Мархаш ийрчадоаха хӏамаш

Хӏара мархий цӏай мел долча хана; нах лозабу, боабу сиха хехкача машинаша, тӏехьа тӏабоагӏарашта масал хила дезар цу тайпарча хӏамах. Хилац цох масал, юха а юха а цхьаццадолча коашка таьзеташ увтт, мархаш дастарца дувзаденна дог гӏоздалара меттел, шоай дезалашта юкъе сакъерда деза нах лорий дарбанчешка бада, мискача ноаной саготдеш, царга шоашта тӏормигаш тӏехьакхухьийташ. Хоза дий из? Вӏалла дац. Цул совгӏа, ийрча а да. Фу бахьан долаш, малагӏча гӏулакха вӏашкаетташ я уж машинаш?

Укхаза бахьанаш тайп-тайпара да. Цхьайолча хана нийслу ер мо йола моттиг. Мархаш доасташ машинаца аравала ловш хул хийла зӏамига саг. Ши-кхо ди хьалха эц цо иномарка. Ше къонах волга, нахал эшаш воацилга дӏахайта ма дезий. Массехк ди хьалха ийцача машина тӏа хайя, марха къоабаладувца вода. Хахка а мича хов лерттӏа, мичахьа саца веза, машин ӏо мишта оттае еза а мича хов. Цу тайпарча сага чу фу дахьаргда? Даьра, дахьаргдац цо дикадар-м, цхьан халкъа илле тӏа аьннача тайпара «даьна – бала, нанна – гӏайгӏа» яхьаргья-кх. Цох тара хӏама дагадехача сага «тормоз» тоха еза дас-нанас.

- Машин хахка хой хьона лерттӏа? – хатта деза ший тӏехьенга. – Лелаяьйий ӏа хьалха цӏаккха?

- Лелаяьяц.

- Лелаяьеце, укх коара ара-м варгвац хьо, вӏалла гунахьа доацача наха качгӏоргва хьо. Бита нах, - ала деза дас.

Нагахьа санна воӏ ладувгӏаш веце, ӏаьдалга дӏачувала мегаргва из мо вола дезалхо. Из дуккха дикагӏа да, ше а нах а боабаь кхоана таьзеташ оттачул.

Сона вовзаш цхьа саг ва, дуккха шераш (ах бӏаь шера) машинаца лелаш даьхад цо. Такси а лелаяьй цо цхьа авари ца еш итташ шерашка, ший машиин а лелаяьй, воккха хьаким кхувлаш а даьккхад итт шу. Бакъда цӏайш долча хана, базара юхеваха лоархӏавац из.

- Со ма вигалаш цига, - оал.

Ший бехках хӏама хилар кхерац из, наьха бехках шийна зулам далар кхер. Зулам деций, хьа цӏенача машинах оагӏув хьахьекха ийрчаяккхар, кулг лозадар, ког лозабар. Лоравалар да из. Иштта берригаш лоралоре, мархаш доастача дийнахьа елха езаргьяцар цхьанна наьна.

Укх шера мархаш доасташ вай республике яь авареш бахьан долаш саг веннав Шолжа кхале, 25 сага човнаш яьй. Уж дерригаш кхаь дийнахьа хьахинна зуламаш да. Вешта аьлча, травматологе отделени хьалйиззал нах ба лозабаьраш. Ховш дац уж берригаш берзаргбий, хетаргахьа, царех цхьабараш заӏапхой болаш баха безаш хургба.

Дукхагӏча хана еш йола авареш машинаш сиха хехкарах ю. Йохаяь латта машинаш бӏаргаяйча хеталу, астагӏфируллахӏ, самолёта сихалца (скоростаца) веначох ма тара ва цу тӏа ваьгӏа саг. Цкъаза из малагӏа тайпа машин я ховргдоацаш, аьшка гурмат хьаю цох. Шоллагӏа дола бахьан да аз лакхе хьоахадаьр. Машин лалла шийна ца ховшше, боккхача новкъа воалл хийла зӏамсаг. Цхьачар киса дийша каьхат доаллаш а хилац, цу тайпарча кагийча наха шоашта хьатӏаязъелехь металлолома дӏачулу шоай машин. Сенна ду из зе? Дукха мах болаш хӏама ма йиий машин. Иштта пайда боацаш дойтачул, дикагӏа дар цунна из ахча мискача наха дӏалоре, Даьлагахьара а нахагахьара а маьл дукхагӏа хургбар цунна Безача Мархий бетта.

Цхьабараш машин наькъ юккъе ӏо а оттайийя, марха къоабаладувца дӏачуболх. Вожаш, машин лерттӏа лелаш йоацилга ховшше, арабоал цу тӏа хайше. Кхоалагӏбарашта хӏама мала а оза а дагадох. Марха кхаьба ма даьннадий, хӏанз коньяк мала а мегаргда, укх деношка Магасе ухача автобуса тӏа ваьгӏача цхьан зӏамигача сага яьхача беса. Иштта да-кх наькъа сурт, эггара сабарегӏа хила безача деношка. Цудухьа чудахьац цар дика. Вӏалла марха къоабаладувца ара ца боалаш, шоай цӏагӏа баьгӏабаларе гӏойле яр царна, уж хатараш хьадечул, наха саготонаш тӏаяхьачул.

Мархаш доастача бус Магасе вахача сона моттаделар, се цхьаннахьа тӏема доазонна юхе ва. Герзаш герзаш дар уж столице дийттараш! Дӏадийцача тешаргвоацаш, чӏоагӏа дийттар. Магаса эгӏа йисте вах со, магӏа йистера ӏобаьхкараша дийцачох, цигахьа пулемёташ йийттача санна хетаденнадар царна. Бусалба ӏаьдалах доагӏаш да из, е наха шоашкара леладеш «ловзараш» да? Сона дийцачох, бусалба мехкашка цу тайпара ӏадат дац. Цхьадолча мехкашка сарахьа марха доаста ха хьатӏакхаьчача йоккха топ косс, хӏама даа мегаргдолга хьахайташ, цу тайпара моттигаш Юхерча Малхбоален мехкашка а Туркий мехка а я йоах. Бакъда вайцига доаллар-м цхьаннахьа доаллий-хьогӏ? Баьдъелча доладеле, цкъаза ах бийса яьлча а кхувсаш хул герзаш. Бераш марха къоабаладувца арадоала ха ма йий из, царех бер лозадойя шийна а бер дарашта а боккха бала ма бой цу сага. Из дага хӏана дохац. Вайцига а бакъахьа дар из ӏаьдало ше дича. Масала, Рамадан бутт чакхбаьнна марха доастача сарахьа, ӏаьдала болхлоша герз кхессача е шатлакх гойтача кхоачам бар, аьнна, хет сона. Мархий бутт чакхбаьннилга ховргдар цох, цига денз дӏаийккхар совлен да, бусалба наьха цӏай ийрчадоаккхаш а да.

Са зӏамига волаш, мархаш дастара кеп а кӏеззига кхыча беса яр, хӏанзарчох тара йоацаш. Мархаш доастача буси шоллагӏча дийнахьа делкъа ха хиллалцеи лела йиш йолаш дар бераш, из цар ха яр. Маӏача наха ши ди лора – хьалхареи шоллагӏеи. Кхалнах из цӏай дезде кхоалагӏча дийнахьа болхар. Укх шера бераш шоллагӏча дийнахьа сарахьа лелаш дайра сона. Из-м кхы зене хӏама дац, хӏаьта а массадолча хӏаманца ший боарам хила беза, хьалха вай даьша леладаь ӏадаташ хувца а ца гӏерташ.

Тхьовра каст-каста хьехадора йовлакхаш ийдеш мехкарашта хулаш дола зе. Цу хана ийдаьраш йовлакхаш мара дацар. Хӏанз, цох кхоачам ца хеташ, йовлакхаш а, пазаташ а, шоашта дага мел дийхар а лу. Уж ца делча а, бехк баккха мегаргбац царех. Наьха таронаш тайп-тайпара я. Из доагӏаш да даарашта а.

Мархаш дастале хьалха, «Авангард» яхача тика чу нийсвелар со. Цу чура вай кхалнах зувш цхьа ха яьккхар аз. Фу дар цар ца эцаш?! Ананасаш, бананаш, вӏалла сона фуй ца ховш йола хӏамаш.

Сайна вовзача цхьан сагага аьлар аз:

- Малав мархаш доастача дийнахьа хьоашалгӏа ваха, ананас юаш вагӏаргвар?

- Даьра, ба-м ба хьона юараш а, - аьлар цхьанне.

- Из хац сона, са сесага сона-м 100 эзар сома водж техар, - аьлар шоллагӏчо.

Юххера а, из деррига совдаьле латтийс. Кхалнаха хьехамаш де валлац со, бакъда совлендар эшаш дий-те, аьнна, хет. Цкъаза хӏама сов хозде гӏерташ, ийрчадоаккхаш хул. Метта юкъе цох оал стилистически гӏалат. Истол а оттадаь шу а ший стиль йолаш, гӏалат доацаш хила дезар, аьнна, хет сона. Вай заман чухьа бананаца е ананасаца саг цецвоаккхаргвац. Вайнаьха даар хила деза вайнаьха шун тӏа. Из хоза да. Вешта, из кийчде ховш кхалнах дукха биса а бий-хьогӏ? Малара дагахьа волча зӏамигача сага, автобусача багӏача кхалнахага хаьттар:

- Кӏолд чуелла чӏаьпилг де ховш кхалсаг йий укх чу?

Цо из малара дагахьа воацаш аьннадаларе, цӏенхашта а уйла е мегаргйолаш а хаттар дар из.

Кхы а да уж-м, вай мархаш хозагӏа хилийта де йиш яраш, уж ийрчадоахаргдоацараш. Дала ӏалашдолда вай, Дала сабар лулда вайна, дӏахо дӏайодача хана бусалба наьха керттера цӏай хоздергдараш лаха а ӏоаде а.