр, ший гаргарча а дулха цIех болча а нахах къаьстаяц из шийна болча аьттонна, уж баьхача Фрунзе кхы а хиннаб иштта Сибре ловш бола хIирий кхалнах. Уж а гIалгIашка маьре болаш хиннаб. Шоайла дIа-юха гIулакх доагIаш хиннаб уж кхалнах, царна юкъе лоархIаш, сий долаш хиннай Лизхан. Цигара цIаеняц из денал дола кхалсаг, из дIаеллай цу гаьнарча мехка. ЗаIам ше-м вай арадахале, хетаргахьа аьлча, 1936 шера кхелха хиннав. Из дIавеллав Мочкхий-Юрта.

Вешта аьлча, ЗаIамий Бахьаудин (Борис) хиннав хIирий йиший-воI, цIихезача тайпан Кундхова овлан тIара хиннай цун нана.

Вай мехкахдаьхача хана, Бахьаудин а цун дезал а юххьанца ГIибухен Казахстане кхаьча хиннаб. КIезига нах а бахаш, шийла мехкал дола моттигаш хиннай уж. Цига сомаш а баьцадаараш а тIадоалаш хиннадац, ишкол а цхьаккха тайпара дарбанче а хиннаяц цига, из бахьан долаш цигарча вахарга дIаIама геттара хала хиннад. Бакъда кастта тIем тIара цIавайтав Бахьаудина воша Макшарип. Массехк дош аргда вай цох лаьца. Сийлахь-боккха Даьймехка тIом болабеннача хана, из деша вагIаш хиннав Москверча юридически института кийчон отделене. Дукха ца говш, из дIаязвеннав ЦIеча Эскара мугIарашка, тIаккха тIема училище деша эттав. Из чакхъяьккхай цо, эпсар волаш амал деш хиннав из. ЦIавеначул тIехьагIа, эпсар а тIема доакъашхо а хиларах; цунна пурам денна хиннад вахаш йола моттиг харжа. Цо лаьрхIад Фрунзе саца, цига бахаш хиннаб цар дуккха гаргара, бовза-беза нах, цу даькъе Новрбенаькъан Абукар (моттигерча спиртзавода директор), Кхоартой Жабраил (цигарча чхьагIара завода директор), иштта кхыбараш. Цар новкъостал ду Макшарипа балха отта. Шоаш хьаеш йола хIама маьхалйоаккхаш волча сага дарже балха дIаэц из. Еррига цо малар лоаттаду моттигаш 36 хиннай. Белггала ха яьлча, ший гаргара нах а цига дIабеха а дIабига а вIаштIехьадоал цун. Бахьаудина фусам-нанас (Харсенаькъан Iаде Хьавас) оалар йоах, ГIибухен Казахстаенара Фрунзе кхаьчача, ялсмале кхаьчача санна хетар тхона. Iалаудини Исраили мутт йоаккхача консервни заводе балха дIаийцав, цхьан юкъа царца хиннав Бахьаудин а. Цул тIехьагIа, цхьацца бахьанаш нийсдаларах, юртбоахама машинаш еча къахьега дIаваха везаш хул из. Цига болх беш а хул 1957 шу хьатIакхаччалца.

НГIАССР меттаоттаярах дола Амар арадоалашше а, эггара хьалха боагIарашца хьамсарча мехка воагIа Бахьаудин а цун гаргара нах а. Юххьанца уж баха ловш хиннабар Мочкхий-Юрта е Буро тIа, амма цар цIенош дIалаьца бахаш бар дуккха дезалаш, вай арадаьхача хана уж моттигаш дIалаьца. Цул совгIа, ЗаIамий Бахьаудин, хьехархой чIоаггIа эшаш хиларах, керда хьаяьча Сердалон министерствос дIахьожаваьвар Насарерча №2 йолча ишколе болх бе. Цига къахьегаш хул из, 1975 шера ше пенсе ваххалца йолча хана. Цул тIехьагIа вахав из Наьсарен кхален халкъа дешара даькъа бухгалтере балха, кассира дарже волаш. Керттера бухгалтер вар цу хана Аьлтий-Юрта бахача Iарчакханаькъан Аслан. Шоайла товш, дIа-юха дагабоалаш, къахьийгар цу наха, наьсархой ишколай хьехархошта ма хулла тIехьа ца доалийташ алапи дала гIерташ, кхыдола ахчанцара гIо деш. Къаьстта раьза бар цу ханара хьехархой газеташ, журналаш, методически литература эца алапена тIехьара тIалуш хиннача ахчанна. Карарча хана хьехархошта цу тайпара ахча луш дац.

ЗаIамий Бахьаудин - новкъосташца

Дукха ца вовзе а, Аьлтий-Юрта ваьха Малсаганаькъан Нурдин вувцаш хезавар сона. Нурдин дуккхача шерашка Наьсарен кхален ишколашка болх баь а сайранарча ишколан кулгал даь а саг вар. ГIалгIай мотт хьехаш а хиннавар из цхьан хана, багахбувцам дукха безаш а из дIаязбеш а вар Нурдин; цул совгIа, Наьсарен газета оагIонаш тIа кепа еттар цо ше дIаяздеча хIамашта. Цкъа се волча из нийсвелча (хIанз воацаш ва из: Дала къахетам болба цох), цунга хаьттар аз Бекботанаькъан хьехархо хинна саг вовзарий хьона, аьнна. Сона вIалла дага цахиннар нийсделар. Нурдина из шийна вовзаш а цунца цхьацца гIулакх доагIаш хиннилга а дийцар сона.

«Бекботанаькъан ЗаIамий Борис сона дагавоагIа, Насарерча №2 йолча ишколе гIалгIай мотт хьехаш вар из, эггара хьалха сона вовзача хана. Цул тIехьагIа, пенсе вахача, из болх бе хьавера райОНО кассир волаш. Цига болх бир цо, наха дукха а везаш. Эхь-эздел, гIулакх чIоагIа долаш саг вар из. Беррига ишколай директораш хьаухар из волча алапи хьаэца. Царна юкъе бар Наьсаре цIихеза нах а. Эрселганаькъан Сулейма а воагIар, Малсаганаькъан Ювсап, Кхоартой Мухьмад, Озанаькъан Султан воагIар. Аьлтий-Юртарча ишколе а сайранарча ишколе а болх беш волаш, со а хулар из волча ваха везаш. Из сайранара ишкол хьоахайича, цига болх беш хиннача Баканаькъан ИбрахIима, Котанаькъан Саварбика, Коазой Iалихана цIераш ца яьхача Iелуц со. Царгара эздий гIулакх бIаргадайна ва со-се. Директораш хьагуллора алапи хьаэца. Цига гучавоалар эхь-эздел дар... Из доацар а гучавоалар. Хьалхавала гIерташ хулар эхь-эздел доацар. Готтига цIалг дар из, зIамига корг а доаллаш, цу чу гуллора тхо. Дерригаш уралатта дезаш хулар. Кхален юрташкара хьабаьхкача наьха, алапи хьа ца ийцача, юхабахка ма безарий. Юхацабахкар духьа сабар дора цига сахьата а шин сахьата а, алапи дIаэццалца. Аз лакхе цIераш яьхараш эхь-эздел долаш а массане лоархIаш а нах бар.

Цхьан дийнахьа ЗаIамий Бориса кховзткъа итт тума (700 сом) совлен алапи деннадар сона. Цу хана дукха ахча дар из. Кассирий шоай алапи а дацар цу заман чухьа бархI тума мара. ЦIакхаьчача лаьрхIар, аз ахча. Цкъа лаьрхIар, 700 сом; совгIа хилар; цIаькха лаьрхIар юха а совгIа дар 700 сом, кхозлагIа лаьрхIача а совгIа хилар. Ой, тувлвенна хила везаш ва-кх из, дIатакха дезаргда-кх цун из, аьнна, юхавахар со из волча.

-Ахча дайнадий хьа вIалла? – аьнна, хаьттар аз.

-Даьра, дайнад, мичахьа дайнад а ма хац, - аьлар ЗаIамий Бориса. Из аз дIаделча, чIоагIа гIадвахар из. «Дала сагIа долда хьа», - аьнна, баркал аьлар, Iалаьмате чIоагIа баркал аьлар цо сона. Цул тIехьагIа, бIаргсинош доахкаш, цу корилгах хьаарахьеже:

-Малсаганаькъанвар, хьавел укхаза,- аьле, со дIачувийхе, эггара хьалха са гIулакх де хьожар из воккха саг. Вайнаьха гIирс: галифеш йола хачи, иккаш ювхаеш, бIаргсинош леладеш вар из. Меража юхьига тIа IотIа хIана кхачац аьнна доахкаш хулар уж. Цхьайолча хана: -Ахча дац. Ахча кхоачаденнад, - оалар. Тхона мотталора цо из ламаза ха эттандаь, яхаш, санна. ТIаккха цу юкъегIолла оалар, из цо каст-каста оалаш а дар: -Малсаганаькъанвар, хьавел хьо, лургда, даьра, хьона-м.

Ше вахаш мел яьккхача хана, тхо вIашагI массаза кхет, аз юхаденна хинна 700 сом хьоадора цо. Цу ахчах етт боагIар цу хана. Дикача оагIорахьара мара, цхьаккха тайпара хьоахаве йиш йоацаш саг вар из, хIана аьлча берашта чIоагIа дукха везар хьехархо. ХIаьта а бераш шоайдар доацаш Iерг мичад. Цун хиннача дешархочо Малсаганаькъан Iаьлий Хьусена (цул тIехьагIа Пятигорскера доазол арахьарча меттай институт яьккхар цо) цхьа беламе хIама дувцар цох. Хьусена оалар: «Хьехархочун кулгаш мел йоаллаш ма хулий. ЗаIамий Борис: «Дика бераш да шо, дика бераш», - яхаш, дешархошта кулгаш дIахьекхаш, классе гIолла Iочакхвоалар». Царна (берашта) иштта хийттад из, доацар а дага ма дохий царна, цхьа бахьан а белам баккха хIама корадича. Дала гешт долда цунна, дика саг вар из. Дика хьехархо лоархIаш а вар».

Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа Наьсарен кхале гIалгIай мотт хьехаш хинна нах къаьстта а къаман Iадаташ довзаш, лоархIаш, леладеш бар. Царех дукхагIбараш биц ца луш бисаб мехка истореца, цар хьийхача дешархоех боккха пайда хьабаьннаб дIахорча республикан вахаре. Цу тайпарча хьехархоех вар ЗаIамий Бахьаудин, ГIайтакханаькъан Хьусен, Лаьнанаькъан Яхьья, Имагожанаькъан Заьлмаха, Овшанаькъан Исраил, Малсаганаькъан Iаьла, Меданаькъан Йоакъап, Осменаькъан Яхьья, кхыбараш. Царгара мотт Iомабеш хиннача дуккхача берех хьахиннаб йоазонхой, жураналисташ, Iилманхой, хьехархой, кхыча говзалашца толаме болх беш хинна нах. ГIалгIай метта сий дора цар шоаш, шоай дешархой а Iомабора цун сий де.

«Юххьанцарча ишколе Аьлтий-Юрта дешаш хилар со. Цигара 4 класс яьккха ваьлча, дIахо деша Наьсарерча №2 йолча ишколе вера. ХIанз наьна мотт, литература хьехаш вар сона ЗаIамий Борис, - яхаш, дийцар сона журналиста, йоазонхочо Мерешканаькъан Султана. - ЦIена гIалгIай мотт ховш, литература довзаш, гIалгIай мел бола йоазонхой а бовзаш, саг вар из. Цхьан уроках книжка тIа IотIахьежа хIама дувцацар цо, дагахьа ховра цунна шеддар. ГIалгIай мотт хала ба, таьрахьдош, подлежащи, сказуеми хала да. МоллагIа йола тема ше ювце а, дагахьа хьаоалар малагIа оагIув я книжка тIара хьаелла езар. Хьакхайкайора из. Йоазонхой маца баьб а, цар йоазош маца дIадоладеннад а, кхелхар маца кхелхав а, фу карагIдаьннад а, цар уст-цIай малаш хиннаб а – массадола хIама хьадувцар. Наьна мотти литературеи дика ховш вар. Эздий къонах вар, хозача гIулакхаца вар. ЦIена лелаш саг вар. Китель ювхайора цо, юхабилла кач болаш, чутеха кIай зиг долаш хулар из даим.

Бер улга тIа дийхача, цунна жоп дала, декхар кхоачашде ца мегача, «шиъ оттаергья» аьле, бер кхерадеш оамал яцар цун. Бер дIакхетадора, цунца цхьана кердадоаккхар, доашхар дувцаш дола дош. Предложени малагIа я: хаттара, айдара, цхьалха, чоалхане – массадола хIама хьанийсдора, бер дIакхетталца. Сона ховш, 5-8 классашка хьийхар цо. Из ишкол ше а цу хана 8 шера мара дешаш яцар. ТIехьагIа хилар цох 10 шера дешаш йола моттиг».

Цар дийцачо сона а дагайохийтар вахаре нийсъенна цхьа моттиг. 80-ча шерашка дар из, цу хана со балха вар, «Сердало» газета корреспондент волаш. Шолжа-ГIалий тIара командировке вена, цхьа гIулакх нийсденна райОНО чувахар со. Уйча со латташ, хьаараваьлар ха яхано саг. БIаргсиношта тIагIолла согахьа хьа а хьежа, ший кабинете юха чувахар из. Вувцаш хеза мара, сона цIаккха бIаргавайнавацар ЗаIамий Бахьаудин, из малав хайнадалере-м аз къамаьл даь хургдар цунца. Цу хана цунна, лакхе хьоаха ма дарра (тахан мо дагадоагIа) сийнача зипа галифеш йола хачи а азиатски иккаш а ювхар, бакъда китель ювхацар. ДIаьха пхьош дола кIада коч ювхар. Хетаргахьа, ара йIайха а йолаш, ахкан ха яр лаьттар. ТIехьагIа хезар сона райОНО кассиралла балха вахав Бекботанаькъан Бахьаудин, аьнна. «Харт» аьнна дагавийхар сона цигарча уйча сайна вайна хинна, цу хана малав ца хайна саг, бокъонца кассира сурт дар цун хиннар, дукха ахча лаьрхIача сагах тара вар из, когашкара кертага кхаччалца.

Боккха а мехка накъабаьнна а дезал хиннаб Бекботанаькъан Бахьаудинеи Харсенаькъан Хьавайи: пхи воIи ши йоIи – Руслан, Беслан, Бек-хан, Осман, Руслан, Рая, Тамара. Царна юкъера Руслани, Беслани, Османи къаьстав, вожаш виъ Бахьаудина дезалхо волаш ва карарча хана. Наьсархошта шерра вовзаш хиннав Беслан. Бекботанаькъан Беслан аьлча, из малав кхы хатта дезаш хилацар, вовзаш вар массанена. ХIаьта а цун вахарера цхьайола моттигаш дагайохийтаргья вай.

Бекботанаькъан Бесланах бола исторически хоам

Бекботанаькъан Беслан дезале эггара воккхагIа хиннав. 1942 шера ваь хиннав из. Ишкол яьккхачул тIехьагIа из деша эттав Буро тIарча лорий институте. 1962 шера из чакхъяьккхача, болх бе дIаволалу, Наьсарерча лорий сихача гIон станце лор-терапевт волаш. Болх беш цхьа бутт баьнначул тIехьагIа, цу станце кулгалхо хул цох. Тахан санна дацар цу хана хинна хьалаш. Бувзама гIулакхаш, сихача гIон транспорта дикал хIанзарчох вIалла тара яцар. ХIаьта а шоай де йиш яр деш, унахошта сиха оарцагIболхаш хиларца белгала бар сихача гIон лораш. Дуккха хIама тийша дар керте латтача сагах. Беслан из болх лакхача боарам тIа а, латкъаш бола нах хургбоацаш а бе гIертар, йолча таронашка хьежжа.

1985 шера из хьожаву №1 йолча Наьсарен кхален дарбанчен керттерча лора гIулакха тIа. Из йола моттиг гIалгIашта дика йовзаш я, ГIалгIай мехка къаьнагIчарех цаI я из дарбанче. ХIанз а ше хиннача Буро чу (Крепосте) я из. Керда кулгалхо тIавеча, дикка эргабаьлар дарбанчен болх, унахошта деш дола гIулакх, гIирсаш, гIишлон хьал. Цун къахьегама лакхара мах баьбар паччахьалкхено. Из вар РФ гIорваьнна лор, СССР унахцIенон тIехдика болхло, Наьсарен-Шахьара сийдола вахархо, иштта цунна еннаяр вай республикан «КарагIдаьннарех» яха орден. Цо болх баь Буро чура дарбанче цун цIи лелаеш я. Бахьаудина Беслан кхелхав 2022 шера бекарга бетта 7-ча дийнахьа.

Бахьаудина шоллагIа вола воI Бек-хан ва. Цо яьккхай Буро тIара Лоаман юртбоахама институт, тIаккха Кубанера юртбоахама институт. Болх беш хиннав 6 шу совгIа йолча хана, Яндарерча ГСХП кулгалхо волаш. Цул тIехьагIа Наьсарен кхален администраце юртбоахама даькъа кулгалхо волаш къахьийгад. Карарча хана пенсе ваха, вахаш ва ТIой-Юрта. Бакъда ший керттерча балха говзалцара хаьдавац Бек-хан. Цун коа-карта хоза сомий беш я, цунна мел эша молхаш лелаеш, бера санна доал деш ва юртбоахама болхло хинна саг.

Эггара зIамагIа ва цу дезале Руслан. Цо дукха хIама довзийтар сона ший даьх а из хьаваьннача овлах а лаьца. Руслан Москве Iеш, бизнес лелаеш ва. Цар дезале эггара воккхагIа вола кIаьнк а хиннав Руслан яхаш, бакъда из къона волаш веннав. Цун хьамара а дагалоаттама а тиллай эггара зIамагIчох из цIи.

Мехкарий Раяи Тамараи шаккха лораш ба. ЦаI Наьсарерча берий поликлинике, вож боккхагIбарий каналал дехьа йоаллача поликлинике болх беш я.

Иштта ваьха, шийна тIехьа беркате лар, дика гIулакхаш дита дIаваха саг ва Бекботанаькъан ЗаIамий Бахьаудин. Кхелхав Борис 1996 шера оагIой бетта 1-ча дийнахьа. Цох бола дагалоацам биц ца луш бахаш ба из вовзаш, цунца болх беш, цо хьийхача наьха дегашка.

Бахьаудини Хьаваи – шоай дезала юкъе, бер мархIадоаллар Беслана фусам-нана я.