ХХ-ча бӏаьшаре дукхача халонех чакхдаьлар вай къам, цу юкъе бар Хьалхара дунен тӏом, Граждански тӏемаца хинна революционни хувцамаш, иштта кхыдараш. Из деррига чакхдаьнначул тӏехьагӏа, Кавказера вахар лерттӏа хьаоттадеш къахьега дезаш бар нах. 1924-ча шера хьакхайкадир Гӏалгӏай автономни область хьакхоллара дош. Буро тӏа дӏакхухьар деррига доккхий гӏулакхаш – цига яр керттера моттиг, дешарца, ӏилманца, паччахьалкхен доал дарца дувзаденна мел дараш цига соцам беш, кхоачашдеш дар. Дӏадахача бӏаьшерен 20-ча шера ха гӏалгӏай къаман вахаре лоархӏаме хувцамаш долаш хилар. Деррига хӏама хувцаденна, кердача, боккхача наькъ тӏа майрра гӏа боаккхаш, къаман хӏама тоадара тӏехьа ураотташ дар адам.

Гӏалгӏай къаман паччахьалкхе хьакхоллара балха хьалха лаьттараш бар Заьзганаькъан Идрис, Горчхананаькъан ӏаьла, Малсаганаькъан Иналкъа, Албохчанаькъан Ювсап, иштта кхыбараш а. Цу наьха цӏераш массахана вай дегашка боча йолаш яха езаш я, тӏехьений тӏехьенна а бовза беза уж нах, цар хьабена никъ. Паччахьалкхен институташ хьакхоллара наькъ тӏа дӏабахьа безар боккха болх бар. Заьзганаькъан Бейсолта Идриса тӏадилладар Гӏалгӏай автономни областа кулгал де, хӏаьта цо лакха начӏал дола политик, Къилбаседа Кавказерча къамашта юкъе цхьоагӏо, бувзам, барт хьаоттабе ховш саг ше волга дӏагойтар массанена. Цо кхетадора эггара хьалхарча оагӏонца экономикан хьал меттадоаладе дезилга, къаман паргӏато хургйолча кхоаненга дига дикка къахьега дезилга. Цо хьалхале лоацаш, кхыбола къамах дог лазаш хинна дуккхабараш ураотташ, деха мел лаьттар тоаде, лаьтташцара, гӏишлой балхашцара, дешара оагӏонцара хӏама меттадоаладе болабелар мехка. Баьча балхах дувца эттача, боарам боацаш боккха къахьегам бар аьлча нийсагӏа хургда тахан.

1928-ча шерара ха хьаийцача, Гӏалгӏайчен юкъе 150 гарга нах бахаш моттигаш яр. Юстара ядача ишколашка, хуторашка эггара хьалхара советски ишколаш хьалъеш, лорий пункташ хьаеллаш, коопераци йоаржаеш, промышленностаца дувзаденнараш меттаоттаде хьожаш, къахьегаш бар. Гӏалгӏай къаман эггара дикагӏа бола къонахий, кхалнах ураэттар мехка хӏама тоаде, наха сийрда вахар довзийта. Хьалха латташ хиннараша иштта оттадаь; начӏал дола къонгаш, мехкарий лакхерча дешара моттигашка дешаргдолаш дӏахьежабора; лораш, хьехархой, инженераш, агрономаш хинна шоай мехка цӏабаьхка, къаман накъабоалаш баха безаш бар уж. Эггара хьалхарча мугӏарера гӏалгӏай интеллигенци кхоанарча вахара хӏама мишта хила деза дика кхетадеш яр, цунга хьежжа къаман кхоане паргӏатагӏа, сийрдагӏа хилийта хьожаш, къахьегаш яр из, ди-бийса ца къоастадеш. Вай къаман йоазонцара болх тоабеш, къаман пресса гӏулакх хьаоттадеш бар хьинарах бизза хинна бокъонца бола къаман къонахий, мехкарий. Бакъда доккхий хувцамаш доаржадара тӏехьа къахьегаш лаьттарий вахар халача оагӏорахьа дийрзар, вӏалла дагадоацаш…

1930-ча шерарча репрессена юкъебахар къаман хьалха лаьттараш, мехка хьал тоаде гӏийртараш. Вӏалла а дагадоацача тайпара хувцаделар цар вахар, харцо тӏакхелла, вӏалла ца хиннача хӏамаех бехк беш, лагерашка ӏокхухьаш, бала бахьаш, кхестабир къаман бӏоагӏий хинна лаьттараш. Заьзганаькъан Идриса вахар хаьдар набахтен пенашта юкъе, цун цӏи, иштта из никъ дӏахьош хиннача дуккхабарий цӏераш къаман исторера дӏайоае гӏерташ, къахьийгар цу хана лаьттача харцача ӏаьдало. Бакъда, исторически бакъдолча хӏаман лар йовргьяц! Къаман вахаре боккха лерхӏам болаш, массанена боча йолаш, яхаргья Заьзганаькъан Идриса, Горчхананаькъан ӏаьлий, Малсаганаькъан Иналкъий, Албохчанаькъан Ювсапа цӏераш. Тахан дика тоабенна латтача мехка паргӏата бахаш болча наха дика йовзаш, хьамсара йолаш цӏераш я уж.

Гӏалгӏай паччахьалкхе хьаоттаеш лаьттача даьй-тупалий никъ дика бовз тахан кхийнарашта, тӏехьено тӏехьенга телаш дахаргдола истори да из. Бӏаьшераш хьалха юкъедаьккха, хьаллаьца хиннача гӏулакхашка гӏолла ший хӏама тоадеш бӏаьха никъ бахьаш хьадоагӏа вай къам. Къаьнара ӏадаташ, культура, истори - хьаькъалах, деналах бизза хиннача даьша дӏадоладаьр дӏахо дӏахьош ба нах. Таханарча дийнахьа Гӏалгӏай Республика Российски Федерацена юкъе ший хӏама хӏара денна тоадеш, лоархӏаме культура йолаш, доккха истори долаш моттиг я. Заман вахарга хьежжа хувцамаш деш, доккха гӏулакхаш доаржадара тӏехьа дикка гӏа боаккхаш, бахархой вахар аттачахьа доаккхаш ба мехка.

Экономически, промышленни, таьрахьашца дувзаденнарий, юртбоахама оагӏонашцара хьалах дувца эттача; вай теркалду мехка хӏара дийнахьа дика хувцамаш хулаш латтилга. Къаьстта лоархӏаме моттиг дӏалоацаш я туристически оагӏув – тамашийна йола Гӏалгӏай къаман вахара никъ болабенна кура гӏалаш. Лоаман моттигашкарча ӏаламах, гӏалай низах цецбувлараш дукха ба тахан. Дерригача дунен тӏара туристаш ба вай мехка тӏалаттараш, вай моттигаш езаенна цкъа баьхкача кхы а массехказа юхаухараш. Тахан гӏалгӏай мехка даггара хьалъеш латт вай заманга хьежжа йола ишколаш, берий бешамаш, дарбанчеш, спорта моттигаш. Къонабарашта шоай хӏама тоаде эшаш мел дола хӏама ӏалашдеш, къахьегаш ба мехка. Гӏалгӏай къам тхьоврача шерашка денз; яхь, денал, сий яха хӏамаш лорадеш, Даьхе боча йолаш хьаденад. Российски паччахьалкхен хӏама чӏоагӏдара, тоадара тӏехьа тахан а лоархӏаме дакъа дӏалоацаш да вай къам.

Республика санна беррига боккха мохк дунен дӏабовзийташ, лакха толамаш доахаш ба вай ӏилманхой, лораш, тӏемхой, спортсменаш, культуран оагӏонцара болхлой, паччахьалкхен моттигашка къахьегараш. Денал, яхь хилар, доккхача дикашка кхача ловш хилар белгалдеш, боккхача наькъ тӏа хьинаре къахьегаш ба уж нах. Гӏалгӏайчен вахаре эггара дезагӏа дола хӏама да нах цхьоагӏо йолаш, шоай хӏама лорадара тӏехьа къахьега ловш хилар. Хӏама тоадара никъ тӏатеӏӏа къахьегарах латташ ба, хӏаьта гӏалгӏай къаман нах массахана хиннаб хьинар долаш, Даьхе дега боча, хьамсара йолаш, паргӏатонга бугача наькъ тӏа шоай денал дӏахьокха ховш. Тӏехьено тӏехьенга телаш хьаллаца, доаржаде деза дикаш да тахан вӏаший барт, бувзам хилар; яхь, денал, сий, эздел лорадар; даьша хьадена беркате ӏадаташ, гӏулакхаш диццадар, къаман истореца лерхӏам хилар! Россе моттигашта юкъе, ший хӏама къахьегарца тоадеш хьадоагӏаш да вай гӏалгӏай низ бола, яхь йола къам!