Хьаькъал дола Мухтар

Автобус соц Жӏайрахьарча ишкола-интерната наӏарга, цу фусаме дувшаш-гӏовтташ цхьа кӏира даккха дезаш дар тхо, цигарча наха ховш дола фаьлгаш, шира дувцараш, кицаш дӏаяздеш. Лела дезар хьувзаш, лоаман чхарашта тӏехьашка лечкъаш долча наькъашка гӏолла; лоамий бовхьех хьекхалуш дӏауха морхаш зувш; Маьтлоам тӏа ювлача чарахьа топа тата хозаш; укхазарча къоаной сибаташ, дукха бӏаргадайна, хало эза бӏаргаш гуш; цар дувцачунга ладувгӏаш, цецдувлаш. Интерната коа чудаьнна дукха ха ялале, тхона эггара хьалха цига байзача гӏалгӏаех вар зӏамига саг ва ала мегаргдолаш вола лоамаро. Тхона-м цигара нах шоай тамагӏа долаш хургба моттар, шаьрача бахарел эргаш болаш. Бакъда эггара хьалха тхона вайна Чуранаькъан Мухтар тхо санна саг вар дувхара, кепа, куца. Дукха ха йоацаш тхо дагӏача университете а ваьгӏа, укхаза балха вар из хӏанз. Тхох из тара ца хулийташ цхьа белгало яр. Сабаре, оалаш дола дош эзе-дисте оалаш, шийца цӏенхашта тхо хилар дӏадехаш яр цун оамал. Цу белгалоно цун сий дайтар, лоархӏийтар. Цунга ладувгӏаш хилча, цун хьаькъал долча къамаьлага гӏолла хозаш хулар лоамашкара хьийдда доагӏача шовдан оаз, дукха еце а шершаш латтача гаьний «шарх», лаьгӏо хьекхача михо моакхазах даь мерзаш хьешадеш малхабоаха мукъам. Нах шийна тӏаоза, царна везавалийта ховш вола саг хийтар тхона Мухтарах. Уж моттигаш йовзаш доацача оаха каст-каста хеттар цунга гӏалашца, юрташца, лоамашца, цигарча дийнатех а нахах а дола хӏамаш. Ше а жӏайрахо волча цунна дукха хӏама ховра лоамарой вахарах, зиракаца из нийсве мегаргволаш. Цун дай баьха гӏала Жӏайрахьа юккъе ягӏаш яр цу хана, цу юрта из цаӏ мара наьха коа юккъе ягӏаш гӏала яцар, хӏанз а яц мотташ ва со. Цунна доал деш а, цу коа вахаш а вар цу хана Мухтара тайпан воша, воккха саг Чуранаькъан Куни. Цу ковна юххегӏолла тӏехдоалаш хилча, хийла гора тхона говр дӏайожаш воалла, ший шира дай баьха фусам лораеш, цун хам беш вола къоано. Из яр Мухтара гаьнара гаргара нах хьабаьнна фусам.

Чуранаькъан Хоасбота Мусий ялх воӏ хиннав, Мухтар царна юкъе эггара зӏамагӏа волаш. Йиӏигаш цар дезале хиннаяц. Дуккха ший нийсархой санна, из ваь хиннав, вай мехка во цӏи тӏа а кхелла, вай Сибре дахьийтача хана; нийсагӏа аьлча Мухтар ваьв 1947 шера тов бетта 6-ча дийнахьа, Кокчетавски областа Андреевка яхача юрта. Цун да Муса дийша саг хиннав, 20-ча шерашка Гӏалгӏай автономни область хьаяьча хана, Малхбоален къамий культвуз хиннай, цига деша этта хиннав из. Цул тӏехьагӏа тайп-тайпарча моттигашка къахьегаш хиннав из, вай мохк бохабилцца, тӏеххьара цо баь болх ба Дола-Коан кхален прокурора дарже волаш. Цу заман чухьа вай мехка хиннай цу тайпара цӏи йола моттиг. Кокчетаве цунна, мехка моастагӏа лаьрхӏа ӏовигача сага, хьалха хинна болх лургбацар. Вайна ма хой, къаман эггара хьаькъал долаш хинна нах а е бане, е заводашка, е колхозашка къахьегаш хиннилга. Дешарца, ӏилманца ювзаеннача; ӏаьдала доал деча моттигашта уж юхебуташ хиннабац. Из кхачанца ювзаеннача моттиге мугӏарера болхло волаш къахьегаш хиннав. Боккхача дезала дас цхьацца даарца дувзаденна хӏама чукхихьадецаре, хетаргахьа, цу дезалера цхьабараш моцалла бейна хургбар. Ченна чухьа чов йолаш хинна дезала да, лораша эттӏавеча хана кхелхав, 1948 шера бӏаьсти йоалача заман чухьа, шийна тӏехьа цӏа дизза бераш а дуташ. Леча хана 45 шу даьнна мара хиннавац Хоасбота Муса. Дерригаш бархӏ бер хиннад цун, бакъда цхьа кӏаьнк-йиӏиг геттара зӏамига долаш дайна хиннад, агара далалехь. Гӏалгӏай къаман вахар вай дохадалехь а хиннадац да веларгволаш, мехкахдаьхача из мишта хиннад, дувца ца дезаш, ховш да зӏамигачарна а боккхачарна а. Муса, ше моллагӏча балха тӏа вале а, ший къаман а мехкахой а вахар аттача даккха гӏерташ, цу гӏулакха шийна могар деш чакхваьннав.

Цун фусам-нана Аьлтий-Юртарча Малсаганаькъан Гӏоандалочун Лимнат хиннай, из дийша хиннаяц, дунен чухьа 86 шу даллаца яьхай из. Цӏихезача Бийсолта-молла йиша хиннай Лимнат. Сибренах чакхъяьнна, цӏа дизза бола дезал когаш тӏа оттабаь, дӏаяхай из бакъдунен чу. Цох ца аьлча хьанах аргда турпала оамал йола а денал дола а кхалсаг. Кхыметтел цо баь болх а хиннаб къонахчал, майрал эшаш, ха тӏа йолаш къахьийгад цо. Иштта хиннаяле а, оамала кӏаьда а сабаре а саг хиннай Лимнат. Сибат долаш а маькара а хиннай. Из мел яйзачо дика цӏи йоаккхаш, иман долаш дӏаяхай из укх дунен чура. Беррига кӏаьнкаш хиларах, цунна шозза халагӏа хиннад, аьнна, хет сона уж лелабе, царна ӏунал де. Цаӏ мукъагӏа йиӏиг хиннаяларе, цунна гӏонча хургьяр цӏагӏа хьажа, барзкъа дитта, даа хӏама кийчде. Кхы а массагӏа хул вахача моттиге кхалсага кулг эшаш дола гӏулакх. Тха дезале а яцар йиӏиг, кхо воша вар тхо. Балха аха а тхога хьажа а ӏалаьмате хала дар тӏа да воацаш диса хинна тхо леладе. «Шух цхьаннех йиӏиг хиннаялара са», - оалар нанас ше кӏаьдъенна эттача хана. Хӏаьта Лимната дезал-м тхачул шозза боккхагӏа хиннаб. Цудухьа цун вахара кеп мишта хиннай аз дика кхетаду. Аттачарех хиннаяц цун кхел. Хӏаьта а дезал ондабала болабелча, боккхагӏбараш хӏама хьадерг хилча балха бахе, оагӏув хьаллоац шоай наьна. Юххьанца дахчан пхьара пхьоалле балха болх уж, воккхагӏвар дешарца чӏоагӏа безам болаш хиннав. Дахчан пхьара пхьоалле мел долча улгаш тӏа а тӏехьа, цӏагӏа де денна балхаш дӏаяздаь хулар йоах цун. Ишкол еррига пхиаш йолаш чакхйоаккх цо, наггахьа мара йиъ йоацаш. Дӏахо воккхагӏа волча шинне барт бу, эггара воккхагӏа волча Ахьмада дешаргдолаш, шоллагӏча Бек-хана машина тӏа болх беш, напагӏа тӏакхухьаргдолаш. Наькъа бокъонаш тӏайола книжка дагахьа ӏомадайт цо шоллагӏчунга. Цу дезалерча ший вежарашка эггара чӏоагӏагӏа хьежар, накъаваьннар хиннав Бек-хан. Дийша ваьлча из аргӏа Ахьмадага йоал. Уж шиъ ва зӏамагӏа бола вежарий Мусост, Саварбик, Салман, Мухтар дуачунца, дувхачунца ӏалашбеш, шоай наьна оагӏув хьаллаьца лаьттараш.

1957-ча шера цӏабоагӏа Хоасбота Мусийи Гӏоандалочун Лимнатеи дезал, шоаш сатийсача мехка. Аьлтий-Юрта наьн-нана йолча совц уж юххьанца, цига ах шу гаргга ха йоаккх, шоай боахам хьахиллалца. Цул тӏехьагӏа, Наьсарера цӏа ийце, эрсий хиннаб цу чу баьхараш, цига баха ӏохайше цхьа ха йоаккх цар. Дӏахо Буро магӏа Редант оалача моттиге болх уж баха. Фрунзе политехнически институте деша ваьгӏача Ахьмада ше Буро тӏарча ГМИ хьахьожавайт, цига дӏахо дӏадешаргдолаш. Воккхагӏа хиларах тарра, цӏенда хиле дӏавода из дӏахо, доккхийча балхаш тӏа волаш къа а хьег цо Нохч-Гӏалгӏай республикан столице Шолжа-Гӏалий тӏа. Цох тха газето хьалхагӏа яздаьдар. Дезала да ше волга-м цо да дӏаваьннача шоллагӏча дийнахьа кхетадаьдар. Оамала чӏоагӏа хувцалуш, зӏамагӏбарех бола бехктокхам шийна тӏалаттилга кхетадора цо цу хана. Ший фу де деза а ховш, зӏамагӏчарна хьехам а луш, балха дӏа а этта къахьега волавеннавар из. Ахьмада Шолжа-Гӏалий тӏарча Октябрьски кхале «Окружной» оалача моттиге ши фусам йола квартира лу. Цу фусаме дешаш а бахаш а хьабаьхкаб дӏахо Хоасбота Мусий къонгаш.

Мухтара дешара наькъа географи тамашийна а чоалхане а я. Цо ишколера 1-гӏа класс Кокчетаве яьккхаяр, 2-3-гӏа классаш – Фрунзе, 4-5-гӏа классаш – Наьсарерча №2 йолча юкъерча ишколе, 6-8 классаш – Хӏирий мехкарча Реданте, 9-10 классаш Шолжа-Гӏалан Октябрьски кхален №57 йолча ишколе йоах. Шолжа-Гӏалий тӏа дукха ишколаш хиннай, бакъда царна юкъе гӏалгӏа директор волаш ишкол из цаӏ мара хиннаяц. Ювцача №57 йолча ишколе 1962 шера денз 1992 шерга кхаччалца директор хиннавар Малсаганаькъан Дошлакъий Йоакъап – историк. Мухтара дагалувц цо шоашта истори мишта хьийхар. Цун классе из цаӏ мара гӏалгӏа хиннавац, цунца дешаш бар гуржий, эллиной, хӏирий, эрсий. Шолжа гӏалий тӏа кхаьчача, классе 37 саг вар, царех 7 саг вайнах хиннаб, 6 - нохчо, гӏалгӏа юха а цаӏ мара хиннавац. Эггара дикагӏа Мухтар кхеташ хиннар эрсий мотт хиннаб, вож ӏилмаш низткъало хиннад цунна. Дошлакъий Йоакъапа хьийха истори а цхьа бахьан ховш хиннад дешархочоа. Цхьан хӏамах тамаш ю цо тахан а тӏехьа, ше цига дешаш даьккхача шин шера, ноанахоех хиннача Дошлакъий Йоакъапа цкъаь цкъа «хьавел укхаза, дешалой хьона, хӏама эший хьона аланзар» шийга, яхаш, дувц Мухтара. Хетаргахьа, из дувзаденна хиннад Йоакъап озабезамаш дезаш воаца саг хиларца. Бакъда воккхагӏа волча Ахьмдаца-м доттагӏал долаш хиннав из. «Бокъонца вола коммунист вар из», - яхаш, дагалувц цун хиннача дешархочо. Цун да Дошлакъа а дагавоагӏа Мухтара, эггара хьалха ше бӏаргавайча, дӏатӏавийха, зӏамига саг хьанав а хаьтта, хоза хьехам бир, йоах, Дошлакъас. Вешта аьлча, даи воӏи оамалашта тара боацаш а ха йоагӏа, цхьан тхов кӏалха уж бахаш хиннабале а. Хӏаьта а Йоакъап сийдола, хьаькъал дола, 30 шера Шолжа-Гӏалий тӏарча ишкола директора болх баь саг санна вовзаш а гӏалгӏаша цӏи йоаккхаш а саг вар. «Хӏирий мотт ӏомабелахь, Буро магӏара ма дий шо; аз, метташ вӏаший дусташ, ӏилман болх язбайтаргба хьога, ӏилмай кандидат вергва хьох», - аьнна хиннад университета профессора, филологически ӏилмай кандидата. Цо ше аьннар кхоачашде а тарлора, бакъда цхьа бутт баьлча бакъдунен чу дӏавахав из хьаькъал дола, эздий, куца а сибата а хоза хинна воккха саг. Цу хана зӏамига саг университета хьалхарча курсе вагӏар.

Мухтара ше яхачох, цун «наполеона планаш» хиннай. Цкъа хьалхагӏа доазол арахьарча меттай факультет а яьккха, тӏаккха Малхбоален халкъий меттай институте а этта, посольстве болх бе лерхӏаш вар из. «Мишта хилча санна хет хьона са планаш?» - йоах Мухтара, цу хана ше гӏалгӏа волга дага ца дохаш. Цхьан моттиге 5 саг волаш яхь яр деша оттарашта юкъе, доазол арахьарча меттай факультете чакхваланзар из. Немций мотт ховра цунна, цунца цхьана уйла а яр морхел лакхагӏа лелаш, амма дагалаттар кхоачашхиланзар. Воккхагӏа волча вошас хьехар ду цунна, «цу баллашца хье дӏаэццача деша дӏаотта, шу ца а доадеш». Гӏалгӏай мотт шаьра бувцаш, вайнаьха гӏулакх-эздел довзаш вале а, ишколе наьна мотт ӏомабаь вацар из, цу хана шахьарашкарча ишколашка хьехацар къаман мотт. Из дӏаэцаш цаӏ мара факультет хиланзар: филологически факультета къаман отделени. Цига деша дӏа а эттар селханара ишколан дешархо. Мишта эттар аьлча, группа вӏашагӏтеха яьннаяр цига а, цудухьа студент санна а ца эцаш, студенталла кандидат санна ийцар из дӏа. Нагахьа санна группера саг дӏаваьнна хуле, цунна когаметта юкъевоалавергволаш. Группе хиннача 36 сага юкъе, Мухтар тӏеххьарча мугӏар тӏа латтар. Цу берригнех а бухсоццаш университет яьккхараш 6 саг мара хиннавац. Цхьабараш дӏабаьннабар, цхьабараш набахта кхаьчабар (аьрдагӏа кигий нах хиннаб цу ханарбараш), вожаш дӏабаьхабар, кхоалагӏбараш маьре бахабар, цудухьа юххера висараш 6 саг мара хиннавац, шоашца вай йоазон турпал а волаш. Царех цунна дагабоагӏа кӏаьнкаш: Коазой Муса, Тенканаькъан Абукар, Хамхой Гилани; йиӏиг: Таймасханаькъан Хадишат. Таханарча дийнахьа цунца цхьан дезале кхийнача вежарех а деша баьгӏача студентех а саг висавац, цхьа Мухтар мара, уж берригаш Даьла кхеле дӏабийрзаб. Хетаргахьа, из дувзаденна да, Мухтар царел массарел зӏамагӏа хиларца.

Гӏалгӏай мотт ӏомабу цо хӏанз, сессе ялх экзамен алхха пхиаш йоахаш дӏалу, курсовой балхах пхиъ йоаккх. Цунца дувзаденна лакхара стипенди ийде волалу вай мехкахо. Наьна меттах лекцеш ешаш хиннача Оздой Гӏайре Фирюзас аьнна хиннад студентага, «аз Ленинградерча аспирантурера хьалуча моттиге вохийтаргва хьо, дика дешалахь». Хӏаман хьисап, зем дика болаш вола студент, цу деша гӏадваха, геттара дика деша волавеннав. Тбилисерча коференце ваха, цига бахача боацой меттах дукха боккха боаца ӏилман болх а язбаь хиннаб аспирант хила ловш волчо. Амма Гӏайре Фирюзай дешай кхоачашхила дегӏа хиннадац. Университет яьккха ваьлча: «Хье дӏахьожаваьча моттиге, балха дӏагӏо», - аьннад хьехархочо. Ваха ца тугаш, дикка ха яьккхар хинна ваьннача къонача болхлочо. Из дӏахьожаваьвар Ачалкхе. Цига вахавеце а, Соагӏапча цхьан шераи шин беттаи къахьега дийзар. Массайолча классашка эрсий мотти литературеи хьехаш хилар Мухтар. Укхаза белгалдаккха деза, университета къаман отделени яьккхача сага наьна мотт, литература а; эрсий мотт, литература а хьеха бокъо йолга. Соагӏапчен №19 йолча ишколе хьехархошта баха даь цӏа дар, цу чу ӏеш хилар къона филолог. 22 шу даьнна мара вацар из цу заман чухьа. Цул тӏехьагӏа, юха тӏавода из Гӏайре Фирюзайна. Аспирантуре из дӏаэца везаш хинна саг венна хилар. Иштта чакхдаьлар ӏилман наькъаца дувзаде гӏийрта вахара наькъа такилг. ӏилма-тохкама институте а, мехктохкама музее а ихар из, балха отта дагахьа. Дӏаэцаргва оале а, дӏаийца боалаш бацар. «Из-м доккха хӏама дар хьона!» - цецвувл цох хӏанз а Чуранаькъанвар, дуккха шераш даьнначул тӏехьагӏа. Лоаман юртарча, Жӏайрахьарча интернате завуч веза аьнна хеза, цига ваха лаьрхӏар цо бухсоццаш. Цигарча директора аьнна хиннад, «со дӏаводаш ва, хьох директор хьавергва вай». Цу гӏулакха раьза вар къона хьехархо, амма эскаре амал де деза ха тӏа а этта, Даьхенна ший декхар дӏадала ваха везаш хул.

Из тайп-тайпарча моттигашка цхьан шера амал деш хул, цхьа минот зехьа дӏа ца йохийташ, цига яьккхача ханах а бизза пайда эц цо. Чите а Забайкалье а кхоач из, чакхйоаккх авиаце зӏамагӏа болча болхлой ишкол, цигара лу цунна самолётех а цар моторех а вола механик яха диплом. Вуз яьккхарий бокъо яр, эпсарий курсашка 2 бетта деша. Бӏухсоццаш, зӏамагӏвола лейтенант волаш, цӏавоагӏа эпсар. 1973 шера Шолжа-Гӏалий тӏа хиннача митинге къамаьл дарах, хьалха хинна директор дӏаваьккхавар. Интернате керда кулгалхой бар, цар хьалха хиннача зувуча балха тӏа дӏаэца тиганзар бӏухо. Судага гӏолла меттаотта веннавар из, бакъда воккхагӏволча веший хьехарах, мугӏарерча хьехархочунгара юха дӏа а волавенна, цига парте мугӏарашка ваха лаьрхӏар цо. Парторг хиннача эрсий кхалсага-географа могавеш тешал а яздаь, парте мугӏарашка отт жӏайрахо. Партийни билета кӏалха кулг яздаьр вар цу хана Наьсарен кхален партена хьалха лаьтта Беканаькъан Мажита Сераждин. Юртарча ишколе къахьегаш хул из, 1972 шергара дӏаволавенна 1976 шерга кхаччалца. Парте лакхарча ишколе ваха велча, из а юха чакхдаланзар. Гӏалгӏай меттала язде хало дале а, «Сердало» газета редакце юртбоахама отделе балха вода Мухтар. Цу хана цу отделе къахьегаш хиннав Малсаганаькъан Рашид, Хаматхананаькъан Мухьмад. Шин шера цига а къахьийгар. Мухтара болх баьча Шолжа-Гӏалий тӏарча «Кепайоазон Цӏагӏа» 8-ча гӏата тӏа бар цензораш. Цига гӏалгӏай къаман мотт ховш вола болхло везаш хиларах, цу балха хьех журналист а коммунист а вола зӏамига саг. Из ха дика дагайоагӏа сона. Шоай къаьстта кабинет а йолаш, цу чу болх беш вар ялх саг. Кулгалхои кхы а ши саги эрсий бар, ши нохчо вар, гӏалгӏай цензор цаӏ вар – Чуранаькъан Мухтар. Уж ца хьожаш эфире дӏаяха йиш йолаш яцар массадолча метташца кийчъяь цаӏ телепередача, радиопередача, арадалацар газет, книжка, журнал. Цар мухьар а яздаь кулг а хила дезар дувцача йоазош тӏа. Вайнаьха саг цӏаккха оттавацар цу балха кулгал де, цох тешам ца хеташ. Из моттиг ювзаенна яр цу хана хиннача КГБ балхаца. Мехко къайлагӏа лоаттаду цхьаккха хӏама (секрет) чакхдалийта бокъо яцар цар. Цу тайпара хӏама нийсделча, редакторга дӏадоаккхийтар из юкъера. Лоацца аьлча, цензура яр-кха из. Цу дешо деррига шийна чулоац. Цӏенхашта моттиг яр, цунца бегаш бе йиш йоацаш. Уж балхара чуболхача хана, наӏарах боаллача, юккъегӏолла тай чакхдаьккхача пластилина тӏа мухьар тоӏадийя болхар, из ниӏ хьаелле, цу сахьате зувш хургдолаш. Цӏенхашта моттиг яле а, бегаш-м беш хулар царца бувзабенна а. Цензорий хьаким волча эрсечун оамал яр, ше миччахьа кхетаче, обкоме е кхычахьа водаш хилча: «Ну, я поскакал», - оалаш. Из бахьан долаш, журанлисташта юкъе «говра тӏа вагӏар» аьнна цӏи дӏаяхаяр цун. Цар болх беча моттигера ши гӏат ӏокӏалваьлча, «Сердало» газет дар 6-ча гӏата тӏа. Цкъаза редакце воагӏар цхьан хана укхаза болх баь саг. Цхьацца байташ йийше, къамаьл дийя, къонача поэтий вахарах, кхолламех хаьтте дӏаводар. Ше ешаш хиннача байташта юкъе, цунна эггара дукхагӏа езар я аьнна хеталора сона селий поэта Гамзатов Расула язъяь стихотворени. Пушкин Александра «Кавказа есар» яхача йоазонцарча мугӏарашта духьала язъяь яр из. Эрсий поэта аьннад:

«Смирись Кавказ: идёт Ермолов».

Хӏаьта Гамзатовс цунна духьала аьнна дешаш дешар Мухтара, уж дезаденна вар из:

«Не Русь Ермолова нас покорила,

Кавказ пленила пушкинская Русь».

Цу хана тхона хацар Мухтар ше а байташ язъеш волга. Из гучадоал дуккха тӏехьагӏа. Цӏаккха вайнаьха саг хиннавацар цензорий балха кулгал деш, хьаким инфаркт хинна дарбанче кхаьчача, цун декхараш кхоачашде оттаваь Мухтар воацар. Бӏарчча цӏи йоаккхаш хилча, цу хана из вар Кепайоазонца паччахьалкхен къайленаш лораеча урхаллен кулгалхочун декхараш кхоачашдер. Ах шера цу бехктокхамеча дарже лаьттар вай мехкахо, цул тӏехьагӏа хьалха санна воккхагӏа волча цензора болх беш хилар 12 шера. Цу заман чухьа лу Чуранаькъанчунна «Нохч-Гӏалгӏай АССР культуран гӏорваьнна болхло» яха еза цӏи. Цхьа эшам а хул цун вахаре, цига къахьегача хана. Бӏаргса дикка кӏалдус цун, сов дукха кепайоазонга хьийже. Дукха ца говш, йолалу мехка перестройка, шоай безам бола дош ала мукъа бут мехкара нах. Тӏаккха эшаш хилац цензура, цун болх цигга кхоачалу. Таханарча мехка Керттерча закона тӏа – Конституце тӏа дӏаяздаь да «Россе цензура яц».

Хувцалу республикера ӏаьдал, коммунистий гӏулакх тӏехьашкадаьлча, «Чеченингушглавснаб» яхача коммерчески Центре къахьег цо, цигарча рекламан даькъе а цхьацца товараш дӏа-юха хувцача а болх бе безаш хул. Масала, республикера мебель арахьара чудахьача аьшкаца хувцаш нийслора, иштта кхы дӏахо а. Республикан цӏерагӏа дакъа лаца ухар тайп-тайпарча ярмаркашка. Цул тӏехьагӏа, цу центра чуйоагӏаш «Кечал» яха зӏамига предприяти хьаелл цо Наьсере. Шолжа-Гӏалан промышленноста товараш дохкаш, наха юкъе доаржадеш яр из моттиг. Уж яр «Цӏе жӏов» яхача а кхыча а предприятешка хьаеш хинна боахаме эшаш йола хӏамаш, тенташ, кхыдараш. Дӏахо из дакъа лаца дезаш вар къонача Гӏалгӏай Республикан кепайоазон министр харжа дагахьа дӏахьоча яхье. Цига тӏехьависар. Юххера а, из хьожавир лоаман Жӏайрахьа кхале хьаеллача «Аьрзи» яхача берий унахцӏено тоаеча лагера хьакималла. Цун юххьанцара болх хьаболабаь, ди тӏехьа кердадараш юкъекхувлаш, берий вахар сакъердамегӏа деш хьавера из. Цо берашта ӏомайора цхьацца байташ, иллеш, керда ловзараш. Цу хана цо дӏаболабаьча новкъа йолаш хьайоагӏа из лагерь тахан а. Масала, цо дагайийха язъяьй бераша дӏаоалаш йола укх тайпара «Аьрзе» гимн-байт:

«Дала низ лулба вайна, бераш,

Сакъерда, ӏимерза, заггӏе делаш.

Тарлой, харцахьа а ца лелаш.

Хила иманаца, эздий,

Лораде гӏалгӏай къаман сий,

Раьза хургйолаш «Аьрзи».

Салаӏа даьхкача бераша дагахьа ӏомаеш хинна уж байташ цо эрсий а гӏалгӏай а меттала язъяьй. Кхыча тайпара чулоацам бола мугӏараш а яздаьд цо, царна юкъе да гӏалгӏай къамах, замах, адамий гӏулакхех, безамах дараш. Литературан критик хинна Малсаганаькъан Або дийна волча хана, цунга дӏахьекха хиннай поэта ший байташ. Уж йийша а йийша: «Цкъаза топ санна доалаш хул шода а», - аьлар йоах критика. Байташта юкъе дика мугӏараш а да, яха маӏан хинначох тара да цун дешай.

1999 шера хьайийллача «Аьрзена» цхьан шера доал даьчул тӏехьагӏа, хьакимал цо дӏалу Акхасаганаькъан Маремага, тӏаккха хьакимал кхоач цар тайпан сагага Чураньакъан Мадинайга. Ше цун гӏонча волаш хьавоагӏа из. Цу хьакъехьа Мухтара йоах: «Белгалдаккха деза, «Аьрзи» яхача ДОЛа доал деча Чуранаькъан Джамалдий Мадинас ший болх толамца дӏахьош хилар. Цунна хайнад хьаькъалца вӏашагӏтоха болх бе ховргдолаш йола къахьегамхой тоаба. Цудухьа бераша, шоаш салеӏа цӏадолхаш, ӏадика ювцац лагерца, цар оал: «Кастта гургда вай!» Уж дешаш хетадаь да цига болх беш болча белггаларча наха: Чуранаькъан Томайна, Жандаранаькъан Абубакара, Имгожанаькъан Ӏаддала, Овшанаькъан Шамала, Мержой Адама, Дахкилганаькъан Адама, Цисканаькъан Аюпа, Осканаькъан Башираи Бахьаудинаи, Ӏоахарганаькъан Лизайна, Кхоартой Залинайна а Зулихана а, Булгучанаькъан Ритайна, Багаевгӏар Заремайна, Беканаькъан Мухьамада, Иленаькъан Ибрахӏима, кхычарна».

Мухтара шийна а хетадаьд бераша дег тӏара доагӏа, баркал оала дешаш. Масала, Совтанаькъан Ясминас яздаьд: «Эггара дикагӏа ва Мусе Мухтар». Кӏалгӏолла ӏарбий меттала кулг яздаьча бера яздаьд: «Хьамсара Мусе Мухтар! Хьо тхона эггара дикагӏа вола хьехамча хинна лаьттар дуккхача гӏулакхашка. Хьа сий де а баркал ала безам ба са. Аллахӏа воахаволва хьо тхона. Даькъала хилва хьо!» Султиганаькъан Дианаси Романова Софияси яздаьд: «Баркал хилда хьона! Наьха мотт ховш, вахар дезаш, ӏимерза хиларах. Тхона деладалар тел ӏа, тха денош хоздеш. Хьо хьаькъал долча, сакъардаме хӏама дезача интеллигенце викал ва. Хьо «Аьрзе» вахарцара хувца йиш йоаца саг ва. Баркал хьона цӏаькха» а».

Мухтара болх беча лагерах шийх массехк дош аргда вай. Лакхе белгал ма даккхара, из йола 27 шу да. Цун фусамаш я лоаман Гӏалгӏайчен эггара хозагӏа йолча моттиге. Цига шера 300 маьлха ди хул. Юххьанца из лаьрхӏа яр 200 сага, бакъда керда цӏа хьалдаро таро лу хӏара сменах 450 бер тӏаэца. Лагерь эрагаяьккха тоаяьй «2010-2016 шерашка Гӏалгӏай Республика вахара–экономически дегӏакхувлара» йолча программах. Берашка салаӏийта а дегӏадоаладе а мел эшар долаш да цига: пхезза кхача балар, дийнахьа наб яр, низ а хьаькъал а дегӏакхувла ловзараш. Иштта долаш да воркаута мел эшар: турникаш, спортивни хенаш, шведски лоамеш. Йолаш я тренажёрий зал, бийлла бассейн. Республикан чухьа а гонахьарча мехкашка а экскурсеш ю. Довзийт къаман шира вахар, мехка истори.

Чӏоагӏа сакъердам баьннабар сона Мухтара ший балхаца дувзаденна дийцача массехк хӏамах.

Лагера юхе лувкхера ба, ӏаьржача лоамах боаллаш. Цудухьа чӏоагӏа аьнна дош, юхаоал цо. Нагахьа санна бер даь ди хуле, 300 оазаца ерригача лагеро цун цӏи яьккхе, даькъаладувцаш хиннад. Бераша чӏоаггӏа ӏомадаь хиннад из гӏулакх, лувкхеро из юхаоалаш хиннад. Шоаш аьннар лоамо юхаоалаш хезача, хьатӏавенача цхьан зӏамигача кӏаьнка аьнна хиннад:

-Воти, саг ӏохоаваьв ӏа цу лоаман тӏехьашка?

Мишта вусаргва из хьахезача вела ца луш.

Шоллагӏйола моттиг я гӏалгӏай меттаца ювзаенна. Цхьа кӏаьнк хиннав даим эрсий мотт бувцаш, вӏалла гӏалгӏай меттала йист ца хулаш:

-Гӏалгӏа вий хьо? – хаьттад Мухтара.

-Со россиянин ва, - жоп деннад бера.

-Дерригаш а да вай-м россиянаш, къамах малав хьо? - хаьттад юха а.

Тӏаккха а аьннад кӏаьнка:

-Со россиянин ва.

-Мичахьара ва хо? – хатта дийзад россиянинга.

-Город воинской славы - Малгобек, - аьннад юххера салаӏа веначо.

-Гӏалгӏа ва-кх хьо тӏаккха. Гӏалгӏай мотт бувций ӏа цӏагӏа?

-Бувцац, дас-нанас шоайла бувц гӏалгӏай мотт, соца массаза эрсий мотт мара бувцац.

-Хӏанз ӏа сона дош дала деза, лургдий ӏа сона дош, аз яхар дергда аьнна? - хаьттад лагера хьакима.

-Лургда, - аьннад Магӏалбика зӏамигача вахархочо.

-Дикка ладувгӏалахь. Хье цӏакхаьча, цӏагӏа дӏачувоаллаше, аргда ӏа: «Папа, мама, укх цӏагӏа соца гӏалгӏай мотт мара ма бувцалуш! Аргдий ӏа?»

-Аргда, - аьннад кӏаьнка, наьна мотт ха безилга кхийтта.

Цу тайпара бера дег тӏа бода никъ лаха ховш, царца та ховш саг ва «Аьрзи» яхача лагера начальника гӏонча Чуранаькъан Мусе Мухтар.

Духхьал вайцигара бераш иха ӏац цу лагере, цига салоӏаш хиннад Иваново яхача шахьар тӏарча Интерцӏагӏара бой, Запорожски областера, Херсонера, Курскера, Гӏаьбартой-Балкхарой, Къарший-Черсий, Нохчий республикашкара бераш.

-Хӏанз со воккха хиннав, - йоах хьатӏадаогӏача шера 80 шу дузача Мухтара,- хетаргахьа укх шера аз аьхки цига болх бергбац. Цул совгӏа, воӏ а ва со ше волча дӏавехаш.

Къахьегама ветеран тахан вахаш Майске ва. Цун фусам-нана я Осканаькъан (Леймой) Амира Марем. Цо мах беча наьха техникум яьккхай, болх беш хиннай консервни завода дигустационни зале. Мухтареи Маремеи кхоъ дезалхо ва: воӏи ши йоӏи. Воккхагӏвар Руслан ва, тӏаккха Зарема, эггара зӏамагӏа Элина я. Воӏ МГСУ яьккха, болх беш хиннав Малайзе, Москве, Дубае, карарча хана Саудовски Араве Даммам яхача шахьар тӏа къахьегаш ва. Зарема а экономиста дешар дийша я, маьре яха, кхоъ дезалхо кхевеш йоалл. Элина хӏетта экономиста дешар дийша яьннай вайцига. Гӏалгӏайи эрсийи метташ харал совгӏа, ӏарбийи ингалсийи метташ дезаденна а ӏомадеш а я. Даар говза кийчде ховш а я Элина, цо яь торт йиа саг, дуккхача хана цун чам биц ца луш хул, йоах.

Кхы а дукха дар са Мухтарах дувца, хӏаьта а дийцачо а цун вахара никъ газет дешарашта бовзийтаб мотташ ва со айса. Дезткъа шу гаргга даьннача цунга ала лов, кхы а дезткъа шера вахалва хьо, могаш волаш, хьай дезала ираз а гуш.