Топпарах чӏоагӏа тамашийна хӏамаш хьаеш хьабаьхкаб вай къаман нах, хӏаьта тахан хьабаьннараша доаккхалца лорадеш дола гӏулакх да ала йиш я цох. Гӏалгӏаша, гӏалашка бахача хана, ӏомаяь говзал я из, бакъда топпара хӏамаш тахан а наха ийеш, шоай вахаре лелаеш я, геттара боча йолаш. Гӏалай юрташка тахан къахьегаш болча археологашта кораеча цхьацца хӏамаех кхетаду вай, топпарах хӏамаш хьаяр бӏаьшерашка денз чӏоагӏбенна овла болаш говзал йолга.

Хьастара цӏена хий кхахьа кӏудалаш, шура, тайп-тайпарча фийгех дола ялат лоаттаде кхабилгаш, берхӏа лаьрхӏа кадаш хьадеш хиннад гӏалгӏаша тхьоврача хана. Геттара ӏимеца, дӏайха денош латтача хана; топпара пхьегӏашка латта моллагӏа хӏама, мист ца луш, шийла юсаш хиннай, из бахьан долаш чӏоагӏа лоархӏаш хиннай тхьоврача кхалнаха топпара пхьегӏаш. Тахан топпарца балхаш леладерий боккха гӏоз кхесташ байча, ма чӏоагӏа тамашийна а хет-кх иштта хӏамаш хьакхоллар моллагӏча сага ӏомаде йиш йолаш хилар. Ма дарра дувца велча-м, из атта болх бац! Чӏоагӏа лоралуш, деррига хӏама теркалдеш, дӏабахьа безаш болх ба из. Царех цхьан болхлочох дош ала лов сона тахан…

Атиганаькъан Беслан «Вай Керамика» яха пхьоалле хьакхелла, «Дикал йоаржаяр» яхача кхоллама пхьоаллена кулгал деш, къахьегаш ва тахан вай мехка. Къаман кхоллама Цӏен болхлоша хьакхелла пхьоалле я из. Къонача пхьаро хьаеш йола хӏамаш дикка яьржа я вай мехка. Дуккхача наьха цӏагӏа латташ го йиш я уж, иштта мехкарча музейшка, кхоллама моттигашка а йизза моттиг дӏалаьца я. Белгалде деза, дегӏа могашал эшаенна долча бераша цу гӏулакхага гӏолла вахаре цхьа никъ хоржаилга. Топпар тоабеш, ма даггара гӏоз кхостабеш, къахьегаш боахка уж бӏаргабайча; дукха хӏама дагадох вай дӏаьхий долча исторецара.

Беслан къахьегама тӏера саг ва аргдар аз тахан майрра, хӏана аьлча ше хьадеш дола хӏама дуккханешта юкъе доаржаде, массанега дӏакхачийта, дезадалийта хьожаш ва из. Вай мехка чӏоагӏа лоархӏаш да из гӏулакх, вешта, вай мехка санна ерригача Кавказе дахача къамашта а боча я топпарах хьаяь пхьегӏаш. Цар истори дика довз Кавказерча наха. Ше тхьовра денз хьалаьца никъ, боаггӏача боараме лерхӏам болаш, дӏахьош ва тахан Беслан. Ма дега тоам беш хӏама а да-кх хьона из! Ший кулгашца тайп-тайпара хӏамаш хьаеш; бераш, къонабараш ӏомабеш, ма хулла наха юкъе из даржийта гӏерташ къахьегар, сога хаьттача, баркал ала доагӏаш хӏама да.

2019-ча шера из гӏулакх ӏомаде, шаьрде волавелар Беслан. Волалуча хана-м цунна вӏалла дага а дацар ше иштта гаьнаваргва, из хӏама ший дег чу дужаргда, аьнна, бакъда топпарах хӏамаш хьаяро цун вахаре лоархӏаме моттиг дӏалаьца хилар. Моллагӏа хӏама хьакхолла йиш йола кхоачам ба-кх топпар яхар, хӏаьта ший кулгашца хьадаьча хӏамал хозагӏа фу хургда?!. Ишттача уйлашца дӏадоладелар цун хьалхара цу балхацара денош.

2023-ча шера грантови яхьашка котало яккхаро геттара чӏоагӏа дезадалийтар цунна из гӏулакх. «Вай Керамика» яхача ше хьакхеллача пхьоаллен болх дикка боаржабе аьттув бар Беслана, хӏаьта из цунна чӏоагӏа лоархӏаме дар. Грантови новкъосталца пхьоалленах дукха къонабараш тӏалатташ моттиг хьахилар. Шийна ховр, ше дикка шаьрдаьр кхувш латтача къонача  тӏехьен дӏадовзийта, шийна санна из гӏулакх царна а дезадалийта ловш вар из чӏоагӏа. Къаьнарча хана денз, гӏалгӏаша хьадахьаш дола из гӏулакх массанена дезалургдолгах шеко яцар къонача говзанчан. Из хӏама тахан а дийна да, вай дӏахохьоргдолаш а да; кхы а дикагӏа тоадеш, доаржадеш. Цо хьехаш болча къонабараша хьаеш йола хӏамаш тахан йоккха моттиг дӏалоацаш я вай исторе, хӏана аьлча моллагӏа дола хӏама цхьаннегара кхыбарашка кхоачаш, цар дӏахо кхувш латтача тӏехьен дӏаӏомадеш дӏадода.

Хьехархо волаш дукха гойтама балхаш дӏакхихьад Беслана. Тайп-тайпарча ханашка кхаьча нах ба из болх ӏомабе ловраш. Цо хьагойт вай ӏадаташ дийна долга, тхьоврача хана вай даьша, ноаноша ӏомаяь говзал ший беркате никъ дӏахьош тӏехьенга, тӏехьений тӏехьенга кхаьчалга,- дийцар тхоца къамаьл деш мехкарча къаман кхоллама Цӏен кулгалхочун гӏонча йолча  Котанаькъан Марема. «Цун урокаш боккха чулоацам болаш, къонабарий дегаш сомадоахаш хул. Тайп-тайпарча гойтамашка, кхетаченашка, иштта Халкъашта юкъерча фестивалашка вай республика дӏайовзийташ хьавоагӏаш вола саг ва из.

«Канитель» яхача фестивале геттара лакха мах оттабир цун хӏамашта. 2023-ча шера ВДНХ гойтама болх дӏахьош, топпар сага бе мишта ловза йиш я гойташ хилар из. Къаман ӏадаташ, культура, тхьоврара истори дийндеш бола болх бар из, аргдар аз-м тахан. «Кавказера дезадараш» яхача биълагӏча гойтаме дакъа лоацаш хилар из. Къаман гӏарчожца догам дуллаш тоаяь йола цун хӏамаш массане бӏарг тӏаотташ хилар. Ставрополе, Пятигорске, Пскове, Кисловодске, Печоре, Белгороде, Курске, Астрахане , иштта Россе кхыйолча шахьарашка дӏакхихьача тайп-тайпарча кхетаченашка, фестивалашка вай мохк дӏабовзийта саг ва Беслан. Белгалде деза, Беслан ший къаманца дувзаденна мел дола хӏама дега боча долаш волга, ше хьехаш волча берий дегашка из чӏоагӏде гӏерт из.

Къаман бӏаьшераш хьалха хинна гӏарчож дийндеш, ше хьаеш йолча хӏамай куц царца тоадеш хьавоагӏа из. Ший тайпарча говзалца хьакхелла йола хӏамаш тахан вай мехка санна, арахьа а дикка яьржа, езаенна я. Топпарах хӏамаш хьаеш хиларал совгӏа, кхы а тайп-тайпарча балхашца ший дог дийза, къаман накъадаргда аьнна хетараш карадерзаде ловш ва из. Бесланаца къамаьл де эттача, дукха да цун ший балхах дувца. Топпар бале а, гипс яле а, тай дале а, Беслана бекхаьчача кхоллама цхьа боккха кхуврч хьахул цох. Ма дарра аьлча, зӏаммига долчох  доккхадар хьакхолла ховш саг ва из.

Беслана тахан массанена хьалхадоах, бокъонца вола говзанча цхьан хӏаман тӏа соцаш ца хулилга, цун дег чу, керта чу кхы а дукха хӏамаш хулилга, ткъамалдаха дезаш… Гипсах тайп-тайпара, наха вахаре накъайоала хӏамаш хьае волавелар из. Тӏатеӏӏа къахьегаш хиларца, из гӏулакх чӏоагӏа дезаденна дӏавахар. Тахан тайп-тайпарча моттигашта лаьрххӏа хӏамаш хьаеш ва из. Боккха мах оттабеш, лоархӏаш я цун гипсах яь хӏамаш.  Начӏал долча Беслана хала дац тахан цхьаккха а. Из вовзараша цох оалаш дола дешаш да уж, хӏаьта Беслан ше къахьегарца дикка гаьнваьннарех ва. Цул совгӏа, чӏоагӏа йоккха терко еш бу цо моллагӏа болх, ма хулла хозагӏа хилийта гӏерташ.

Белгалде деза, Атиганаькъан Беслана, тайп-тайпара дола тайнаш шоайла дувзаш, сурташ хьаделга. Тамаш ергйолаш, хоза кхелла ба хӏара болх, моллагӏча моттиге, цӏагӏа йизза моттиг дӏалоацаргйолаш. Ше леладеча хӏаман къаман ӏадат, гӏулакх, культура гойта гӏерт Беслан, хӏаьта тахан цо хьаеча хӏамашка хьежача, цун из дикка вӏаштӏехьдоал ала йиш я. Тхьоврача хана лоаман юрташка баьхача вай даьша, ноаноша хьакхеллар, тахан ший тайпара йолча говзалца адама юкъе доаржаде, довзийта, боаггӏаш бола хам бергболаш, дӏаоттаде ловш ва Беслан. Ди, бийса ца къоастадеш; къахьегаш хьавоагӏача цун чӏоагӏа сакъердалу ше леладеча гӏулакхашца, цул совгӏа гонахьа мел болча наха, безараша, бовзараша а хьаллоац цо леладер, лакха мах оттабеш.

Тахан ший балхех дувца эттача, дукха да къонача говзанча вайга хайта, из-м тамаш е езаш хӏама а дац, хӏана аьлча иштта мара кхыча тайпара хила йиш ярий ше хьаийца никъ боча болаш дӏахьош волча сага вахаре. Бера хана денз, цхьацца хӏамаш хьаяр хоза хеташ хьавенав Беслан. Лоаман юрташка кура бовхьаш долаш латта вай даьй гӏалаш, цӏенош хьаду цо. Лакха, низ бола гӏалаш зӏамига, боча хӏамаш хьаяь духьалъяхь цо вайна. Даьй никъ лоархӏаш вола саг ва, оал цох тахан къаман юкъе. Ше хьаваьнна моттиг, ший овла, ӏадат дезаш, лоархӏаш, доаккхал деш хилар, иман хилар да оалаш, хьаденад тхьовра денз.

Байташца довзийта, доаржаде гӏерт из ший дег чу мел ӏайнар. Байташ кхолларах дега боча бола болх хьахиннаб цун. Кавказерча ӏаламах, вахарерча ший дега низ телача хӏамаех, адамий дегашка хила дезача гӏулакхех дувц къонача говзанчо зовне екача ший байташка. Зийнадий оаш, ший дегӏаца доккха начӏал дола саг массехк кхыдолча оагӏонашка кхоачаш уйла, нигат долаш хул-кх… Иштта хилар-кх Беслана вахаре а. Цхьаннена тӏехьа шоллагӏа говзал гучайоалаш, тоалуш латт цун кхоллама никъ. Дог дӏаьхий хилар, уйлаш цӏена хилар да из, аргдар аз-м тахан.

Мехкарча юкъарча оагӏонцарча балха юкъе дакъа лоацаш, гӏо ийшача моттиге эггара хьалхагӏа ураоттарашца волаш, хьавоагӏа из. Ший къаман гӏулакха латтар декхар лоархӏаш хиннав из массахана. Из-м гуш да тахан, цун гӏулакхашка хьежача. Ше санна бараш гонахьа гулбеш, къаман вахаре накъадаргдола гӏулакхаш доаржаде хьожаш, моллагӏа дика хьаллоацаш хьавенав Беслан. «Тешам» яхача вай мехкарча гӏо лоаттадеча ганзаца бувзам лоаттабеш; ший начӏал, низ, ха къаман гӏулакха дӏалуш латта кийчабарех ва из. Цунна уллув лелараша чӏоагӏа тешал ду, новкъостал ийшача моттиге даиман кийча волаш, ший низ дӏа ма кхоачча дикаш доаржаде, наьха оагӏув хьаллаца ловш волча Беслана.

Лоархӏаме да тахан «Гӏалат» яхача проекте цо дакъа лоацаш хилар. Къаман культура, истори, ӏадаташ лорадеш, доаржадеш йола проект я из. Лоаман моттигашка бӏаьшераш хьалха баьхача вай даьша, ноаноша леладаьр таханарча наха диц ца далийта гӏерт Беслан, ший балхашка  гӏолла. Кӏаьдвалар, догьэккхар яхар фуд ховш вац Беслан, из вай теркалду цун вахара никъ тохкаш. Таханарча вахаре дукха хувцамаш хул, хӏаьта къаман вахаре тхьоврача шерашка малхадаьннар хийрадалийта, дицдалийта йиш йолаш дац.

Къаман вахаре чӏоагӏа эшаш саг ва Беслан, иштта хила гӏерташ дукха къахьийгарех ва из. «Гӏалгӏай мехкара гӏо деш вар» яха майдилг луш, белгалвир из 2022-ча шера. Ший къаманца дувзаденна мел дола хӏама лоархӏаме долаш саг из волга хьагойтар цу гӏулакхо. Эзараш хилба вай из санна бараш, ала лов-кх тахан дег чура…

 Начӏал сомадалац даьссача дег чу, оалаш да-кх тхьовра денз вайна юкъе… Тахан Беслана вахара никъ бовза эттачо къаьстта дика кхетадергда цу дешай маӏан.

Къаман культран оагӏонца боккха толам баьккхарех я ала йиш я иштта Цӏолой Заремайх. Къаман кхоллама Цӏагӏа этнографех болча оагӏон кулгал деш, къахьегаш я из. Массехк бӏаь шу хьалха, лоаман гӏалашка баьхача вай кхалнаха лелаяь курхьарс меттаоттаеш чӏоагӏа боккха болх дӏабихьаб цо. Кхоллама наькъ тӏа ваьннача сага атто лехац, хӏана аьлча атто лехача вац тӏатеӏӏа къахьега нигат долаш дӏаволавеннар. Дерригача къаман вахаре лоархӏаме моттиг дӏалоацаш бола болх ба Заремас дӏаболабаьр. Вай ноаноша, йижараша керта тӏа лелабаь гӏирс ба курхьарс яхар, гӏалгӏай кхалнаьха мара кхы цхьаккха къаман кхалнаьха хиннаяц курхьарс. Хана йӏоахалца цунца дувзаденнараш дайна дӏадаьннадар, бакъда бӏарччача къаман истори, ӏадат иштта дицдалийта йиш йолаш дац, доацилга тахан вайна хьагойтар.

Курхьарс тхьоврача шерашка ше хиннача тайпара меттаоттае хьожаш дӏабихьар, мах баь варгвоацаш, боккха болх ба. РДНТ салоӏам яхар фуд ца ховш, болх беш баьхкаб из лоархӏаме дола къахьегамхой. Археологашца, ӏилманхошца, историкашца бувзаме болаш, хӏара хӏама, кӏада, догам диллар мишта хила деза хьожаш, гӏалай юрташка болх дӏахьош баьхкарашта кораяьча курхьарсашка хьийжаб уж. Цӏолой Заремас массадола хӏама чӏоагӏа кӏоарга тохкаш дӏабихьа болх ба из. Цо хьакхелла курхьарс массане бӏарг тӏаотташ хилар, доккха совгӏат хилар ала йиш я цох дерригача къаманна, хӏана аьлча вай массане истори ма дий из. Курхьарсах тамаш еш хиннараш дукха хиннаб тхьоврача шерашка, иштта тахан а ба… Гӏалгӏай къаман культуре ший йизза моттиг дӏалаьца дӏаэттар тахан из гӏирс. Курхьарса маӏан кӏоарга, доккха да, довза эттача.

Тахан кхийнача наха вӏалла къаман вахаре хиннадий ца ховш  дола хӏамаш да дийндеш латтараш. Цӏолой Заремас массанена дӏагойтар, ше къаман йизза йоӏ йолга; цун исторех, ӏадатех, культурах дог лазаш ше йолга. Хӏаьта эггара лоархӏамедар ше леладеш дола хӏама дезар да. Курхьарса истори довза ловраш кӏезига хиннабац тхьоврача шерашка, хӏаьта тахан массанена лов цун маӏан кхетаде. Ший кулгашца къахьегаш, къаман вахарера лоархӏамедараш дийнде аьттув хилар доккха дика да ала деза. Цӏолой Зарема ди, бийса ца къоастадеш, къахьега кийча хиннай ше хьахержача наькъ тӏа. Къаьнарча хана малхадаьннар таханарча вахаре а довзаш долаш, массане сий деш даха деза.

Ше караерзаяьча говзала берригаш тӏаозаш, къаман культуран гӏулакх тоаде гӏерташ, ураэттай из, тӏатеӏӏа болх дӏахьо кийча йолаш. 2020-ча шера Шолжа-Шахьаре дӏайихьача Кавказа къамий культурах, спортах йолча фестивале дакъа лаьцар Заремас. Россе тайп-тайпарча моттигашкара тӏадена хинна адам чӏоагӏа тамаш еш хьийжар цун балхашка. Ший болх боаггӏача боараме дӏабахьа ховш волча сага кулгашка кхаьчача моллагӏа хӏама зиза санна тоаделе, даьрже дӏаотт. Лакха толамаш доахаш, хьайоагӏарех я Зарема кхоллама вахаре. Гӏалгӏайчен селханара вахар дӏадовзийта аьттув боал цун ше нийсъеннача моллагӏча кхетаче, гойтаме, фестивале.

2021-ча шера «Гӏалгӏайче: къаьнарча шерашкара таханарча денга кхаччалца» яхача Москве дӏабихьача гойтаме дакъа лоацаш хилар из. Ший говзалца дуккхабараш цецбаха вӏаштӏехьадаьлар хьинарах йизза йолча Заремай.

2024-ча шера хиннача «Росси» яхача Халкъашта юкъерча гойтаме-кхетаче, ший хӏамаш йовзийтарал совгӏа, бӏаьшераш хьалха хиннача хана чубига вӏаштӏехьдаьлар цун гулбеннараш. Къаман кхалнаха керта тӏа лелабаь гӏирс мишта хьакхоллаш хиннаб гойтар цо. Дукха адам  гулденна дӏабихьар цо болх. Тайнаш, зигаш цун  кулгашка мишта ловз зувш бар гонахьа мел лаьттараш.

Дӏадахача шерарча гуйран бетта Севастополе дӏайихьача Россе Къулбехьерча къамий культурах, спортах йолча фестивале дакъа лаца яха хилар из. Бӏарг тӏа ца отташ, хоза дола къаман дувхар, курхьарсаш, кулгашца хьадаь тӏормигаш, иштта кхыйола хӏамаш гойтар цо цига.  Дуккхача наха дӏагойтар цо уж хӏамаш хьаяра говзал а. Бокъонца вола говзанча цхьан хӏаман тӏа соцалуш хилац, дукха хул цун дег чу хӏара денна бухдувлараш… Зарема цу мугӏарера саг я. Тахан из къахьегаш я тхьоврача шерашка лоаман юрташка баьхача вай кхалнаха леладаь барзкъаш меттаоттадеш. Белгалде деза, из болх цо чӏоагӏа йоккха терко еш дӏахьош болга. Барзкъаш тегарал совгӏа, тхьоврарча шерашка хиннача тайпара уж хьакхоллар  да тахан лоархӏаме. Архивашца, музея болхлошца, историкашца, ӏилманхошца бувзаме йолаш, дӏахьош ба цо из болх.

Гӏалгӏай кхалнаха коча тӏехнахьа накха болча дӏайоллаш хинна хӏама, дошох тара долча таьшца дуллаш хинна догам меттаоттаде хьожаш я из. Дувцилга а доацаш, чӏоагӏа къахьегам эшаш болх ба из, бакъда халонех кхераш йоаца Зарема дикка болх беш, боккхача наькъ тӏа яла ловш я. Карардалар кхерам бола истори да ала йиш я цо дийндеш латтар. Из йовзараша белгалдечох, къаман вахаре мел хинна хӏама дега хьамсара долаш хиннай из массахана, тахан ший къахьегамга гӏолла из белгалде аьттув ба цун. Цӏолой Зарема санна бола нах къаман вахаре лоархӏаме ба, хӏана аьлча къамах дог лазаш бола нах ба цун хӏама доаржадераш, эггара лакхерча лагӏа тӏа оттадераш.

Гӏалгӏай къаман исторе дукха да дицденна дӏадалийта йиш йоаца хӏамаш, уж хьаллоацаш къахьегарий мах баь даргдац вай тахан. Ма дарра аьлча, тӏехьа тӏабоагӏараша доккха баркал аргдола болх ба тахан дӏахьош латтар. Къаман исторецара гӏулакхаш тӏехьенгара тӏехьенга кхоачаш даха деза, хӏана аьлча хӏара хӏаман тӏехьа латтар бӏарчча къам да, вай мохк ба. Начӏал дола, къамах дог лаза нах мел болча хана, эшалургдац вай хӏама, хӏара денна тоалуш хургда культуран оагӏонца дувзаденнараш. Вайх хӏаране кхетаде деза, хам бе беза, баркал яха деза хӏамаш да уж!