«Сийлахь-боккха Даьймехка тӏом тӏабенача хана, фашист вохавеш лаьттар ӏаддал, цул тӏехьагӏа партизаний тоабан юкъе хилар из; геттара хала, кхераме лоархӏаш хинна декхараш кхоачашдеш. Цун балхацара цхьаццадола гӏулакхаш тахан а дизза довзаш   дац… Хӏаьта цо ше оалаш хинна дешаш да : «Со дӏаваьнна ах бӏаь шу даьлча а ховргдац сага, советски разведчикаш фу леладеш хиннаб». Цу дешо чулоацар дукха долга кхетаду вай тахан, цун ханацарча наьха вахарах дола дош да из… Шоай декхараш дизза кхоачашдеш лаьттаб уж цӏи дӏахазийта, массанена дӏахайта ца а гӏерташ. Советски Союза Турпал ва, аьнна, шозза къоаставаь хиннав из, бакъда чакхдаланза дисад из гӏулакх. Хӏаьта цун цӏи Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏема истореца, ший къаман вахарца бӏаьшерашка яха йисай! Тӏом дӏабаьнначул тӏехьагӏа а ший гӏулакх дӏахохьош хиннав из, тӏеххьара вахара шераш шийна хьамсара йолча Наьсаре вахаш дӏадихьад», - белгалдир вай мехкадас Келаматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлас.

Дӏадахача бӏаьшерен 30-гӏа шераш чакхдоалача хана, Москве ГИТИСа актёрски оагӏонцара говзал караерзае безам болаш, деша вахар Цхьорой ӏаддал. Бакъда кхоллама наькъ тӏарча вахаре гӏа баьккха лакха начӏал хинна ӏаддал шоллагӏча курсе деша вагӏачара тӏема училище дӏахьожавир.

1941-ча шера аьтинга бетта 22-ча дийнахьа сатоссаш Бресте хьахезар цунна моастагӏа чугӏертав, тӏом тӏабенаб, аьнна. Иччархой ротан хьалха латташ хиннача ӏаддала лакха майрал гойтар фашиста духьала. Хала тӏема денош токхаш хиннача цо ший вахар тӏема раведкаца хотта лаьрхӏар. Советски Союза Турпал хиннача Медведев Дмитре кулгал деш хиннача тоабан юкъе разведканна хьалха латташ хилар из. Новкъосташта юкъе, партизански хоамашка «Володя» оалар цох.

Цу тоабанцара разведчикаш къаьстта лоархӏаме, хала, кхераме дола декхараш кхоачашдеш бар тӏема аренашка, моастагӏчоа геттара гаргаухаш. Цӏихезача Кузнецов Николайца цхьана болх дӏахьош хилар из. Советски союза чӏоагӏа лоархӏамедараш гулдеш, къахьегар цар: Винница оалача моттиге фашиста керттера эскар мичахьа латт, Курская дуга яхача моттигера моастагӏчун операци мишта вӏашагӏъелла я, иштта 1943-ча шера Тегерански конференце «Большая тройка» яхача оагӏон хьалха лаьттарашта фашисташа зулам дергдоацаш. духьале еш хилар.

Деналах, майралах визза вола къаман яхь йола воӏ Цӏеча Байракха орден, Цӏеча Седкъа ши орден, дукха майдилгаш енна вар, хӏаьта 2002-ча шера Гӏалгӏайчен паччахьалкхен лоархӏаме совгӏат – «Карагӏдаьннарех» яха орден луш белгалйир цун цӏи.

Цун вахара никъ хаьда 107 шу даьннадале а, къаман исторе, боккхача тӏема исторен оагӏонашка массахана яхаш хургья цун цӏи! Цхьорой ӏаддал ший къаман яхь йола воӏ волаш ваьхар, ше дунен тӏа яьккхача хана дукха хӏама кхоачашде кхийра цун. Цӏихеза хиннача «Володяй» тӏема никъ дукха хӏама чулоацаш хилар…

Сурхо тӏара кадетски корпус Цхьорой ӏаддала цӏи лелаеш я, хьайийллача дийнахьа денз. Цу моттиге дешачарна цӏихезача разведчика цӏи исторех долча книжка тӏара оагӏув хинна ӏац; мехкахочун вахара, тӏема никъ дика бовзаш ба уж, белгалду вай Мехкадас.

Гӏалгӏай къаман вахаре мел дӏаяхарах, сийленца яхаш хургья цу сага цӏи. Тӏехьенгара тӏехьенга телаш дахаргдола доккха, вӏалла а дӏадовргдоаца истори да из! Тамашийна денал долаш хинна Цхьорой Дуде ӏаддал санна, денал долаш, Даьхен бизза къонгаш хила, яхь лорае ӏомалуш ба къона кадеташ. Ураотташ латтача къонача тӏехьенна юкъе дика бовзаш хила беза иштта бола къонгаш. Цхьорой Дуде ӏаддала ший къаман эздий, сийдола, яхь йола воӏ волаш, ваьха дӏавахав. Цунна карагӏдаьннарех дувца эттача, тахан бӏаргаш леш. Кхерам яха дош цадовзаш, Гитлера яхач бӏехача хӏаман эскар дохадеш, вай лаьтташка чугӏортарах уж дехкебоахаш, лаьтта саг ва из.

Доккхача дикашка кхача безам болаш, сийрда кхоане кхоллара тӏехьа къахьега кийча волаш, ший вахара никъ дӏаболабаь саг вар из хӏетта кхийнача хана. Тӏом хьайнаб яха дош хьахоззаше, эггара хьалхарча мугӏаре моастагӏа вохаве эттарех ва. Тӏема аренашка цӏихеза; эпсараша, командираша тамаш еш денал, майрал долаш; чакхваьлар из коталон ди гаргадоаладеш. Кадетски корпуса классашка, ишколерча музейшка, мемориальни улгаш тӏа дошоча алапашца чӏоагӏъенна латт ала йиш я цун цӏи. Тахан яхь йолча даьша, ноаноша шоай кхувш латтача тӏехьенга вувцаш; цунгара масал эцийташ вола воӏ ва Цхьорой ӏаддал.

Дунен хӏама массахана цхьатарра латтац, дагадоацача хана хувцадала тарлу деррига… Иштта хилар 1941-ча шра… Ший Даьхенга хала ханаш кхаьчача хана, цун хӏама лораде; вахар толхаде, деррига дохаде гӏерта моастагӏа лира тохаш, ше чугӏортарах дехкевоаккхаш, эккхаве эттарий хам баь варгвац, уж бахаргба исторе, наьха дегашка эзараш шерашка.

Цхьорой ӏаддал цӏаккха хиннавац атта никъ лехаш, из Даьхен визза воӏ хиннав массахана! Партизански тоабан юкъе волаш дукха халонаш текха саг хиннав из, бакъда цу хана цо кхоачашдеш хиннача декхарех гонахьа хиннарашта дукха хӏама хайнадац… ӏаддала ше лаьрхӏа хиннад из иштта. Советски партизанаша шоаша мел леладер дийцадац. Аьннача дош долаш, яхь яхача деша мах бовзаш, дог дизза денал долаш хинна къаман сийдола къонгаш шоай тӏехьен бовзийта беза тахан мехкахоша.

Вай дегашка яха еза цар цӏераш сийленца, хӏара бера бовза беза цар хьабена никъ. Таханарча маьршача вахарга вай кхоачаде гӏерташ, бӏехача нигатаца чугӏерта фашист вай лаьтташта доал де ца оттийташ, цо лаьрхӏа хиннар   дохадеш, духьале яь къонгаш ба уж. Из истори даиман кердадаха дезарех да!

Тахан 107 шу дузаш волча Цхьорой Дуде ӏаддала никъ шаьра, атта, цун дега ма хетта хиннабац; бакъда мел хала декхараш кхоачашде дезаш хиларах, дог деха, догьийккха, веха хьайзавац из.

Ший Даьхе езаро дог ураувттадаьд цун! Кавказе кхийна майра воӏ хиннав из, декхараш кхоачашдар лоархӏамеча гӏулакхех лоархӏаш.