Къилбаседа Кавказера шахьар цу гӏулакха харжар а ший исторически бух болаш дар. Россе къулбехьерча моттигашкара адам Сийлахь-боккха Даьймехка тӏом латтача хана чӏоагӏа йоккха къизал лайнарех да моастагӏашкара. Исторически дагалоаттамах йолча Къаман моттига кулгалхо, дешара гӏулакхех, исторически дагалоаттамах, истори довзийтарах йолча Россе Юкъарча палата комиссена хьалха латтача, цӏихеза российски историк йолча Малышева Еленас белгалдир, советски адама тӏалаьттача ӏазапах, маьрша бахаш хиннарашта, иштта есарал бигарашта духьала гойтача къизалах дола истори ше ма дарра дийнде дезилга, цу наьха цӏераш йовзийташ. Из тахан вайна хьалхашка латта паччахьалкхен лоархӏаме декхар да ала деза! Хӏана аьлча цу наькъага гӏолла мара ма дарра кхетадергдац Йоккхача Коталонга вай мишта кхаьчад.

Къаьстта терко йир цу кхетаче таханарча технологически оагӏонцарча гӏирсашта. Дуккхача адама архивни каьхаташ довзийта йиш йолча балхах дийцар цига хоамашцарча технологех, таьрахьашцарча проектех йолча департамента кулгалхо волча Синицын Максима. Исторически бакъдола хӏама кегаде, доаде гӏертача зуламхошта духьале еш хул таьрахьашцарча кӏийлен болх юкъебаккхар. Исторически дагалоаттамах йолча Къаман оагӏоно из тайпара кӏийле хьакхеллай тахан. Хӏара денна тоадеш латт цун гӏулакх, советски халкъа духьала фашисташа гойтача къизала тешал дераш юкъехьош. Исторически дагалоаттамца дувзаденнараш Къилбаседа Кавказе дахача къамашта юкъера барт чӏоагӏбарца хоттаденна да тахан.

СКФО, Гӏирма, Севастополь юкъелоацача доазонашта доал дарах болча ФАДН оагӏонна хьалха латтача Гусев Ильяс белгалдир, тӏема къизал макрорегиона дерригача къамех хьокхаеннилга. Дин, хьабаьнна моттигаш юкъекхухьаш; исторически лоархӏаме дола хӏама кегаде, нах шоайла эгӏабе гӏертарашта духьале еш болх ба тахан дӏахьошбар. Къаьстта лоархӏаме да тахан къонача тӏехьенца боаггӏача боараме болх лоаттабар, уж деррига хӏамаш царна ма дарра дӏадовзийташ.

СКФО моттигий хӏама тоадарах болча «Кхетам» яхача Российски оагӏон кулгал деча Джадов Александра кхетаче дийцар кердача лекционни балхага гӏолла из гӏулакх лорадарах. Цу моттига хьалхашка латта декхар да архивни каьхаташ тӏа яздаьр таханарча къонабараша кхетабергболча меттаца тоадар, цӏихеза историкаш юкъекхувлаш видеороликаш, иштта кхыдараш доаржадар. Джадов Александра белгалдир, Къилбаседа Кавказера «Кхетам» яха юкъарча оагӏонцара лекторски моттиг исторически дагалоаттамах болча Къаман оагӏонца бувзам лелабе, цхьана йоккха проекташ хьакхоллара болх дӏабахьа кийча йолга. «Архыз 24» яхача телеканала кулгалдеча Батчаева Мадинас дийцар из болх хьаллаца мехка оагӏонца кийча болга.

Цо теркалдир, советски къаман тӏалаьттача ӏазапаца дувзаденнараш журналисташта къаьстта лоархӏаме долга, уж нах ба цу оагӏонцара бакъдар адамга дӏакхайкаде дезараш, из деррига цӏендеш тохкама болх лоаттабераш. Кепайоазонна, электронни СМИ лаьрхӏа наькъацара карта хьакхолла лерхӏ тахан, иштта кепайоазон проекташ, теле-радио передачаш. Къилбаседа Кавказа моттигаша цу оагӏонца дувзаденнараш хьаллоацаш, боккха болх боаржабе лерхӏ. Цу кхетаче гулбенна хиннараша геттара раьза болаш хьаллаьцар Йоккхача Коталон 80 шу дизара хетаяь йола «Сердало» Кепайоазон Цӏен проект. Советски къаманна духьала фашисташа гойтача доккхача туржаӏах, боарам боацача къизалах дола истори дийндеш проект я из. Истореца лоархӏаме болча цу боккхача балха хьалха эттар «Сердало» Кепайоазон Цӏен «Вай йовхьамаш» яха журнал да. Цу журнала керттера редактор волча Курскенаькъан Ибрахӏима цу пресс-конференце йовзийтар боккхача тӏема шерашка бӏехача моастагӏа наькъаш тедаш, фашиста лар хоадаеш турпалал гойтача гӏалгӏай къамах дувцаш йола проект. (Цу проекта чуйоагӏаш мел йола статьяш «Сердало» Кепайоазон Цӏен журналист волча Гӏазданаькъан Ахьмада язъяь я).

Лоархӏаме моттиг дӏалоацаш я тӏема доккхача исторен юкъе Магӏалбике чугӏерташ хинна фашист вохавеш хинна операци. Кавказа лаьтташкара моастагӏа лира тохаш аравоаккхаш, яьча духьаленах ма дарра яздаьд «Вай йовхьамаш» яхача журнала тӏа. Кавказе дахаш мел хинна къамаш, цхьа дезал хинна, духьалъэттар бӏехача фашиста. Гитлера бӏухоша Кавказерча мехкдьтта моттигашта тӏакхача вӏашагӏъелла хинна «Эдельвейс» яха операци, парх, аьнна, йохайир Къилбаседа Кавказанна чудоагӏача къамаша, ше чугӏортарах фашист дехкевоаккхаш. Магӏалбика лаьтташка цу наха оттадаь сийленгаш латт, цар цӏераш бӏаьшерашка яха езаш я дунен тӏа. Боккха тӏом лаьттача, тӏема сийлен, дагалоаттама моттигашка гӏолла экскурсеш ю тахан, мехка кхаьчача хьаьшашца. Цу хана хиннача Нохч-Гӏалгӏайчен лаьтташ каралаца, мехкдаьтта моттигашта дӏатӏакхача аьттув боацаш бисача Гитлера бӏухоша мел лаьрхӏар дехар. «Вай йовхьамаш» яхача жрнала тоабо дукха къахьийгад из доккха истори дийндара тӏехьа.

Исторически дагалоаттамах болча Къаман оагӏон хьалха латтача Малышева Еленас лакха мах оттабир цу балха. Ерригача Россе боарамга диллача, из истори доаржадеш баьхкараш боккхача толамга кхаьчалга белгалдир цо. Гӏалгӏай проектаца дувзаденнараш исторически дагалоаттамах болча Къаман оагӏон портале оттаде деза, аьнна. хьалхадаьккхар цо, иштта тӏатехар, цу гӏулакхо вай мехкара туризм йоаржаергхилар. Малышева Еленас белгалдечох, исторически боккха лоархӏам бола моттигаш массанена йовзаш хила еза, тӏаккха дукха туристаш тӏалаттаргба цига.

Цу оагӏонца къахьегаш хиннараша баьча балха мах оттабаь варгвац тахан! Исторически дагалоаттамах Къаман оагӏон цаӏ болча хоамий мугӏарга гӏолла; советски къамо Магӏалбике, Ставрополе, иштта кхыйолча моттигашка фашиста лар хоадаеш яьча духьаленах дар вӏаший хотт. Цаӏаш хинна духьалъоттарах, моастагӏа лира тохаш, ше чугӏортарах дехкевоаккхаш араваккха аьттув баьннаб Кавказерча наьха. Тахан ураотташ латтача къонача тӏехьен тӏема истори ма дарра довзаргдолаш, хьакхелла проекташ я уж. Тӏема исторецара хӏама доаде, кегаде ловчар ка ехкаш дола гӏулакх да из, аргдар аз тахан! Калининградера Владивостоке кхаччалца дахача адама тӏема истори ма дарра довза аьттув хургболаш дӏахьош, хам баь варгвоаца болх ба из.

Дешара иституташка, ерригача моттигашка эшаш дола, накъадаргдола хӏама да из. Тӏема истори довргдац, цун хӏама дийнде гӏерташ къахьегараш мел болча хана. Тахан вай массане юкъара болх ба ала мегаргдолаш, гӏулакх да из!