Къоаналгахьа лестад берий журнал

40 шу даьннад «СелаIада». Шераш дукха дIаихадале а, хьалха мо дега тоам беш я журнала оагIонаш. Ший цIерца, чулоацамца, наха деча дикахетарца белгала да из. ЦIаккха къалуш, тишлуш, адамий дог-безам шийцара дIахадийташ дац. ДIауйла йича, дукха ха хетац из арадаьнна. Селхан мо хет сона из Шолжа-ГIалий тIа хинна. Цох боккха кхаъ хинна бар, из арадалар дIа мел хеза бола нах. Цун редакци юххьанца хилар Первомайски цIерагIча урам тIа. Цхьа къаьнара, тиша цIа дар цунга кхаьчар. Нохчий а гIалгIай а шинна меттала цхьан тхов кIалха хьадора, керттера редактор а цаI вар цун. Из арадаккха гIерташ эггара чIоагIагIа къахьийга саг вар цун керте лаьттар. Чахкенаькъан СаIид вар цун юххьанцара кулгалхо. Цу хана хинна хьалаш-таронаш геттара дика хиннаеце а, журнала болхлоша шоай хур дора из ма хулла дикагIа арадувлийта, ханнахьа дешача нахага дIакхачийта гIерташ. БоаггIача боарам тIа а сакъердаме а из хилийта гIерташ, къахьега нах дика лоархIабора шоай декхарех. Уж балха а вахара а йоккха поалхам йолаш нах хилар хургдар-кх из. Журнал даим Идриса СаIида бIарга кIалха дар, цунна дика ховра эшар, доацар фуд, гIалат дола моттиг тоае, дикача йоазошца журнал Iалашде. СаIид ше а, вайна ховш ма хиллара, дуккхача хана денз, зIамигачарна яздеш хьавоагIаш вар. Яздеш воаца саг хила бокъо а яц цу тайпарча балха тIа, хIана аьлча цунна тоаде ха деза редакце хьакхухьийта каьхаташ. Цул совгIа, йоазонхочун болх ший авторел дикагIа бовзаш хила веза из. Иштта вар Чахкенаькъан СаIид.

Цхьаькха цхьа оамал я моллагIча къахьегача тоабан кулгал деш волча сага хиланза яргйоацаш – из нах шийна гонахьа кхотабе ховш хилар. Дик-дикагIа бола деша говзанчаш оарцагIбаьхабар СаIида цу гIулакха. Уж ше волча балха хьехаш; царна, шийна могачох, массе тайпара хьалаш хьакхоллаш вар из. Сона дагадоагIа, кхыметтел йоазош деш йолча машинка тIа болх беш йола кхалсаг а, Шолжа-Гӏалий тӏа шийл дикагIъяр кхы йоацаш, сел дикаяр цо редакце хьийха. Из яр дуккхача шерашка «Сердало» газете секретарь-машинистка йолаш болх баь Ӏарчакханаькъан Аза. Саг цецваллал сов сиха кепа тохар цо шийга дIаденнача моллагIча каьхата. ХIаьта СаIидаца болх баь редактораш-м бувца а безий-хьогI, кхоачам ба духхьал цар цIераш яьхача а. Цун гIончий болаш хьабоагIар поэташ Хьоашаланаькъан Ӏаьла, Коазой Ӏийса, Угурчанаькъан Азмат-Гири, Гаьгенаькъан Гирихан, Вешкаранаькъан Мухьмад, Ӏахилганаькъан Микаил, кхыбараш.

Духхьал хозача сурташца кийчдаь ца Iеш, дукха лоархIамера гIулакхаш кхоачашде дезаш дар из. Эггара хьалха царех дар берашта нийса хьехам балар. БоккхагIчарна нийса никъ хьехаш дукха гIирсаш да вай: книжкаш, газет, радио, телевидени, законаш. ЗIамагIчарна лаьрхIа, берашта лаьрхIа цхьаккха хIама дац аллхха цхьа журнал доацар. Цо шийна хьалхашка латта декхар дизза кхоачашду. Духхьал йоазонхоша кхоллаш долча йоазонашта кепа йийтта Iац из. Литературни тIехьале кхею цо, кхоана керда йоазонхой эшаргболга ховш. Из, кIорда ца деш, лерттIа а кхею. Укхаза доккха гIо ду журнало, бераша а берашта а кхоллаш мел йолча дик-дикагIча произведенешта кепа еттарца. Кхыча дешашца аьлча, шоай йоазув дуккхача наха дIадовзийтад кхувш долча ноахало. Ше кхелла хIама журнала тIа араяларо дикка дог айду, дIахо болх бе гIо ду царна. Мах баь варгвоацаш да цо царна лу хьаькъал, довзийта вахар, вай мехка хIама, гIулакх. ДикагIа бола, масал эца мегаргдола Даьхен къонгаш, мехкарий бовзийтаб цо берашта. Ший хана цун оагIонаш тIа арайийннай рубрикаш «Мотт беце, къам а дац», «Бовза, беза хьай мохк», «Дийнатий дуне», «Берий кхоллам», «Фу ховли, фу довзали», «Сакъердамилгаш», «Кицаш», «ГIалгIай сийдола нах», царех тарра кхыяраш. Къаьстта хьоахаде деза укх тIехьарча хана, къаман мотт цIенлургбар, тоалургбар деш, бувца гIерташ, из дикагIа ховча наха дош луш, царца цахаддаш бувзам лоаттабеш хилар. Чоалхане, довзаш доаца дешаш нийслойя, уж кхетаде гIо деш дола дошлорг да цун оагIонаш тIа хулаш. Дуккхача берашта мотт Iомабеча даькъе гIо даьд ала мегаргда цо. Керда, къаьна дукха дешаш юкъедаьхкад вай метта, вайна чIоаггIа эшаш дола, хиланза даргдоаца дешаш. Эггара хьалха из болх дIаболабаьр вар журнала редакце болх беш хинна гIалгIай дика поэт а прозаик а Хьоашаланаькъан Iаьла. Тайп-тайпара вайна йицъенна, ца хеза зизай цIераш; хьайбай, оакхарий цIераш; вай мехкарча моттигий, Iалама белгалоний цIераш вайна йовзийтар цо. Ший йола метта говзал, мотт кIоарга хар вайца дийкъар, вайга цох доккха дакъа кхоачийташ. Iаьла вайца веце а, цо дIадоладаь гIулакх дIахо дIахьош да. Журнала тIара деша йиш я тахан хьалха ца хеза дешаш: сандаргIа (омела), сувсакх (кит), баьлкъазар (крот), ункх (жаба), къоре (глухой лес), хьулам (убежище), кхы массагIа да уж.

Нийслу ха яьккха арахьара цIабаьхка нах шоай берашта журналаш дахьа редакце боагIаш. Царна хов наьна мотт бовза гIертача сага дика новкъост долаш «СелаIад» хьадоагIилга. Беканаькъан Тембота «Сердалох» аьнна дешаш ала мегаргда тахан берий журналах: «… бIаргаш сийрда да хьа, ткъамаш дӏаьха да хьа». Из кхоач Казахстане, нохчий мехка, хIирий мехка, Магадане, Москве, Питере, кхыча гаьнарча а юхерча а моттигашка.

Дукха къаьнара моттигаш, шира цIераш я вай мехка. Уж гаьннара хьайоагIаш я. Уж лерттIа йовзац дуккхачарна. Ховш хилац Паьлинг, Шоане, Пхьимат, Пхьуй яхараш санна йола юрташ вай йолга, уж мичахьа я. Мишта еш хиннай гIалаш, малхара кашамаш, мишта тийкъаб? Уж хIамаш довзийтара гIулакх шийна тIаийцар журнала болхлоша. «Бовза, беза хьай мохк» яхача рубриканна кIалха кепа еттар къаьсттача юрташта, моттигашта, гIалашта, вIовнашта, кхыча элгацашта хетадаьча тохкамашта. Наггахьа бер хургдац Маьтлоам, Аьрзи, Iарамхи, Эса, Эбан, Кхаьрт, Фуртуог, ГIалми яха дешаш ца довзаш. Цхьа ха яр «Хье хьаваьнна овлаш довза» яхаш корта а болаш, тайпашта юкъера гаргалол йовзийташ. Берашта меттел боккхагIчарна хайра шоаш малашб, мичара хьабаьннаб, кхыча тайпашцара юкъамоттигаш миштай. Хьалха хьоаха ца деш лаьтта уж лоархIамера хIамаш сомадаьхар, наха юкъе дIадоаржадаьр берий журнал дар, бокъонца волча зирака декхар шийна хьатIаийца.

Тахан вайца воацаш ва профессор, филологически Iилмай доктор Дахкилганаькъан ИбрахIим. Журнал арадалале, из хьаде гIертача наха новкъостал деш, цар оагIув хьаллаьца лаьттар из. Арадаьнначул тIехьагIа цо даь гIо-м дийца варгвац. Вай гIалгIай багахбувцам гулбеча, цунна кепа тохача даькъе чIоагIа накъаваьлар из журнала редакцена. Iоахарганаькъан Ч. цIерагIча Iилма-тохкама института директор волаш, ше болх беча хана, цо гIо дора таьптара болхлошта моллагIа чоалхане хаттар дашха, эшшаш дола йоазув кийчде, ше а кепа еттар багахбувцама жовхьарашта. Уж гулдеш, дIаяздеш дукха къахьийга саг вар Ӏадрахьмана ИбрахIим.

Жанрови чулоацам бIаьхий ба «СелаIад» яхача журнала. ДIатехкача гуш хургда, цу тIа тайп-тайпара кеп йола йоазош дукха хилар. Царех да зIамига дувцараш, анекдоташ, тохкама статьяш, фаьлгаш, легендаш, мифаш, шира дувцараш, кIоанолгаш, стихотворенеш, иллеш, сихаоалараш, дагардергаш. Цхьа ха яр кхыметтел ашарий ноташта кепа етташ, цу балха юкъеэзабар ашарий говзалца хьакхаштабаьнна нах. Къаьстта а берашта дукха деза ховли-довзалеш, кроссвордаш, шоай нийсархоша дийхка сурташ. Цхьадола бераш хул сурташ дехка Iема а, из болх геттара дика беш а. Цар даьча балхаша хозъю журнала оагIонаш. Цу тайпарча берий шоаш хержача наькъацара безам чIоагIбу журнало. Цунна дола тешал да, журнала тIа IотIадоаха къонача суртанчий балхаш. Цун оагIош тIа шоай балхашта кепа йийтта къона суртанчаш дукха ба. ГIалгIай бе-беча тайпаех хьабаьнна а ба уж: Дахкилганаькъан Тамара, Йовлой ИбрахIим, Пхьилекъонгий Ахьмад, Цхьорой Муса, Курскенаькъан Ахьмад, Дебаранаькъан Хьава, Исмейланаькъан Залина, Майсиганаькъан Сата, Къоастой Динара, Беканаькъан Фатима, Аькхенаькъан Амина, кхыбараш. Цар сурташ къоастаде, дикагIдараш харжа ховргдолаш йоккха поалхам йола нах редакце хиннаб, болаш ба. ГIалгIай мехка йовзаш я хоза сурташ дехкарца гIоръяьнна Доврбиканаькъан Ӏашат. Цун кулго кхеллача сурташа дукхача наьха дегаш хьийстад. Царех дуккхадараш гойташ хиннад музейшка, кхыча хьокхамашка. Ӏашата журнале болх бир йIаьххача хана. Цунна дика карагIдоалар берашта дола, берий йоазошца дувзаденна сурташ дехка. Дуккхача цун сурташца хоздаьд вай классикий а къонача йоазонхой а книжкаш. Цо кхеллача сурташца уж хоздеш хилча, дешаш дола йоазош дукхагIа дезалора, аттагIа кхеталора, бочагIа, хьамсарагIа хулар, кIоаргга дег чу дувшар.

Iашата санна хозача басарашца «СелаIад» тоадеш хьайоагIа цхьаькха говзанча. Ший болх чIоаггIа безабенна саг я из а. ГIудантанаькъан Дукхеша сурташ доацаш номер араялац берий журнала. Кхыча дешашца аьлча, цу шин кхалсага хьадора цу журналах бокъонца дола селаIад. Царна цох доккха баркал ала а доагIа.

Дукха къамаш дах вай мехка, шоай культура а литература а долаш. Редакце дикка къахьег бе-беча къамий литератураш берашта довзийта гIерташ, царна бакъахьара кхетам лургбола йоазош къестадеш, кепа етташ. Даьхе еза, дика деша, наха накъабоалаш хила Iомабу цар кIаьнкаш, йиIигаш. Каст-каста хул журнала оагIош тIа Эзопа, С. Маршака, М.Пришвина, С.Есенина, Л.Толстой, В.Бианке, М. Джалила, кхычар хьаькъале йоазош. Уж а кхыдола а йоазош гIалгIай меттала доахаш къахьийгарех ва тахан вайца воаца Гаьгенаькъан Гирихан. Таржамашца кулг шаьрденна вар Горчхананаькъан Бадрудин, тайп-тайпара таржамаш деш салоIам хул сона а, хIана аьлча, таржам даь ца Iеш, цу балхаца йоазонхочун говзал лакхлуш санна хет сона. Тахан язйича санна хоза ек вай зама хьахилале IV бIаьшере хьалха Эзопа кхелла кIоанолгаш. Цунна тешал деш я «ТIемхои хьаргIаши», «Шурткъа», «Цогали комсаши», «Маьри», кхыяраш.

Бе-бе ханаш, кхелаш, вахара наькъаш дола нах ба журнала автораш. Бераша даьча йоазошта нийса цо кепа етт гIорбаьннача, лакхара говзал йолча йоазонхой кхолламашта а. ДукхагIа зIамигача дешархошта яздеш хиннаб деша говзанчаш: Орцханаькъан Хадчат, Коазой Нурдин, Тиймарзанаькъан Башир, Новразанаькъан Макка, Хамхой Дауд, кхыбараш. Шоай йоазош дахьаш баьхке хул цхьабола къона йоазонхой. Цох журнал довзар а дешархочун дегага бода никъ лахар а хул. Цхьайолча хана хьехархой боагIа, шоай дешархочун йоазош дахьаш. Цкъаза почте гIолла дайт шоаш кхеллар. ХIанз хьехархошта а берашта а аттача баьккхаб из болх. Журнала сайт хьаяьй, цIагIа баггӏаше, хьадайта йиш я фаьлгаш, дувцараш, байташ, кроссвордаш, сурташ, кхыдараш. Сайт хьакхеллараш ба Курскенаькъан ИбрахIими Шамайнаькъан Беслани.

Цкъа бIарччача тетрада тIа язъяь алапех йола стихотворенеш яхьаш ера Сурхо тIарча ООШ дешархо Овшанаькъан Фариза. Уж вай алфавита мел долча алапашта хетаяь яр. Берий журнало кепа техар царна массехк номер тIа. Царел дикагIа алапех язъяь байташ яц гIалгIай метта.

Автораш дукха а бе-бе а ба «СелаIада»; шоаш баха юрташ, гIалаш санна. Царех цхьабараш журнала оагIонаш тIа кепа етта дIа а болабенна, хIанз бокъонца бола йоазонхой хинна дIаайттаб. Царна юкъе ба йоазонхой Союза доакъашхой бараш а. Къаьстта хьинаре къахьег, вай журнала оагIонаш хозъеш, Сурхо тIарча, ТIой-Юртарча, Наьсарерча, МагIалбикерча дешархоша. Цар мугIаре хилча бакъахьа хетар Шолжа кхалера, ЖIайрахьара бераш. Массайолча вай юрташкарча бераша цу балха юкъе дакъа лоацаш хилча, журнал кхы а сакъердамегIа, безам дукхагIа тIабодаш хургдар. Къаьстта а хьинаре дакъа лоац журнала вахаре Сурхо тIарча ООШ дешархоша, Наьсарерча «Дийлла дуне» яхача ишкола дешархоша.

Дукха къахьийгар журнала болх лерттIа дIабахийта гIерташ, тIехьарча хана цун редакце болх беш хиннача наха. Даим цар оагIув хьаллоацаш яр паччахьалкхе. Эггара хьалха са укхаза хьоахаве безам ба, дуккхача шерашка журнала керте лаьтта Майсиганаькъан Саламхан. Цун хьинарах коггIортолга яь, арадийллар из тIеххьарча ткъаь шера. Саламхан журналистике 50 шера болх баь, йоккха поалхам йолаш саг вар, укхаза чIоагIа накъаяьлар из. ХIанз из воацаш ва. Бакъда журнала исторе йоккха моттиг дIалаьца а вицве йиш йоацаш а саг ва из. Цун гIонца когашдена журнал шерра гIа боахаш, шийх бIубенна долаш дIаходода. Цул тӏехьагӏа массехк шера керттера редактор хилар Горчхананаькъан Бадрудин. Тахан вайца йоацаш я берий журнала дуккха шераш дӏаденна керттерча редактора заместитель хинна Келиганаькъан Роза. Карарча хана редакце болх беш ба цун хIама дIахьалхакхувла нах: цIехеза суртанча ГIудантанаькъан Дукхеш, укх йоазон автор вола со, водитель Хоаной Мухьмад, Аькхенаькъан Хьамзат, Исмейланаькъан Луиза, кхыбараш.

Чулоацамга диллача каст-каста хувцалуш, тоалуш хьадоагIа журнал. Юкъекхувл керда рубрикаш, гучаювл кердача авторий цIераш. Укх тIеххьарча хана кепа етта болабенна, дешархошта безабеннаб Орцханаькъан Хадчат, Евкуранаькъан Лида, Оздой ПаьтIамат, Булгучанаькъан Мурат, Хамхой Жимсари, кхыбараш.

БоккхагIболча яздархоша а кепа йийттай, хIанз а кепа етт шоай произведенешта журнала оагIош тIа. Из арадаьннача хьалхарча дийнахьа денз, цун гIонча волаш чакхваьлар Чахкенаькъан Саӏид. Берий а боккхагIчар а дегашка гIалгIай меттацара, литературацара безам совбоахаш хиннад Хьоашаланаькъан Iаьлий йоазонаш. Из ше вайца веце а, тахан а тIехьа журнало кепа етт цун хьаькъалерча дувцарашта, стихашта, ховли-довзалешта. Журналаца айхха ювзаенна яр гIорваьннача поэта Гаьгенаькъан Гирихана цIи а. Ший дукхагIа бола низ, хьинар дIалора цо берашта яздара. Царех боккха салоIам а хулар.

Дуккхача журнала рубрикаша гIо ду таханарча вай ишколашта, хьехархошта, даьшта-ноаношта. Цар керттера декхар хиннад, да берий сакхетам лакхбар, гонахьара дуне, шоай мохк дикагIа бовзийтар, мотт Iомабар, патриоташ кхебар, къаман истори, таханара вахар довзийтар. Дукха езаеннарех я берашта цу рубрикашта кIалха кепа йийтта ширача юртий цIераш, цар хьахилар, тайпай цIераш, зизай цIераш, кхыяраш.

Журнала чулоацам бIаьхий хулийташ яр тайп-тайпара яхьаш. ДикагIа йола стихотворени, дувцар, фаьлг, сурт къоастадар духьа еш яр уж хьалха. Уж карарча хана юха а дийнъе еза аьнна хет сона. Журнал дахаш да, хIана аьлча бераша деш дола йоазош да из хьалкхоабараш, чIоагIдераш, доахадераш.

Даькъала хилда хьо, «СелаIад»! ДIаьха а сакъердаме а хилда хьа вахар!