Халкъа вахара кизга

Литература даим халкъа оагӏув хьаллоацаш, мехкахой дегаш ураувттадеш, денал совдоахаш, зовзалах кхардаш хьаденад. Вешта аьлча, ший заманца гӏа боахаш, цул тӏехьа ца диса гӏерташ, латташ дола хьал кхетадайташ, наьха кхелаш ювцаш, уж аттача йоахаш хьаденад вай литература даим. Цун поэзе, прозан, драматурге йоазонаш истори довзийташ дола тешалаш хинна дӏаэттад. Граждански а Сийлахь-боккха Даьймехка а тӏемаш долча хана, йоазонхоша кхелла дувцараш, повесташ, романаш къаман вахара дошо оагӏонаш хинна даха дисад.

Таханарча кагирхошта, тӏом бӏаргацабайнарашта, царга гӏолла довз шоай къаман селханара денош, лирача шерашка мехка лаьтта хьал, турпалал гойтача наьха цӏераш. Тахан а иштта ха эттай литературо ший дош ала дезаш, СВО турпалаш, царна карагӏдувлараш дувца дезаш, цар оагӏув хьаллаца безаш. Литература юстара латта йиш яц мехка хулаш долча хӏаманна. Каст-каста хоз артисташ, политикаш СВО доакъашхой болча баха хиннаб яха хоамаш. Бакъда царна юкъе йоазонхой а хилча геттара нийса хургдар. Цул совгӏа, доккха а зӏамига а йоазош кхолла мегаргдолаш бола нах дукха а ба вай бӏухошта юкъе. Царех хӏанз а яздаьдеце а, бакъда тӏехьа тӏайоагӏача хана йоазош дергда аьнна хет сона. Цу тайпара йоазош де мегаргдолаш, романаш кхолла а хьакъ долаш кӏантий хиннаб вай къаман СВО юкъе дакъа лоацаш. Царех ба вайна массарна а бовзаш бола Россе Турпалаш Боканаькъан Мустафа, Хьоашаланаькъан тайпан шиъ Султан, Тӏумхой Хьасан, Хамхой Адам. Турпала гӏулакхаш карагӏдийннараш-м дуккха а дукхагӏа ба. Царна юкъе ба де доацаш байнараш, новкъостий кӏалхарбоахаш шоай синош ӏодийхкараш, Даьхе лорае езараш шоаш болга кхетадеш, цхьа гӏа тӏехьашка ца боалаш лаьттараш. Тахан а, доккха деце а, цхьаццадола йоазош хетадаьд цар денал долча гӏулакхашта вай цхьаболча йоазонхоша.

Вай республике дика вовзаш ва экономически ӏилмай доктор, профессор, ИнгГУ хьехархо Булгучанаькъан Хьамзата Мурат. Из дуккхача йоазоний автор ва, цо яздаьд дувцараш, романаш, байташ. Наггахьа мара боацача эрсий а гӏалгӏай а меттала язде ховча нахах ва Мурат. Цхьа хӏама зийнад аз цун кхолламца, вахаре хулаш бола моллагӏа хувцам, эргало зе ховш, уж хӏамаш гаьна ца доалийташ, царех йоазонга гӏолла дувца ховш саг ва из. Юстара дитанзар цо СВО яха укх тӏехьарча шерашка чӏоаггӏа вай вахара юкъедена кхаь алапах латта дош. Из нийса да, аьнна, хет сона, йоазонхо къаман вахара истори яздеш, кхоллаш вола саг ва. Цудухьа Мурата а ший дош аьннад дуккхача шерашта бӏаьхбеннача тӏемах, цун доакъашхоех лаьца. Цо ший «ЛТО (СВО)» яхача байтага гӏолла кхетадайт хӏана болабелар из тӏом, мишта лаьттаб цунна юкъе турпалаш, къаьстта вай къаман къонгаш. Шоай даьшта тара болаш, къонахчал гойташ уж хьабоагӏаш хилар белгалду цо байт чакхйоалаш. Оаш а из йийшача бакъахьа хет сона:

«Лаьрххӏа тӏема операци Россена эшаш хилар,

Гӏалгӏай республикера оарцагӏа дукха бахар.

Дерригача къамашта гойтар майрал, хьинар;

Ши бӏаь гаргга тӏемхочо синош ӏо а даьхкар.

Пхи кӏант, цаӏ дийна а вусаш, Турпалаш хилар;

Дуккхачарна кхыйола орден, майдилг елар.

Тӏемхой даьша, ноаноша майра а баьхар,

Цар гӏалгӏай оамалца денал дӏахьекхар.

Дийна бисачар аьттув хилба, гӏоазот хилда байначар,

Иштта тӏехье яле, даим хургда къаманна дикадар.

Де вай кагийча наха массаза а иштта хьехар,

Цунца хургда кагийча наьха яхьан болар.

Шоай кхетамца оамале хул цар духьалъоттар –

Меттахьа нийсду гӏалгӏаша моастагӏчоа тохар.

Даьша Турце, Японе, Берлине из сурт хьекхар –

Дӏа-м далац, Дала вай къаман оамалца деннар».

Наьсар-Керте яхаш я тамашийна дика саг Оздой Хьатой Маржан. Карарча хана пенсе яха, балхара цӏагӏа сецай из. Хьехархочун балха 50 шу дӏаденна, юхьанцарча ишколе къахьегаш хьаена саг я из. Ший дешархоех бокъонца бола нах бе, уж хьаькъал, кхетам болаш хилийта гӏийртай из; цул совгӏа, къаьстта цо теркам тӏабохийташ хинна моттиг я дешархошта Даьхе езаялийтар, эшшача цунна оарцагӏбала кийча хургболча тайпара уж кхебар. Хӏара дийнахьа ца язйой а, байташ язъю Маржана. Дукха ха яц из йоазош де йолаенна. Ший кара а доацаш, цӏаьхха, уйлаш керта чу яьхка, дӏайолаеннай из духхьаш байташ язъе. Маржана язъяь байташ хоза хет, тайп-тайпара ханаш йолча наха. Цо язду даьх, наьнах, безамах, дикача нахах. Хӏаьта цун «Са хьамсара Мадинат» яха байт еза ца луш-м цхьаккха саг вусаргва аьлча теша хала да. Берашта а цхьацца йоазош ду Хьатой Маржана. Даим ший мехка дикадар хилча дика хеташ, цун хӏама тоадара кӏеззига дихьа а дакъа юкъедахьа гӏерташ, хьаенай из беркате кхалсаг, ше мел йоаккхача хана.

Карарча хана мехка этта хьал теркал ца деш ӏелуш хилац из санна йола саг. Мехках, цун кагийча нахах дог лазар; цунца цхьана цар деналах, майралах цецъювлар гу вайна цун цхьайолча байташка. Царех я «Каьхат» яха байт, цо из хетаяьй турпалашта. СВО яха дош керте оттадаьдеце а, кхетаде хала дац малашб цо ший байта тӏа бувца турпалаш. Тӏем тӏара доагӏа каьхат хьалха а хиннад, хӏанз а да саг маьрша хилара, дийна хилара дола тешал, нагахьа санна цо из ший кулгаца яздаьдале. Цул совгӏа, цӏагӏарча наха боккха кхаъ ба из, даьна-нанна сатем, дега моаршо, сабар, саӏехам ба цу тайпара каьхат. Цунца цхьана мехка га доаккхаш латтарий лоӏам ба цун хӏара мугӏарца, хӏара дешаца. Цу лоӏамо котало кхухьаш котбаьхаб вай мохк дуккхача тӏемашка. Маржана язъяь из байт йийшача гуш хургда, аз лакхе мел хьоадаь хӏама. Гӏалгӏай кхалнах цӏаккха хиннабац тӏемаш дара тӏехьа, бакъда шоай къонгаш цар кхебаьб мохк лорабе ховргдолаш, бов безача бала кийча хургболаш, шоай халкъа сий лорадеш. Еш вай «Каьхат» яха Хьатой Маржана байт:

«Цхьан дийнахьа дера каьхат,

Дукха гайна дера.

«Фуд-хьогӏ укх тӏа?» - хеташ,

Даьстар каьхат, кхераш.

«Салам-моаршал, хьамсара дай!

Гайнав, хоам ца байташ.

Дийна волга, маьрша волга

Ала аьттув боацаш.

Цхьа дика кхаъ баккхар духьа,

Язду аз ер каьхат.

Сай новкъостий кӏалхарбаха

Дала аьттув баьккхар.

Лира моастагӏа вохаварах.

Тхона совгӏат деннад.

Сона денна деза совгӏат

Са Даьхенна деннад.

Баркал шоана, хьамсара дай,

Со оаш иштта кхеварах.

Цхьан минота кхеравенна,

Со юхацаваларах…»

Каьхат дийша даьлар,

Дира хий юхь тӏара ухаш.

«Ва са Даьла! Воккха Даьла!

Бакъдий-хьогӏ ер?» - яхаш.

Из кхаъ мехкахошка бера,

Юртахошка кхаьчар.

Майра бӏухой даькъалабувцаш,

Нах дуӏаш де баьлар.

Денал дола майра кӏантий

Боахаболба Дала.

Царна боагӏа лакха мах

Увттаболба наха».

Цхьаькха цхьан байтах дувца безам ба са. Цхьан дийнахьа «Сердало» газета редакце вера юкъера ха хургйола саг. Каьхата бетта чу йоаллаш, байт енаяр цо. Из язъяр из ше вацар, Ӏалбаканаькъан Хьасана Хади яр. Хади оазархо яц. Цо эггара хьалха даь цу тайпара йоазув дар из. Ше яхаш я Эбарга-Юрта. Цун веший-воӏ Ӏаддал-Ӏазит, сержант, взвода командира гӏонча, дакъа лоацаш хиннав Украинерча Запорожье латтача тӏема юкъе, майрал гойташ, цига вала а веннав. Цун валар ӏеткъа даь йоазув дар редакце венача сага денар. Йийшар аз байт, цул тӏехьагӏа хьаьшанга аьлар: «Кӏезига-дукха тоа ца йойя яргьяц ер. Нагахьа санна цу кхалсага тхона бокъо лойя, оаха тоаергья, кепа тохаргья». Тхона пурам делар цхьайола моттигаш цу байтанцара тоае. Цул тӏехьагӏа, из йоазув кепа теха хилар «Сердало» газета а «Литературан Гӏалгӏайче» яхача журнала а оагӏонаш тӏа. «Са веший-воӏ. Хетаю Ӏаддал-Ӏазита» аьнна латтар цу байта керте. Ший бӏаргашта кӏалха хьалкхийнача веший-воӏах; цун эздел, гӏулакх, денал, дезале мишта вар дувцаш язъяьй даь-йишас тӏема юкъе веннача зӏамигача сагах йола байт. Из ешача хана дика хоалуш да, мел дог лазаш, 33 шу мара даьннадоацача зӏамигача сагах яздаь да уж мугӏараш. Из новкъосташта мишта накъавоалар, йишийна мел боча вар, тайпо мел лоархӏаш вар дувц цо. Цул совгӏа, ӏаьрж делла лела езаш йола цун фусам-нана хьехаю.

Тӏемо къеставац дикавари вовари, моастагӏчун пхорчаша къахетам биц цхьаннех. Бакъда мел кхерам тӏабоагӏе а, Даьхе кӏалйита ловш хилац бера хана денз из дош дег чу долаш, цун сий деш, даьша из мишта чӏоагӏа лоархӏаш а лорадеш а хиннад кхетадеш вола саг. Цу тайпарча нахах оал турпалаш, царех цаӏ хиннав мехка гадоаккхаш лаьтта Ӏалбаканаькъан Ӏаддал-Ӏазит а. Ше йоазонхо еце а, веший-виӏий турпалча наькъо цу кхалсага дег чу сомаяьхай бӏухочун никъ къоабалбеш, из лерхӏаш йола уйлаш. Из валар шийна йоккха чов еш дале а, ший тайпан саг зовза воацаш, хьамсара лаьтта, даьй сийле лораеш латтаро дагахьа курал сомайоах цун. Иштта хиннад массаза а гӏалгӏай къаман тӏема сагацара дог-уйла, цунах доаккхал деш а цунна хоастам беш а. Ше санна болча нахаца веший-воӏ мишта вар тӏем тӏа вахале, мел эшаш хургва из кхеваьча даьна-нанна, юртахошта, гаргарчарна дувц Хаде ший байтага гӏолла, из санна бола нах баьхача бакъахьа хеташ.

Деш вай Ӏалбаканаькъан Хаде йоазув:

«Ткъаь кхойтта шу

Хилар цун лоаца.

Гӏелбеннаб бӏу,

Из юкъе воаца.

ӏоажало ший

Бӏаргаца лоацаш,

Оагабир бий,

Къахетам боацаш.

Везийта ловш,

Ваьхар из юрта.

Тхо делхо ховш,

Бос ба цун чурта.

Ӏоажалá лац

Йоагӏа ди хувца,

Из ӏемаяц,

Къахетам бувца.

Да-нана дут,

Бӏаргех хий лешаш.

Иштта лел бутт,

Боадоно хьешаш.

Цхьан Даьлах вар

Из алхха кхераш.

Йоацаш сов гӏар,

Кхедора бераш.

Новкъостий бус,

Ца гуш цун велар.

Хала да нус

ӏаьрж делла лелар.

Къамарге сец

Къахьала къурдаш.

Уйлаш е кхец,

Удаш мо мурдаш.

Цо йита лар

Ювц тайпан ваьро,

Дика воӏ вар

Вихьар цу гӏаьро.

Вешийна цох,

Лоам хулар чӏоагӏа;

Йишийна цох -

Дош деге доагӏа.

ӏац тӏема бӏул,

Даьх-наьнах тинна.

Цар кер чу улл,

Шийла ша хинна.

Таац са низ,

Из веннав ала!

Вугалва из

Ялсмала Дала!

ӏазит... Из цӏи

Я малхаювлаш,

Вай хӏара ди,

Дикашка кхувлаш».

Тахан аз дийцараш СВО турапалашта хетадаь массехк йоазув мара дацар. Дӏахо дӏайодача хана тайп-тайпарча жанрех йола эпически а, лиро-эпически а, драматически а йоазонаш цу наха хетадергда аьнна хет сона. Хӏаьта цу гӏулакха сома хила беза вай йоазонхой, царна беннаб халкъо а мехко а къаман вахар дӏаяздеш бола къоалам.