Дикача нахах а дика саг

Цу тайпара хьал вай мехка латтача хана, цхьан дийнахьа Наьсарерча урам тӏа сона вайра цӏе аба ювхаш воагӏа кӏайвенна саг. Цун бе ӏаса йоаллар, лоа мо кӏай модж а иштта кӏайча кхаькхах яь кий а туллар цунна. Иштта саг бӏаргавайча, нах, юха а сецаш, хьежаш ӏара цунга, из къайлаваллалца. Цу заман чухьа тамашийна хеташ хӏама дар из. Сона хацар из малав, мичара ва, мишта ваьха саг ва. Цхьабакъда вӏалла шеко йоацаш дар цаӏ – цу къоаночо дуккха а тайп-тайпара уйлаш сомаяьхар са дег чу. Сона езаелар цу сага дегӏа кеп, иман, тӏабувха гӏирс. Цу хана мара цӏаккха гӏалгӏа вайнавацар сона аба ювхаш. Из малав ха чӏоагӏа лайра сона. Хетта волавелар нахага. Мерешканаькъан Султана, берий «Селаӏад» яхача журнала редакце ӏохайша дагӏаш, аьлар; из саг шийна а вайнавар, Оздой Гӏуме Ювназ яхаш вар из, ӏаьдала балха тӏа а хинна, каьхата мотт ховш, динах воаллаш саг вар из. Бакъда цунна а дукха хӏама хацар цох, сона ховчул совгӏа.

Цхьан дийнахьа, дукха ха йоацаш, Наьсар-Керте яхача Оздой Хьатой Маржанах газета лаьрхӏа язде дагадехар сона. Из яр 50 шера ший юртарча юххьанцарча ишколашка болх баь, Гӏалгӏай Республикан гӏоръяьнна хьехархо (2005), цул совгӏа хоза байташ язъе а хов цу кхалсага. Цунца къамаьл деш, цо хьаденнача сурташка хьежаш вагӏаш, цӏаьхха, гучадаьлар моцагӏа денз вовза гӏерташ со лела саг латта шиъ сурт. Цецвалар лочкъаде маганзар сона. Мишта кхаьчад уж Хьатой Маржанага? Из хаттар делар аз фусам-наьнага. Цун да Хьато шаккха ког баьккха, вордингашца мара лелалуш хиннавац. Бархӏ йиӏий да хиннав из, цаӏ мара воаца воӏ Сибре валар бахьан долаш.

- Уж сурташ сона Гӏуме Ювназа деннад, - аьлар Маржана. -Тха тайпан а волаш, чӏоагӏа дика саг вар Гӏуме Ювназ. Каст-каста воагӏар из тха даь зерат де. Цунца къамаьл дийя, ламаз дийя, чай меле, дукха сулхьаш доахаш ваьгӏе, дӏаводар из. Хийра воацаш, гаргара саг вар из, кхо-диъ доал мара юкъедоланза. Хоза воккха саг вар, хьаькъал долаш воккха саг вар, лер хоза долаш вар.

Цамогаш вола саг лархӏар, цун зерат де вахар, шийна пайда лехилга дац, дог ийшача сага товр дар да. Укхаза дика гучайоал вайна цу сага оамал: къахетаме хилар, унахочох дог лазар, ма хулла цунна гӏо-новкъостал де, тоам бе хьожаш хилар. Иштта вагӏаш, уйлаша дикка гаьнаваьккхар со, къонача шерашка юхавугаш. Цхьан боад къовлабеннача сарахьа Наьсарерча Дудайнаькъан Султана цӏерахча урамах ӏовоагӏар со, багайоаллаш гӏаьле а йолаш. Цу хана гӏаьле увза ӏомалуш вар со (хӏанз-м 30 шу гаргга ха аз из бе ца йолла). Эгӏахьара хьалвоагӏа саг гора сона, бакъда боадонах белггала малав ха хала дар. Боккхо гӏаьленах кӏур боаккхаш, со ваха ӏотӏаэттача, сона вайра тхьовра лакхе айса бийцар санна гӏирс бувхаш, лоа мо кӏай модж йола къоано. Цу хана миссел айса гӏаьле увзарах эхь хийттадац сона цхьан сага хьалхашка. Чӏоагӏа эхь хийтар сона цох. Цо-м хӏама аланзар сога, ше хьаькъал долаш саг хиларга хьежжа. Аз айса кхетадергдолаш дитар цо, гӏаьле увзилга зуламе оамал йолга, боккхача наха хьалхашка эхь долаш хӏама долга.

Цига боад къовлабенначул тӏехьагӏа из мишта нийсвеннавар яха, уйла е ваьлар со. Атта кхетадир аз къоано цига нийсвалара бахьан. Цу урам тӏа бахар цар тайпан нах: Оздой Батарбика, Жабраила, ӏийсай кхоъ дезал. Цига цхьаннахьа ваьгӏа воагӏаш хила тарлора из. Ха-м даьра хац белггала, из цига мишта нийсвеннавар. Ше-м Наьсарен кхыча оагӏорахьа вахар из.

Тха газета редакце чувенавар дукха ха йоацаш фотограф хинна Оздой Захӏир. Цо геттара дух тӏа ваьккхар со Гӏуме Ювназа дезал мичахьа бах, адрес делар, цул совгӏа виӏий Беслана йиӏига Залинай телефон елар. Хӏанз са уйлаш кхоачашхулаш латтар. Хетаргахьа, кастта кхолладала мегаш дар Гӏуме Ювназах дола йоазув. Цу гӏулакха сона дикка новкъостал дир цун виӏий-йоӏа. Цох мел дола каьхат, къахьегама книжка, тийнна совгӏаташ, цун хинна бувзамаш довзийтар сона цо.

Гӏуме Ювназ ваь хиннав, каьхаташка диллача, 1892-ча шера, амма Залинас дувцачох, из бокъонца йолча цун ханага хьоже-тохке 10 шу зӏамагӏа хиннав. Ший ха оттаяйта хиннай цо иштта, малагӏча гӏулакха оттаяйта хиннай тахан вайна ховргдац, цох дола кхы а дуккха хӏамаш цаховш мо. Иштта 10 шу йоккхагӏа хургйолаш ха оттаяйта хиннай цун фусам-нанна а. Ювназ ваь хиннав Шолхи яхача юрта, цхьадолча книжкаш тӏа Шалхи аьле йоаккх цу юрта цӏи, хӏаьта эрсий меттала тахан Октябрьское оал цох. Онгушт ше санна хӏана яц аьнна, лоархӏаме а хьамсара а хиннай гӏалгӏашта из юрт. Иоган Брамберг яхача сага ший «Исторически, топографически, этнографически, тӏема Кавказ йовзийтар» яхача книжка тӏа 1834 шера яздаь хиннад: «Хетаргахьа аьлча, 70 шу хьалха Гӏалми лоамашта юкъера арадоалача, гӏалгӏаша йилла хиннай Шалхи яха юрт...» Вешта аьлча, къаман ширача юртех цаӏ хиннай Гӏуме Ювназ ваьр. Сурташка диллача, ӏалама хоза моттиг я из. Из цига мел ваьхав белггала хьаала ховргдола саг тахан висавац. Хетаргахьа, вай мохк бохабилцца цига ӏийначох тара ба цар дезал, хӏаьта Сибрера цӏабаьхкача Наьсаре баха хайшаб, Нурадиловгӏар Х. цӏерагӏча урам тӏа, хӏана аьлча гӏалгӏай ширача юрташка хьалчубуташ а цабуташ а моттигаш хиннай.

Залинас дувцачох, цун фусам-наьна нана Инаркъерча Кхоартой хиннай. Хӏаьта из ше аьлашха болча абзой овлан тӏара, цар йиший-йоӏ хулаш хиннай, йоах. Вешта аьлча, Марема наьна наьн-нана абзой аьлан йоӏ хиннай, Албохчанаькъанга маьре ена. Цо яь йоӏ Кхоартошка яхай, Кхоартошка яхачо яь йоӏ Дзовранаькъанга хиннай, Дзовранаькъанга маьре йолчо яь хиннай Марем. Из мала хиннай хац сона, бакъда Ювназ ше а хиннав бокъонца аьлий цӏен тӏа кхийча санна иман долаш, наха ше везаволийташ саг. Тайп-тайпарча балхаш тӏа хиннав вай мехкахо.

Дунен дешар дийша ца хилча, из дӏаэцаргвоацаш хинна моттигаш я цо къахьийгараш, цига ха дезаш хиннад шаьра эрсий меттала язде. Бакъда цун дешарах дола тешал вайга тахан хьакхаьчадац, белггала ховш дац цо малагӏа училище е курсаш яьха хиннай. Хӏаьта ӏарбий йоазув-м дисад цо ший кулгаца даь, Къорӏа деша а ховш хиннав из. Сога кхаьчача цун къахьегама книжка хьалхарча оагӏон тӏа яздаьд; 1939 шерга кхаччалца цо къахьегаш яьккха ха кхойтта шуи кхо бутти ба, аьнна. Вешта аьлча, 1926 шера денз, къахьегаш хьавенав из. Цун бокъонца яьнна ха хиннай цу хана 22 шу. Цу кхойтта шера 20-зза хийцай цо ше къахьегаш хинна моттиг. Хӏанз санна цхьан метте дӏа а этта, йӏаьххача хана хьаде балхаш хиннадац цу заман чухьа.

Цхьаннахьа нийсбенна болх чакхбаьлча, цхьаькханахьа водаш, къахьега дийзад цун. Тахан а дукха ба вай мехка иштта къахьегаш бола нах. Уж деррига балхаш цо даьд, Нохч-Гӏалгӏай республикан доазонашкара ара ца воалаш. Каьхата мотт ховш, наьха хьашташ лоархӏаш, царца тарвала ховш хинначох тара ва Ювназ. Къаьстта а белгалдаккха лов, ший хьинар, къахьегам хьамсара мохк хозбара дӏабала гӏерташ, ший къаман хӏама тоаде гӏерташ хьавенав из. Цунца цхьана тайп-тайпарча лоалаха даьхача къамашца хьоашал долаш, уж лоархӏаш, царга ше лоархӏийташ ваьхав из беркате воккха саг. Ше хьегаш дола къа ший цӏенна юхе доацаш, ше пайдане хургволча дӏаводаш, эшача моттиге накъавоалаш хьийгад цо. 

Масала, 1939 шера лайчилла бетта 27-ча дийнахьа из хьожаваь хиннав Пседахски кхален мах бара отдела кулгал де. Цу моттигах хов вайна, из тикашта доал деш хиннилга. Укхаза майрра ала йиш я; цу ханарча хьакимашта юкъе вовзаш, лоархӏаш вай мехкахо хиннав, аьнна. Цу тайпарча балха тӏа хьожавеш вола саг ше дикача оагӏорахьара хьагойта, наха юкъе вовзаш, балхах кхеташ хила везаш хиннав. Иштта хинна а хиннав, хьагучох, Гӏуме Ювназ. Цунна тешал деш я цо тӏехьа тӏайоагӏача хана къахьийга моттигаш. Масала, къахьегама книжка тӏарча аргӏанарча йоазоно йоах, 1941 шера аьтинга бетта шийттлагӏча дийнахьа денз, из къахьегаш хиннав Нохч-Гӏалгӏай АССР Шатоевски кхален прокурора гӏонча волаш.

Цу дарже вола саг, вайна ховш да-кх, дийша, каьхата мотт ховш, моллагӏа каьхат оттаде таро йолаш хила везаш хиннилга. Цу шерашка прокурора гӏончанна тӏалатташ хиннар дукха болх хиннаб. Цунна чудоагӏаш хиннад къахьегама моттигаша, хьакимаша мехка закон лорадой, кхоачашдой хьажар; судашка дакъа лацар; лийца боахкача наьха хьалашта тӏахьожам лоаттабар, ше а уголовни гӏулакхаш тахкар, бахархой лоткъамаш довзар, царца бувзабенна болх бар, иштта кхыдараш. Из санна бола болх лелабеш вола саг лоӏам чӏоагӏа болаш, бакъдолча хӏаман тӏара ца воалаш, нийсхо йолаш хила везаш хиннав. Вайна хов-кха из фу ха хиннай, мехка лаьттар фу хьал хиннад. Сталина мехка доал даьча заман чухьа кхераме, чӏоагӏа лоравала везаш гӏулакх хиннад Гӏуме Ювназага кхаьча хиннар.

Из болх, шийгара гӏалат ца лоацийташ, цо баьб вай мохк бохабаь, нохчий а гӏалгӏай а Сибре баххьалца. Къахьегама книжка тӏа йоазув латт: «Балха тӏара мукъавалийтав 1944 шера саькура бетта 23-ча дийнахьа». Из фу ди да тахан, дашха ца дезаш, дика ховш да къоначарна а къаьначарна а. Кхыча дешашца аьлча, цӏена, ший декхарех лоархӏавеш, мехка законаш ше лорадеш а нахага лорадайташ а хьавоагӏа саг, «халкъа моастагӏа» яха ийрча цӏи ӏотӏайилла, гаьнарча Казахстане ӏовахьийтав. Саг йоалаяь, цу ханале 11 дезалхо а малхаваьнна саг хиннав из, бакъда из йоалаярах дола тешал 1963 шера мара хьаийцадеце а, цо саг йоалаяь ха дуккха хьалхагӏа хиннай. Цу хьакъехьа дувцаш цхьа хоза хӏама а да. Йоӏаи зӏамигача сагаи юкъера бувзам бувцаш. Цхьан юкъа военкоматаца бувзабенна болх беш хиннав вай мехкахо. Тӏой-Юрта нийсвеннав из, кагий нах гулбаь, царна эскаре тӏабехаш тӏема билеташ дӏадала дезаш хиннав Ювназ. 26 зӏамига саг хиннав уж.

Уж юртсовета хьалхашка гулбаь, къамаьл деш волча хана, хи тӏара йоагӏаш йола шийна йийха йоӏ бӏаргаяйча: «Цу дӏарча йиӏий хьамара, тӏема билеташ дӏа а денна, аз тахан чудохийт шо, белггаларча дийнахьа тӏадоагӏаргдолаш», - аьннад йоах зӏамигача сага. Иштта езаенна хиннав, яхаш, дувц из ший хургйола фусам-нана Дзовранаькъан Зоврбика Марем. Цар шинне боккха дезал а хиннаб. Шийтта бер хиннад цар, ялхнегара дӏа мел ийккхараш 18 шерга кхачале байнаб. Дисараш хиннад 3 воӏи 3 йоӏи. Цар цӏераш хиннай: Хьусен, Руслан, Беслан, Люба, Лида, Хадижат. Уж шоаш а ялххе карарча хана доацаш да, царех хьабаьнна дезалаш бах Наьсаре, Эккажкъонгий-Юрта, Тӏой-Юрта, Эбарга-Юрта. Цар лелаю бе-бе тайпан цӏераш; Коазой, Исмейланаькъан, Алхой. Царех цаӏ я ер йоазув де сона гӏо даь наьсархо Оздой Залина. Ювназ а Марем а Шолхе баьб аьнна яздаьдале а, цу заман чухьа Наьсаре а Тӏой-Юрта а бахаш хиннаб.

Сибре бигачул тӏехьагӏа, Оздой дезал нийслу Кокчетавски областа Разуевски кхален Андреевка яхача юрта. Карарча хана из юрт, Къилбаседа Казахстана чу а йоагӏаш, Габитов Мусрепа цӏи лелаеча кхален доазон тӏа я. Къаьстта нах баха моттиг санна из хьахиннай 1897 шера Полтавски, Харьковски, Черниговски губернешкара нах цига совцарах. Цига ӏотӏабига хиннаб мехкахбаьха гӏалгӏай а.

1945 шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа Гӏуме Ювназ балха дӏаийца хиннав Кокчетавски областа Андреевски п/хоза (племхоза) бригадиралла. Цун болх бувзабенна хиннаб кердача, дикагӏча фух дола доахан кхедеча наха кулгал дарца. Ала деза, тахан а цига я юртбоахам лелабара хьалхалатта моттигаш. Цу балха тӏа дукха ха яккхац цо. 1946 шера из хьожаву Андреевски м/завода инспекторалла. Мишта кхетаде деза «м/завод» яха дош. Цу заман чухьа колхозий доалахьа хиннай хьаьраш а (мельзаводаш), генарий даьтта доаккха заводаш а. Ювназа болх баьча юрта а хинна хила тарлу цу тайпара заводаш, бакъда цо инспекторал леладаьр хьайра хиннай е генарий даьтта доаккха завод хиннай дагадоагӏаш саг вац карарча хана. Хӏаьта а цун балха чудоагӏар тӏахьожам лоаттабар хиннад, моллагӏа цу шиннех из завод хиннаяле а.

Дӏахо цо баь болх бувцаш дола йоазув хад къахьегама книжка тӏа. Из пенсе белггала малагӏча шера вахав а гучадаккха хала да, хӏана аьлча Акмолински областа Атбасарски вахара ӏалашо еча моттиго хьаденнача «къоаналла пенсе вахав» яхача №83 йолча удостоверене тӏа белггала оттадаь шу а, бутт а, ди а дац. Цу моттигера хьаденнача № 291 йолча удостоверене яхачох, цун пенси хиннад 210 сом, из каьхат хьаденна ха я 1955 шера саькура бетта 22 ди. Цу тӏа белгалдаьккхад; 150 сом пенси да, 60 сом тӏехьара тӏатеха (надбавка) ахча да, аьнна. Цу тайпара тӏатохараш цу хана деш хиннад пенси доккха а деце, саг дӏахо къахьегаш а хиннавале. Хетаргахьа, Гӏуме Ювназ а пенсе вахачул тӏехьагӏа дӏахо а къахьегаш хиннав.

Таханара дуккха кагий нах гу сона можамаш йита. Хьалха модж йита ший даьна, нанна бӏаргагор кхераш хулар зӏамига саг. Из дувзаденна дар къаман эзделаца. Модж а ший ханнахьа йита еза, ханал хьалха ца а юташ. Къаьстта а ала лов, дуккхача кагирхоша шоай сибаташ ийрчадоахаш из лелаеш хилар. Геттара ӏойӏаьхъялийте, бӏарчча шера кӏод ца тохаш, ехк ца хьокхаш. Цхьан имама дийцар из. Сага мосаш еннай цун сибат хозде аьнна, нагахьа санна уж сага сибат доаккхаш яле, уж лелаяр хьарам дац, амма цар сага куц доадеш хуле, сибат ийрчадоаккхаш хуле, тӏаккха из хьарам да. Гӏуме Ювназа модж доал деш, ше цо хозвергволча тайпара, дийшача наха яхача беса лелаяьй даим. Цудухьа дуккхача наха хеталуш дар, можо а, барзкъо а, оамало а хозвеш саг ва наьсархо. Укхаза са дувца безам ба, Залинас ший даь-дас даьд яхаш дийца хӏама. Бехктокхамеча балха тӏа волаш, модж йита хиннав Ювназ. Цун балхага хьажа арахьара парте болхлой баьхка хиннаб. Шоаш хьожачунга хьежа баьлча, юххера дӏаболхаш аьннад: «Из модж дӏаяккха еза ӏа, ер болх бергбале». Цу хана КПСС доакъашхо волаш хиннача Ювназа, модж йоацаш со мегаргвеце, ер да шоана партбилет, аьнна, хиннад. Шийгара коммунистически парте доакъашхо хилара тешал цигга ӏодилла, цӏаваха хиннав из, яхаш, дувц.

Фу партболхлой хиннаб-хьогӏ уж, аьле, цецвоал из аьннача нахах. Коммунизм кхайкаеш хинна Карл Маркс, Фридрих Энгельс, Ленин Владимир, Дзержински Феликс, дуккха революционераш-коммунисташ можамаш лелаеш хиннаб. Партена сенна новкъа хиннай Гӏуме Ювназа модж? Цох кхета магац сона. Цул совгӏа, цунга из хоза товш хиннай. Мичча беса дале а, партера араваьлар цу заман чухьа вай мехкахо.

Тӏехьа тӏадоагӏача шерашка, бусалба динца чӏоагӏа вувзавенна волаш, ше фу лаладу ховш, бусалбал фу яхилга да, из мишта леладе деза дика кхетадеш хинначох тара ва из. Дукхача зераташка, динца чӏоагӏбеннача лоалаха ядача республикашкарча нахаца хьоашал долаш, барзкъан а нигитий а ӏадаташ лорадеш ваьхав из. Шийга товргдоаца, бусалба сагага товргдоаца хӏама деш оамал хиннаяц, хӏанз къоано ва ала мегаргдолаш хиннача сага. Эггара хьалха Далла ӏамал яр хиннад цо шийна хьалхашка оттадаь декхар. Духхьал хабарца а воацаш, гӏулакхашца, дегца, нигаташца бусалба саг хиннав Гӏуме Ювназ. Мехка эггара хьалхарчарех аба тӏайийха ше араваьлча, наха фу аргда-те, яха уйла цун саготдеш хиннаяц. Ший бусалба сага паразаш кхоачашдар хиннад цун керттера вахара хьисап. Марха кхабар, ламаз дар, загат далар, Хьажцӏа вахар яхараш санна дола хӏамаш хьамсара, лорадеш хиннад цун. Дукхача дин викалашца бувзам лоаттабеш, бейнарий а зерат деш ваьхав из саг. Шийна хетар духхьал дӏаоалаш а хиннав, нагахьа санна из бакъдале, цхьаккха тайпарча хьакимех е ӏаьдалах ца къахкаш. Залинас сона деннача, Гӏуме Ювназа леладаьча хӏамаех да 1969 шера маьцхали бетта 30-ча дийнахьа арадаьнна хинна «Грозненский рабочий» яха газет. Ховш ма хиллара, из дар эггара дукхагӏа республике дешаш хинна газет – КПСС Нохч-Гӏалгӏай обкома орган. Цу тӏа даь йоазув чӏоагӏа теркалдора коммунисташа. Ювназа бусалба динахи коммунистий наькъахи аьнна дешаш кепа теха хиннад лакхе хьоахадаьча газета оагӏонаш тӏа. Массехк калам йоалаергья аз цу къамаьла юкъера. «Оздой Ю, пенсионер. Оаха тӏом баьб Советий ӏаьдал бахьан долаш. Хӏаравар декхарийла ва довза а сий де а советски законий; хӏана аьлча цар лораю вай бокъонаш а сатувсамаш а. Коммунистий идеологи тарлуш яц дин идеологеца. Нийса яхий аз?.. Вайна цӏаккха дицдала йиш йоацаш хӏама да из...»

Ше малагӏча моттигашка хиннав, малагӏча дин викалашца бувзам хьаллоаттабеш ваьхав дӏаяздеш хиннад Ювназа. Цудухьа тахан къаьгга гуш да цо кхихьа наькъаш, хьаллоаттадаь доттагӏал. Дӏахо аз доаладу масалаш цхьа алап ца хувцаш, цо ӏояздаьча тайпара да. Чанти-Юрта Аӏллах-молла волча кхозза хиннав; Кизил-Юрта имам Мухьмад-Шейх волча пхезза хиннав; Бейтухи лоамашка имам Муса волча кхозза хиннав; Ботлихера 7 километр дӏахо уллача Ассанте цкъа хиннав; цигара гаьна доацаш да Магрип-Шейха зерат, цига шозза хиннав; Наурера ӏусман-хьажа волча кхозза хиннав; Астраханерча Махьмуд-Эффенде зерат долча шозза хиннав; Хунзахера Або-Муслим волча иттазза хиннав; цун даь-веший къонгаш Ахьмад, ӏаббас болча ворхӏазза хиннав. Курчалой лоамашка имам Берс-хьажа волча иттазза хиннав; Овтурера йиша хьажа Мате йолча массаза хиннав дӏаяздаьдац.

Лакхе цӏераш яьха нах а моттигаш а яьржа я ерригача Кавказе, царна юкъе я нохчий, селий, гӏазкхий бахаш йола моттигаш, бе-бе зераташ. Цар къаьгга тешал ду Гӏуме Ювназ дин гӏулакх мел цӏенхашта хеташ а леладеш а хиннав. Укхаза ца хьоахадича далац цун цӏи хьехаеш, из а кхыбола Кавказа дин викалаш а хьоашал бехаш, Иорданера дена хинна каьхат. Из дайта хиннад Амман яхача шахьара Чурча Гӏулакхий Министерствера Москверча Иордане викалга (посолага). Цунга дех пхе сага Иордане хьабахка визаш ялар, царех цаӏ гӏалгӏа Оздой Гӏуме Ювназ ва, виъ – Селий мехкара бахархой. Уж пхи саг юха цӏавайта декхар шийна дӏатӏаийца хинннар ва Зарка яхача шахьарера Шакыр Арслан. Цу тайпара каьхат дена хиннад 1969 шера аьтинга бетта 29 дийнахьа. Каьхата я укх тайпара №10314/5/10. Каьхат эрсий меттала даьккхар хиннав Къилбаседа Кавказа бусалба наьха урхаллен председатель Курбанов. Залинас яхачох, уж 5 саг Иордане дӏавийха хиннав, цигара Хьажцӏа вахийтар духьа.

Гӏуме Ювназа хувцаш лелаеш кхоъ аба хиннай: цӏе, баьццара, кӏай. Сона из Наьсаре вайнав цӏе аба ювхаш. «Селий мехка водаш хилча, кӏайяр ювхар цо», - яхаш дувц Залинас ший даь-даьх. Хӏаьта баьццаръяр цо, хетаргахьа, цхьа доккха бусалба наьха цӏай долаш, е лоархӏаме вӏашагӏкхетар долаш мара ца ювхаяьчох тара да, цу тайпара аба цо наггахьа мара ювхаш хиннаяц.

Карарча хана из сийдола, денал дола къоано воацаш ва, из кхелхав 1974 шера, ший 72 шу даьннача хана. Из мел вайзача а цкъа мукъагӏа бӏаргавайнача а наха из цӏаккха вицлургвац.