Хин-Нанилг эгӏазгӏоргьяр ма де

Бакъда массанена а хац аьнна хет сона, хӏара шера хиво мел таьзеташ увттаду вай дахача Росси яхача мехка. Аз доаладаьча таьрахьех цхьабараш ца теша а тарлу, амма уж аз сайгара дувцаш дац,   сона дагадеха дац; уж таьрахьаш дӏаяздаь да тайп-тайпарча бувзамий оагӏонаш тӏа. Хи тӏа хӏара шера вай мехка бов 3,5 – 4 эзар нах. Ахкан хана из таьрахь дикка дегӏадоагӏа, хӏана аьлча лувчар дукхагӏа дувзаденна да шера цу ханаца. Царна юкъе да 300-450 бераш. Хӏаьта корта бохабу малар менна хи тӏа бовраш ба 70-90 процент. Ала деза уж нах доккхийча фордаш тӏа бовш бац берригаш, царех дукхагӏбараш ӏамарча е долхача хиний бердашка бов. Деррига нийсдалара бахьан да, лувчара бокъонаш лорацаяр.

Хӏанз ахка юкъекхоачаш латт, хьахиннаб эггара бӏайхагӏа хула, вай мехкара нах фордаш тӏа аха болалу кӏимарса бутт, отпусках е ишколера салаӏа цӏагӏа ӏийнараш хи йисте ха дӏаяхьа ловш хул. Ма хулла из гоалъяргйоацаш, цо салоӏама меттел сагото яхьаргйоацаш леладе деза хицара гӏулакх.

Эггара хьалха са хьоахаде безам ба, зӏамига бераш тӏахьожам боацаш хин йисте дита йиш йоацилга. Форда тӏа болхе, ӏам чу е хишта юхе бале, бераш гаьнадалийта мегаргдац. Тхо зӏамига долча хана, хьабир Наьсарера ӏам. Ше ӏуйрийна балха йодаш хилча, ахкан хана къаьстта, лаьрххӏа тха нанас  оалаш дар: «Хи тӏа ма гӏолаш!» Хӏаьта а берий оамал я хица сакъердалуш, дӏайха денош эттача лувча ухаш. Тхо а совцаде хала дар, бакъда хи тӏа тхоаш харцахьа ца леле а, тхона гора кхераме ловзараш леладеш бола нах. Масала, хи чу латтарий баламаш тӏа вагӏаш хулар кхы а шиъ, лакхе багӏараш вӏашагӏлетар, цаӏ тӏера чуваххалца. Цкъаза нийслора низ болчо низ боацар хи чу ӏочутеӏавеш, цунга хий мелийташ. Гилакемаш лелача хи тӏа уж  вӏашкадетташ моттигаш нийслора. Кхы а массагӏа дар уж.

Наьсарера ӏам хьабаьча хана (хӏанз а ба из-м иштта) аьхки лувча ухача наха тоадаь бердаш дацар, хин кӏийле тоаяь яцар, кӏоагаш доахкаш яр, из бахьан долаш а нийслора дукха хатараш. Масала, бераш дукхагӏа лувчача берда тӏа ӏи хургдола, вижа улларгвола моттигаш яьяларе, гӏум йиллаяларе кхерамзле кӏезигагӏа хургьяр.Цу хана бердаш тӏа тӏойи тӏаьянна йоархӏаши мара хӏама дацар, ӏам хьалбуза хий а Алханчуртски канала чура ӏочуухаш дар. Из мел бӏеха да наьсархошта дика ховш дар. Цу канала чу лийча хьалдаьлча, ӏаьржача мӏадах хьахинна можи мекхи хулар хийла бера юхь тӏа. Иштта дар гӏалий тӏара бераш лувчаш хинна ши хий – ӏам, канал. Кхы дукха хувцаденнадац уж а цар бердаш а цу хана денз. Хӏанз ӏам тӏа лувча геттара кхераме да, аьнна, хет сона. Цу тӏа бӏарчча ӏа доаккхаш ягӏаш хул кхыча мехкашкара хьаиха акха боабашкаш. Царна юкъе хила тарлу бе-бе лазараш дараш. Цул совгӏа укх тӏехьарча хана дайна доккхий чкъаьрий дадаш хул цу хин тӏехен тӏа, бердашта йисте. Цунна юхе дагӏа кхокхарч дукхагӏдараш низах, гӏойленах деха, цамогаш хул. Цу хи тӏа лувча йиш йоацилга хьахайт вайна къаьгга бӏаргагуш долча цу масалаша. Хӏаьта лораша а цу чу ма лувча, яхаш, даь хьехамаш  дар цхьа шу хьалха. Ахка дӏайха дале а, хих лоравала веза, цамогаш хила безам беце.

Лазар чуда тарлу долхача хиш тӏа лйчача а. Нагахьа санна магӏахьа машинаш юлаш нах боахке, цигара ӏо мел йоагӏа мӏад, машина даьтта, доагора хьаж хица ӏойоагӏа, эгӏахьа лувчаш доахка бераш цу юкъе нийсдала тарлу. Иштта болаш ба хи чу доахан е говраш лувчаю нах. Цу тайпарча моттигашка хьахила тарлу цӏека хула лазараш, къаьстта хьаттараш ялар, кхыдараш. Дукха ха йоацаш, хила ваха кӏаьнк лехаш гучадаьнна сурт геттара ийрча дар. Шолжа чу шоай начӏас ӏочуухийташ баьгӏаб цхьабола вай мехкахой, шоай начӏас кхийттача хи чу бераш лувчийташ, нахага из мелийташ хиннад цар. Даьлагахьара а нахагахьара а хоза доацаш, баркал аргдоацаш гӏулакх да цар леладеш хиннар. Хӏанз ӏаьдалгахьара бехк а бергба царна. Нах дагабоагӏаш цахилар, царна зулам хилча а сагота боацилга да из ийрча гӏулакх карагӏдаьннараша леладаьр. Из нийса дац, вай дерригача къаман юкъара ӏалам бӏехдар да из.

Цхьаболча наха хи чу кхосса тарлу моллагӏа кхераме хӏама, нувхаш, кхо. Цу тайпарча моттигаша а дуккха хӏама толхаду. Берда йистошка дукхагӏа лувчараш зӏамига, наьк цаховш дола бераш да. Еха шуша ӏам чу кхессача, цу тӏа ког ца отташ ӏергдац  уж. Тӏаккха цох хьахул хила цадезар – цӏийх леша чов. Юхе гӏолла лор хуле, чов нийса  ехка ховргда, ца хуле бера могашал дикка эшаяла тарлу. Нийслу хи чу, вордаца хьа а дайя, кхо чудоассадеш. Хьалха цу тайпара моттигаш хинна дагадоагӏа сона, хӏанз ца хила е кӏезигагӏа хила тарлу, хӏана аьлча даим цу гӏулакхагӏа хьожаш, зулам даьрашта гӏод тохаш я ӏалам лорадара министерство. Цу тайпара хӏама хьадара гӏожал-м ювца езаш яц, кхыметтел из дагадохар а да вай вахарца цхьаккха тайпара тарлуш доаца хӏама.

Хин йистегӏолла баха нах  чӏоагӏа фийла хила беза, хӏана аьлча зӏамига бер цаховш а тӏахьожам боацаш дисача, цо де цадезар хьадергда. Хин йисте гӏоргда, цига ког лайжа цу чу ӏочудоже, кӏалхардаккха хала хургда. Цу тайпара моттигаш хиннай канала бердаца вай республике бахача наьха вахаре, Эса тӏа, Шолжа тӏа, кхыча хиш тӏа.

Дукха ха йоацаш, ӏуйрийна Сурхо тӏа йодача автобуса тӏа вагӏаш, Наьсар-Кертерча атагӏа кхаьчача сона бӏаргадайнар кхераме сурт дар. Аьтта оагӏорахьа хьахиннача баьццарча ушала юкъерча лаьттан гувлга тӏа латтар ши йиӏиг, хетаргахьа аьлча, 6-7 шу даьнна хила мегар цар.  Уж цига хьалхара боагӏаш бац, аьнна, хийтар сона, хӏана аьлча майра гонахьарча моттига зем боаккхаш бар уж. ӏуйрийна уж ши бер мичад ца ховш, фу деш ба цар дай-ноаной? Водар хьахила дукха ха езац. Царех цаӏ цу ушалалла ӏочуйоже, шоллагӏчоа из хьалъяккха могаргдац. Тӏаккха хьахул-кх цох доккха хатар. Укх тӏехьарча шера геттара кхераме а унзара а я ушалаш а долха хиш а, хӏана аьлча ца соцаш дукха догӏаш делх вайна, цар хиша машинаш а цӏенош а ӏокхухь, теникаш  санна ловзадеш. Цу кхерамеча хана мукъагӏа берашка бӏарглакха беза, цар фу леладу, малагӏча гӏулакха, мича долх хьажа беза дай-ноаной.

Форда тӏа  е ӏам тӏа лувча бахача лорабала беза зӏамигабараш меттел, боккхабараш а.  Зӏамагӏбарашта  наьк де цаховш нийслу каст-каста, уж берда йисте, хий тӏехига долча мара лувчийта мегаргбац. Цкъаза боккхагӏбараш а лорабала безаш хул цхьадола хиш. Масала, Казахстане сона дайнад  Ишим яха хий, из низ болаш а бердаш дизза доагӏаш а   дар. Се цу чу лувча вахьарах цецвоал со тахан. Иштта унзара да вайцигара Эса. Цу хиво дукхача наьха вахар хоададаьд. Соахка цу чура кхалнах хьалбаьхабар кхувш воагӏача кӏаьнка, массехк шу хьалха дуккхача наха чов еш, цу чу валар хилар Ӏаьлий-Юртарча Йовлой зӏамигача сага. Мел байнаб уж Наьсарерча Алханчуртски канала чу?! Вешта аьлча, йоккха саготонаш яхь хих харцахьа пайда эцаш хиларо.

Вахара кхераме да сеца латта хиш, цар чу а дукха байнаб вай къаман кагий нах, бераш. Дувцаш хала дале а, чов еш бола дагалоацам сомабоахе а, хьоаха ца дича далац вай мехкахошца тайп-тайпарча ханашка а моттигашка а хинна хӏамаш. Таханара къона ноахал воча хӏамах лорадар духьа дувц аз из. «Сердало» газета ерригача редакцена доккха халахетар деш моттиг нийсъелар дӏадахача бӏаьшерен 80-ча шерашка. Каспийски форда тӏа салаӏа бахача, хи чу ваха велар журналиста Цисканькъан Мухьмад-Башира,  ӏилманхочун Хаматхананаькъан Азай  кхийна нийсвенна воӏ Аслан. Нанна а даьна а хинна ца ӏеш, из зӏамига саг вовзаш мел хиннарашта  йоккха вас, сагото яр из. Аслан дукхаза вайнавар сона да волча редакце хьаухаш, из дагавийхача хӏанз а бӏаргашка хий отт сона. Ваха, ший даь-наьна дегаш хьеста, мехка а къаман а накъавала везаш вола зӏамига саг воацаш вар. Доккха во дар цу хана цу дезалга денар. Из ца хилийта гӏерташ, лоралуш хила беза вай таханара кагирхой.

Сурхо тӏарча кагийча нахаца а кӏаьнкаца а нийсъенна моттигаш дагаух сона укхаза. Юрта чувоаллача аьтта оагӏорахьа латт, эрзи йоархӏаши тӏаяьнна ушал. Массехк шу хьалха, аьхки дукха бераш гуллора цига. Магӏахьа боаллача хьаста чура ца соцаш ӏоухаш латтача хих 50 -100 метр ӏоэгӏаваьлча хьахинна ӏам бар цига цу хана. Берий чӏоагӏа самукъадоалар, аьхки цига лувчаш хилча. Цкъа-дале, цӏена хьастара хий дар из, шозлагӏа-дале, гаьна дӏааха дезацар берий. Бакъда хатар ца хулаш йисанзар из моттиг а, цу хи чу ваха велар кхувш воагӏа кӏаьнк. Цу хана денз, бераш цига лувчаш дайнадац сона, хӏанз ушал хьахиннай цхьан хана берий делар, бегаш, сакъердам хьахозаш хиннача моттигах.

Цу юртара ши зӏамига саг велар Омскерча хи чу ваха. Шаккха Исмейланаькъан вар уж, Мурада Ӏалихани Сулумбика Микаили яхаш. Хьалхагӏа велар Ӏалихан (Алик). Сурхо тӏара №1 йола ишкол яьккха, хоза куц-сибат дола, низах тоавенна зӏамга саг вар из. Саг йоалаяле, хаьдар цун вахар. Сурхо тӏарча совхоза механизатор волаш, къахьегаш вар Микаил. Из дезал а сесаг а йолаш  саг вар, хана дукха воккха веце а. Ӏалихан венначул тӏехьагӏа массехк шу даьлча,  цу Омске хила ваха велар цун даь-даь веший-воӏ. Цу тайпара масалаш дукха кхувла йиш яр, бакъда цар а кхоачам боллаш хьагойт Хин-Нана къахетам боацаш йолга, хи тӏа гӏалаташ дувлийтача нахаца.

Дукха хӏамаш да аьхки хи тӏа лувча водача сага ха дезаш, лораде дезаш. Корта бохабу малар менна, лувча отта мегаргвац, маларо дегӏацара низ дӏабоаккх, де дезачох тувлаву, саг геттара майравоаккх, шийна дулургдоацар а дагадохийт цунна. Эрсий  кицо яхача беса, меннача сага форд а ший гонга кхаччалца мара бац мотталуш хул. Цох хьахул доккха хатар.

Цхьаболча кагирхоша яхьаш чакхъяха лоархӏ хи тӏа, ӏаман цхьан бердагара вокх бердага кхаччалца дехьа мала воал хьожаш. Нийслу юкъекхаьчача низ эшалуш, юхаверзаш, е новкъостий гӏонца ӏам чура хьалвоаккхаш. Цу тайпара яхьаш дикагӏа бассейна чу йича да, тӏахьожаш судхо а волаш, уллув наьк деш новкъостий а болаш. Зе бийзаб са машина е трактора йоккхача, йийсача камер тӏа хайше, ӏамал дехьабала гӏертараш е хин юкъе цу тӏа тхьайса бадараш. Уж а кхераме хӏамаш да, лела ца дича дикагӏа долаш.

Ди къувкъаш, догӏа делхача хана, е ара баьдъелча лувчар могадеш бац из довзаш бола говзанчаш, хи тӏа болх беш бола нах, хатар хилча оарцагӏъухараш. Хӏаьта электрикаша тока юхе лувча е зӏак хьокха могадац. 

Цхьайолча хана, машинаца хин йистегӏолла тӏехвоалаш хилча а, лоравала веза, машин хи чу гӏоргйоацаш. Цу юхера наькъаш довзаш, уж мича долх  (хи чу долх е юхегӏолла тӏехдоал) ховш хила веза машин лехка саг. Сона ховш, кхозза Наьсарерча ӏам чу бахаб транспорт лелаеш бола маӏа нах а кхалнах а (цкъа – мотоциклаца, шозза – машинашца).

Вай къаман багахбувцамца а боккхача наха а оалаш да, «хин доал дер Хин-Нанилг я». Цудухьа ма хулла из раьза хургьяр де деза вай, хин йисте кхаьчача, тӏаккха цо а лорадергда вай зенах, зуламах.