Вахара меттаза тешаш

Ширача замангара хьадоагӏача сурташа эггара хьалха довзийт, аьнна, хет сона; вай мехка а къаман а истори. Мишта хиннай гӏалгӏай лоаман юрташ, саг йоагӏаш-йодаш ловзар мишта деш хиннад, дуккхача юрташкара гӏалаш мишта хиннай хьалха, хӏанз миштай уж; малагӏа барзкъа леладеш хиннад къаман мехкараша, исташа, кагийча наха, боккхийча наха; мишта хиннад цар куц-сибаташ, тӏема гӏирс, цар тӏабагӏаш лелаяь говраш, кхалнаха хий кхихьа кӏудалаш, къахьегама гӏирсаш, иштта кхы дӏахо. Вешта аьлча, бӏарчча къаман вахар, ӏадаташ, культура хьагойташ хиннай иштта даьхача сурташа. Цхьайолча хана уж сурташ даьхараш доазол арахьарча мехкий фотоговзанчаш а хиннаб.

Вай даьй вахар, цар фусамаш, къонахий, кхалнаьха, берий куцаш дика довзийташ да 20-гӏа бӏаьшере долалуча хана лоаман Фуртоге даьха сурташ, «Гӏалгӏай – Фуртога бахархой», «Фуртоге саг йоагӏа моттиг» яхараш. Цар тӏа вайна гу ширача гӏалашкара арабаьнна, кердача хьисапе хьалдаь цӏенош. Эггара хьалха цар дагадохийт хьалха гӏаьраша тӏакхухьаш хинна саготонаш дӏаяьнна хилар, хоамий цӏераш йоагае езац, гӏалаш къувлаш, тӏавенача моастагӏчоа духьалъувтта, шоай боахам, дезал царех лорабе кийчбала безац. Из хиннай лоамашкарча паргӏатон юхьиг, нах лоала кхувлар дӏадаьннна зама. Къаман барзкъа зийча, из хала хиннай, яхаш, дувце а; кагий нах, мехкарий, кхыметтел зӏамига бераш хоза кийчденна да цар тӏа. Гӏалгӏай тӏадувха барзкъа, цунцара эздел, ӏадат лорадеш хиннаб даим, ала таро хулийт гуш долча сурташа. Кхалнаьха куц доаккхаш да царна дувха чокхеш а йӏаьха кочамаш а, тухка кӏай, ӏаьржа йовлакхаш, уж цар харцахьа-бакъахьа техкаш хиннадац хӏанзарчар санна, шоашка товргдолча тайпара мара; юкъах доахкача тӏехкараша, наькх тӏа доаллача дотос къаьстта а хоза хетийт уж. Маӏача наха юкъе, чокхеш е гӏовталаш ювхарах, юкъах хьерчаш шалта йоацаш саг вац, керте кий йоацаш а вац, къаьстта сакъердаме а хьамсара а хеталу чачакх йола шовлакхаш тухка йиӏигаш, мангала кий тулла кӏаьнк. Из геттара оагӏораяьккха тилларо хьагойт цу бера оамал, из курал ший дегӏах йоаллаш хилар.

Вокх сурта тӏа вайна гу саг йоагӏа моттиг, ма хоза ловзар да цига латтар, цу ханара гӏалгӏай халхара куц гойташ да из сурт. Тахан гӏалгӏай дукхагӏа дола халхараш геттара сиха да. Амма вай дай иштта «корзагӏбаьле» халхараш деш хиннабац; цар шорта, кхалсагацара юкъ лораеш, цунга гӏолла эздела боарам гойташ деш хиннад.

Лакхе хьоахадаьча шин сурто вайна гойтад цхьа бӏаь шу совгӏа йолча хана баьхача вай даьй вахара хьисап мишта хиннад. Къаьстта кхалнах хоза лелаш, лакха, беркате хиннаб вай. Тахан цу тайпара мехкарий наггахьа мара го йиш яц вай къаман юкъе. Кхыча дешашца аьлча, тӏабагӏаш машинаш еце а, хоза хиннаб гӏалгӏай маӏа нах а кхалнах а. Цу моттигах вай тешаргдацар фу хиннадецаре? Нийса ях оаш, сурташа хьаденад вай гаьнарча даьйх дола хоамаш, вай деношка кхаччалца. Цудухьа боккха лоархӏам болаш хиннад нах вӏашагӏкхийттача моттигашка сурташ дахар. Вай къаман бакъдола, бӏаргаго йиш йола, дӏататта, хиннадац ала йиш йоаца истори да из.

Къаьстта моттиг дӏалоацаш да вай къаман вахаре, тӏема ханашка даьха сурташ. Уж даьхад бе-беча тӏемашка вай мохк Росси, зӏамига Даьхе Гӏалгӏайче лораеш лаьттача деношка. Цар тешал ду гӏалгӏай кагийча наха денал долаш, майрал йолаш моастагӏа юхатохаш хинна хилара. Дукхагӏа йолча хана шоай тӏема новкъосташца даьха хул цу тайпара сурташ. Иштта да Берлине кхаччалца ший самолётаца тӏом беш дӏавахача ӏарчакханаькъан Керамий Хасолтас, лётчика Малсаганаькъан Татархана Ахьмада шоаш санна болча тайп-тайпарча къамех хьабаьннача лётчикашца даьха сурташ, Ланинград фашистех лораеш хиннача Дидиганаькъан Илеза новкъосташца даьккхар, иштта кхы дӏахо а. Цу тайпара Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏем тӏа лаьтта вай къаман нах бӏаьш хиннаб, котало гаргайоалае гӏерташ, шоай синош ца кходеш, чакхбаьннаб уж цу лирача ханах. Къаьстта а цу сурташа тешал ду халача хана вай мехкарча къамашта юкъе барт а цхьоагӏо а хиннилга.

Тӏом чакхбаьнначул тӏехьагӏа, цун доакъашхошта юкъера бувзамаш, доттагӏал дӏахаьдадац. Тӏема юкъе чӏоагӏденна хьоашал шоаш дийна мел болча хана, деза хеташ, леладаьд цар. Из уйла чӏоагӏъеш дола цхьа сурт кхаьчад сога укх деношка. Цу тӏа гураш ва кхоъ цӏихеза гӏалгӏа, кхоккхе Сийлахь-боккхача Даьймехка тӏема доакъашхо хиннав. Цу тӏа ва Гуцаранаькъан Саварбик, Къоастой Махьмад, Чабенаькъан Султан.

Из сурт бӏаргадайча, цхьавола саг велакъажа тарлу, Къоастой Бексолта Махьмада бедоаллар малара пела да мотташ. Малар-м да из, амма корта бохабу малар дац, хӏана аьлча истола тӏа латтача духхьал цхьан гарфинках хов вайна уж шун тӏа ца багӏилга, цу тӏа даарах хӏама доацилга, кхыметтел пела а, хьалха гарфинкаца леладеш хиннача беса цаӏ мара доацилга зийча. Махьмад хий мала кийчлуча хана даьккхад из, лаьрххӏа даьккха хила а тарлу, малар молаш санна. Хӏаьта а гӏалгӏай ӏадаташ, шун эздел довзача сага атта кхетадергда сурта маӏан. Цу сурто эггара хьалха, вай къаман тӏема доакъашхой бовзийта ца ӏеш, царна юкъе хинна вошал, цхьоагӏо, доттагӏал гойт. Хетарагахьа, шоаш мел бах из бувзам лорабеш, шоайла тӏера болаш, чакхбаьнна хила тарлу уж нах. Тӏема наькъаш дайза нах къаьстта а шоайла безаш, тӏера болаш хул, дӏа-юха гӏо новкъостал деш, эшшача накъабоалаш хул. Царна дика бовзаш хул вахара чулоацам а маьршача деной мах а.

Цу сурта тӏа вайна гураш шоай хана къаман сий лакха лоаттадеш хьабаьхка нах ба, царех хьабаьнна дезалхой а иштта шоай мохк безаш, яхь йолаш хьабоагӏа. Воккхалгахьа лестача хана, Бексолта Махьмад чӏоагӏа тара хиннав Сталинах, яхаш, дувцар журналист хиннача Къоастой Башира. Вай Сибре дигача хана, из бӏаргавайча, Сталин воагӏа, яхаш, кӏалхара нах мархӏабетталуш хиннаб цунна. Хӏаьта Гуцаранаькъан Саварбик а цун тӏехье а ерригача Россе а цул арахьа а йовзаш я, ший беркатеча гӏулакхашца. Вай республикан оагӏув хьаллаьца хьавоагӏа Микаил а цун воӏ ва.

Дикка даьржа хиннад аьнна хет сона, цхьана сурташ дахар дин викалашта юкъе а. Цхьаццаболча устазий, хьажой, моллай, мурдий, мугӏарерча бусалба наьха оамал хиннай массехк саг вӏашагӏкхийте, сурт доаккхийташ. Дерригаш уж дийца а варгвац укх лоацача йоазонца. Хӏаьта а, вӏалла дага а доацаш, сайга кхаьчача суртах дувца лов сона. Дуккхача наха из сурт дайна хургдац, аьнна, хет сона. Цу тӏарча пхе сагах кхоъ мара вовзаш вац. Хьалхарча мугӏар тӏа аьрдехьа вагӏар Хачароевгӏар Данилбек ва, шоллагӏа вагӏар Арсановгӏар Дене Бахьаудин ва, Даьдий Бахьа а Галнервар а оалаш нийслу цох; кхоалагӏа вагӏар Батӏал-Хьажий Къурейш ва. Уж кхоъ цхьан вагона чу Сибре вигав. Вожаш шиъ белггала малаш ба ховш дац. Хетаргахьа, Гадаборшанаькъан ба йоах уж. Шоашта царех хӏама хойя, хоам бе тха газетага. Из сурт даьккхача хана, сурташ доаха камера йоалла телефонаш хиннаяц, цу тӏарча наха тӏехьашкарча лоне гуш да лоамаш. Цудухьа из лаьрххӏа вӏашагӏкхийтта, фотоателье баха даьккха да. Цу заман чухьа кхы никъ хиннабац иштта сурт даккха. Малагӏа уйла йосс эггара хьалха из сурт дайча?

Дин хьалха латта нах шоайла бовзаш, безаш, дӏа-юха гӏулакхаш леладеш, наха юкъе сийдолаш хиннаб, аьнна, хеталу. Из наха а дӏахайта, шоаш тайп-тайпара вирд доаккхаш бале а, цхьан Далла ӏамал еш, Аллахӏ цаӏ веш, Пайхамар бакъвеш, шоаш бусалба наьха цхьа дезал санна бахилга хьахайт цу сурто. Тахан, новкъа-м хул из хезача, нах вирдашта къестабеш дола къамаьл деш хул цхьабола вай мехкахой. Цу суртага хьежача, кхетаде хала дац, дикача бусалба наха юкъе, цар тайп-тайпара вирдаш дале а, къестам боацилга, дикача ӏалама наха юкъе даим цхьа вежарий хилар могаделга.

Цхьаькха а белгалдаккха лов. Цхьацца бола ӏалама нах а цар тӏехьенаш а шоай сурт нахалдаккхийта раьза хилац, бусалба дино могадеш дац, яхаш. Амма дуккхача моллаша, хьажоша, кхыметтел устазаша сурташ доахаш хиннад. Духхьал дин оагӏув хинна ца ӏеш, вай къаман истори да из, цудухьа пордув олла гӏерташ лечкъа а ца деш, наха шерра дӏадовзийта деза цар вахар, цар куц-сибаташ. Укх тӏехьарча хана уж тӏаболаш, царех яздаь а, сурташ гойташ а дукха йоазош арадаьннад газеташ тӏа, къаьсттача книжкаш тӏа.

Хала ханаш хиннай вай къаманга яьхкараш, мохк бохабаь, Сибре дигача хана. Нах шелал, моцал, саготонна бовча хана, фу сурт даккха безам хургба, аьнна, хеталу. Нийса да из, дукха чам болаш хиннабац гӏалгӏай юххьанца сурташ дахарца. Хӏаьта а вай къаманга кхаьча гӏайгӏа, бала мел боккха ба хайта, цу тайпара сурташ доахаш хиннад цу хана а. Масала, Гӏазданаькъан воккха саги йоккха саги багӏа цхьан сурта тӏа, мерчена юкъейоаллача шоай йоӏа юхе. Из сурт бӏаргадайча, дог чудоаллаш вола саг бӏаргашка хий ца отташ вусаргвац. Е дош а сурт а низ болаш дац цу даьга-наьнагара хьал хьагойта. Сел йоккха, цӏаккха ерзаргйоаца човнаш хинна хургья цу хана цар дегашта хиннараш. Таханарча кагирхошта, Сибре ца яйнарашта (из гуча балех Дала лораболба уж) цу сурто дукха хӏама ӏомадергдолаш санна, хет сона. Эггара хьалха таханарча шоашкарча вахара хам ховргда царна, кӏеззига а дунен уйла е уж ховш бале. Цул совгӏа, шоай къаман ӏаьржа оагӏув йовзийтаргья, йицйолийтаргьяц.

Вахар кӏеззига аттачахьа даьлча, тӏом чакхбаьнна, нах дувхачоа а дуачоа а парагӏатбаьлча, сурташ дахара тӏера хиннаб вай къаман къонабараш, шоаш Сибре бале а. Духхьал тха тхоай цӏагӏа да дас, нанас, гаргарча наха, тхо зӏамига бераш долча хана (2-3 шу даьнна) даьха сурташ. Из боккха дагалоаттам ба тхона а тхона тӏехьа тӏа мел боагӏарашта а.

Цхьана сурташ доахаш нийслу вӏаший юхе болх беча наха, е къахьегама тӏагӏолла бувзабеннараша. Масала, дукха сурташ дайнад сона йоазонхоша шоаш вӏашагӏкхийттача моттигашка даьха, юртбоахама кхашка къахьегача механизатораша, агрономаша, водителаша даьха; каст-каста нийслу журналисташа, спортсменаша, тренераша, лораша даьхараш. Моллагӏа болх беш уж нах хиларах, шоаш цхьана даьккхача суртаца балха моттига истори хьакхолл цар. Ишттачарех дар аз моцагӏа кепа теха ӏоахарганаькъан Гӏ. цӏерагӏа хиннача «Электроинструмент» завода болхлой гойташ хинна 60-ча шерашка даьккха сурт. 60 шу совгӏа ха я из даьккха, цу тӏарча нахах дуккхабараш боацаш ба. Цу сурта тӏа багӏачарна шоашта а маганзар массане а тайпан цӏераш а шоай цӏераш а яха. Тахан болаш ба царех цхьабараш, масала, Зурабанаькъан Муса, Цӏолой Идрис. Цу сурта тӏа ва геттара къона хинна Йовлой Сулумбик-молла а. Цхьан сага арг а дац, из Шахьбота Сулумбик ва, аьнна. Ала деза, из ше а цун фусам-нана ӏарчакханаькъан Дугурхан а цу заводе къахьегаш хиннад, аьнна. Со геттара зӏамига кӏаьнк вар из кхалсаг сона гуча хана, эггара хьалха яйра сона Дугурхан «корзинка» яха прическа яь, чӏоагӏа хоза а товра цунга из.

Укхаза са дувца безам ба балхо вӏаший вийза хиннача кхаь сага даьккхача суртах. Уж кхоккхе а дешара, ишколай къахьегамхой хиннаб. Масала, аьрдехьа вагӏа Чуранаькъан Оарснакъий ӏалихан физик вар, цо йӏаьххача хана къахьийгар Наьсарерча №1 йолча ишколе; шоллагӏа вагӏар (юкъервар) Кхоартой Мусе Мухьмад ва. Цо юххьанца №1 йолча ишколе хьехархо волаш, сайранарча ишколе директор волаш, юххера Эккажкъонгий-Юртарча №2 йолча ишколе директор волаш болх бир, ше валлалца йолча хана. Юххера, кхоалагӏвар ва Арсмаканаькъан Нурдина Мухьмад, Цо №1 йолча ишколе математика, геометри хьийхар. Лоамашка бахача, машин ахкаяха кхелхар из дика хьехархо. Царна, болх хала бале а, мукъа ха шоашка еце а, лайнад цхьана багӏаш сурт даккха. Цунца цхьана шоай дезалашта а гӏалгӏай къаман а совгӏат даьд цар.

Вай дувцаш дола цхьана доаха сурташ чӏоагӏа дезаш хул ишколе дагӏа бераш, дезалера нах, маьре дена нускал, иштта кхыбараш. Къаьстта из моттиг дукха езаш хул ишкол яьккха дӏаболхараш. Хӏара хьехархочунца, классан кулгалхочунца, директорца, завучаца сурташ доахаш, шоай «Выпускник» яха ленташ хьахьерчадеш хьувзаш хул уж, тӏеххьара гургал теха, линейка чакхъяьнна дуккха ха яьлча а, чубаха ца ловш. Хала да ишколацара къастар; амма уж денош, дешар, хьехархой царна дагаухийташ хургда цар цу дийнахьа даьха сурташ. Цудухьа массанега ала лов: сурташ даха, дита шоаех дола дагалоацамаш тӏехьа тӏабоагӏарашта.