Лаьтто кхоаб вай

Цо яхар харц да ала йиш йолаш дац вай тахан, кхыметтел вай шахьарашта юкъе а моттигаш нийслу доал доацача лаьтташ тӏа ийрча сурт долаш. Цхьабакъда да воацаш дац уж. ӏа дӏатӏаваха цу тӏа бел ӏоӏотте, ах сахьат далале хьакхоачаргва цун да. Вешта итташ шерашка тӏа ца воагӏаш лел из ший доалахьарча моттига. Цига карт хила а тарлу, лард ялла а тарлу, бакъда доагӏача беса доал деш-м саг вац. Хӏанад вай тахан сел хӏаман хьурмат ца деш, воашта Дала а, мехко а, ӏаьдало а хьаденнача хӏаман хам ца беш, ца лоархӏаш, де дезача беса ӏунал ца деш? Из атта доацача а чоалханеча а хаттарех цаӏ да вай къаман наьха вахаре. Ширача заман чухьа, лоамашкара ӏоъарабалале, гӏалгӏаша эггара чӏоагӏагӏа сатувсаш хинна хӏама да лаьттан доал шоашка кхачар, шоай дезалаш кхаба могаргдолаш цу тӏа къахьегилга. Уж хӏамаш бӏаргацадайнараша ӏодеша мара дезац вай къаман литература, цо дика гойтад цун истори.

Масала, Базорканаькъан Идриса «Боадонгара» яхача романа тӏа гу вайна мел хала бах лоаман тӏош тӏа вежарий Турси Гаракхи. Цар, тӏош тӏа хьатӏакхухьаш ӏодехкаш, дӏадув лаьтта, бакъда ӏим еча из деррига тӏера ӏодихье, дог дехе бус уж. Цхьаькха цхьан йоазон тӏара дийшар аз, лоамаро ший лаьттан урд лехаш мишта лийннав. Дуккха лийхачул тӏехьагӏа, цунна из хьакорадаьд ший лаьтта ӏойилла уллача фертан кӏалхара. Йоаржаяь уллача ферто хьуладилла зӏамига хиннад цун доалахьара лаьтта. Цу хьакъехьа дувцаш да Боканаькъан Ахьмада романаш «Беке къонгаш», «Цӏийенна сайре», Пхьилекъонгий Махьмад-Саӏида «Хала урхе», кхыдараш. Вешта аьлча, хьалха дӏабаха вай дай мишта хала баьхаб, лаьттан сий, хам цар мишта беш хиннаб дика гу вайна цу йоазошкара. Бакъда цхьа хӏама-м да укхаза, таханара кагирхой дукха тӏера-м бац книжкаш дешара, дешаш ца хилча царна ховрг а дац мишта баьхаб шира лоамарой, сенга сатувсаш хиннад цар эггара чӏоагӏагӏа.

Лаьттанца дувзаденнараш вай къаманна массаза лоархӏаме хеташ дешаш хиннад. Хӏана аьлча цо кхоабаш баьхаб уж, вай вахара хьисап хувцаденнадале а, тахан а цо кхоабаш дах вай. Дӏаайтта воаш къа ца хьеге а, наха къахьийга хьадаьр да вай дуар. Из деррига хьалур лаьтта да. Маькх кӏих хьаю, из лаьттан тӏа хьалтӏадоал; шура, даьтта, тӏоа, кӏолд баьцах хьахулаш я, из лаьттах хьалтӏайоал; ӏаж, кхор, гӏамагӏа, боал, нарс, помидор, коартол – шеддар лаьтто луш да.

Уж маьхаш кхачанна ӏотӏа хӏана детталу мотт шоана?.. Хӏама хьадер ва цун мах оттабер, ше хьийгача къих ший безам бар дех цо. Цудухьа лоха мах бац вай царех дӏателар. Ший коа хьалккхебе йиш йолча боалах, баьца комарах 300 сом е дукхагӏа ахча ӏодилла деза; тӏаьръюкъ миссел мара доацача даьттах-налхах 220-240 сом дех, дулха а шурий а маьхаш мел айденнад аз дувца дувцац. Лаьттанна доагӏача тайпара доал доре, ший беша сага къахьегаре цун вахар аттача даларал совгӏа, буача кхачан тӏера мах а лохлургбар. Наха дӏа ца эцаш хилча, дадарг ма дий уж товараш вар тассалца. Цудухьа вай дай, шоашта хала доллаше, мишта леладеш хиннаб лаьтташ дага а дехе, къахьегама тӏаберза беза нах. Лаьттанцарча къахьегамцара безам совбаккхар духьа, дӏакхухьаш я вай мехка «Дикагӏа бола гӏон боахам» яха яхь. Цу гӏулакха а миллионаш ахча доаду вай республике, котбаьннарашта совгӏаташ телаш.

Цар леладер дика гӏулакх да, амма ерригача республике цу тайпара къахьега нах дукха бац. Коа беш йоллаше а, базар тӏара коартол эца водаш хул юрта ваха саг. Коара дӏааралалла мара ца дезаш, бежана дажа моттиг йоллаше а, шура, даьтта, тӏоа тика чура ийбу. Сакъердалуц цар лаьттанца беча балхаца. Дукхагӏа интернето, компьютераша, телефонаша дӏайоаккх царгара ха. Амма цаӏ да вайна ха дезаш, зама мел чӏоагӏа хувцаеннаяле а, хӏама даа ца дезаш вола саг хьакхеллавац хӏанз а цхьанна тайпарча говзало а хьаькъало а, цудухьа къаьстта чӏоагӏа хьабелгалдаха лов сона укх йоазон керте латта дешаш - лаьтто кхоаб вай.

Теркалъе езаш я укхаза цхьаькха моттиг. Хьалха хинна паччахьалкхен колхозаш, совхозаш, цар леладаь лаьтташ тахан доацаш да. Деррига юртбоахама гӏулакхаш леладераш доалахьа леладе лаьтташ хьаийца нах ба. Царех тийша я тикаш а базараш а. Цар хӏама хьадой, дуаргда вай; ца дойя – меца леларгда. Духхьал соахка (2025 шера) 9 900 гектар лаьтта доалахьара хӏама хьадерашка дӏаденнад вай республике. Цар къа-м хьег, толамаш а доах. Масала, соахка ка бола ялаташ чуийцад 113, 4 эзар тонн, 2024 шера хинначачул шозза дукхагӏа да из, цу шера 44, 5 эзар тонн мара чуийцадацар. Цун ший бахьанаш а да, гурахьа дувча ялатий лаьтташ ши эзар гектар тӏакхийтта, дукхагӏа хиннад; кердача технологех пайда ийцаб, царна дикагӏа долча фун ялаташ, удобренеш, оасара духьалара молхаш, техниканна чудотта доагор деннад. Деррига цхьана хьаийцача, цо дикка айбаьб гектара тӏара чуэцача центнера боарам.

Из деррига дика да. Бакъда наха шоай доалахьарча лаьтташ тӏа: хаьсаш тӏа, сомий бешамашка, баьцадарий урдаш тӏа къахьегаре, нах кхачанца ӏалашбар республике кхы а дикагӏа хургдар, маьхаш а лохдала тарлора. Уж лаьтташ пайда ца луш дадар да эггара новкъагӏдар. Цар йӏаьхха ха дӏалоац, цхьаккха наха хулаш новкъостал доацаш. Хӏара даьсса, пайда ца луш уллача лаьттах зе хул вай мехка. Из кхетаде деза массане, оасар даьнна улла ший доалахье бӏаргаяйча. Цхьайолча хана ӏаьдала бехках а нийслора цу тайпара хӏама, хьалха дӏадахача шерашка. Вешта аьлча, перестройка йолаялале. Лаьтта а саг санна да, цхьадар йийхьа а яькха а хул. Цудухьа дикагӏа цо хьа фу лургда ховш бе беза цу тӏа беш бола болх, дӏадувш дола ялат а цунга хьежжа де деза. Иштта ца дуйя, цох пайда хургбац, бала мара.

Харцахьа доал деш хинна моттигаш дукха нийсъеннай республикан исторен чухьа. 70-ча шерашка Наьсарен кхален ӏаьлий-Юрта сомий бешамаш яр, дикка лаьтта дӏалоацаш. Цхьан дийнахьа хьахиннаяцар уж, дикка доккха лаьтта дӏалоацаш дӏайийнна, цул тӏехьагӏа уж хьалкхерга хьежаш йӏаьха ха а йоаяь яр уж. Цига кхораш а ӏажаш а хинна белггала дагадоагӏа сона, кхы фу яр хац сона. Юххера а, фу хилар цу гӏулакхах? Мехка пайда беш цхьаккха хӏама-м хиланзар, цу сомий беша хьаяь лаьрххӏа завод а яр цу юрта. Дукха ахча доадаь, беш «тӏаппиг» аьнна яйра, завод дуккхача шерашка сеца лаьттар, цу чура гӏирсаш доахкадаллалца. Из деррига гӏулакх нийсача оагӏорахьа дерзадаьдаларе, из моттиг сел ийрчаяргьяцар.

Цу 70-ча шерашка Магӏалбика кхалерча совхозаша ялат кӏезига лу республиканна, цох пайда хилац, зе мара, аьнна, Нохч-Гӏалгӏай республикерча хьакимаша еррига совхозаш комсаш кхеярга ерзайир. Мел рузкъа деза уж миссел долча лаьтташ тӏа комсаш дӏае, мел ха еза цар сом баларга хьежа?! Лоацца аьлча, дукха ха а езар, дукха рузкъа а дезар.Интернета хоамо яхачох «1974 шера Магӏалбика кхале кхоллабелар эггара хьалхара «Малгобекский» яха комсаш лелаю боахам. 1981 шерга кхоачаш Магӏалбика кхале яр комсаш лелаю 10 совхоз, цар дӏалоацар 4,8 эзар гектар лаьтта. Цӏераш яха а йиш я цар. Уж яр лакхе хьоахаяь «Малгобекский», «Луч», «Сагопшинский», «Советский», «Ачалуки», Конституце цӏерагӏа, «Алханчуртский», Горьке цӏерагӏа, ӏоахарганаькъан цӏерагӏа, «Кавказ».

Царех йиъ совхоз хьалхара массехк шу даьлча дӏакъайлар, уж яр «Сагопшинский», «Советский», «Ачалуки», Конституце цӏерагӏа. Цхьаяраш лерттӏа лаьттан анализаш ца йоахаш, тух доаллача лаьтта дӏаерах кӏалйисар. Вожаш а Советски Союз йоха эттача шоаш ехар. Фу гу вайна цу дерригача суртах? Вайяр санна йолча зӏамигача республиканна, къаьстта Гӏалгӏайчен оагӏув хьаийцача, из доккха зе да. Дукха хӏама хьаде йиш яр цига дӏадахийтача, пайда боацаш дайнача ахчах. Йӏаьххача хана вай еррига республика ӏалашъе а мехкара дуккха моттигаш ӏалашъе а таро хургьяр цар комсашца, хьаькъалца уж дӏайийннаяларе, е цу лаьтташ тӏа хьахургйола кхыйола культураш дӏайийннаяларе. Иштта хьадоагӏа вай къаман хӏама, болх бе ца ховча наха лаьттах харцахьа пайда ийбеш, из бахьан долаш юртбоахам а мехка экономика а «астагӏлелхаш».

Цхьаькха цхьа масал доаладе лов сона ӏаьдала харцахьа пайда ийбаьча лаьттах а цох хиннача зенах а. Цхьа ха яр Сурхо тӏара ӏаьлий-Юрт йолчахьа дӏаводача къулбехьен оагӏорахьа юртарча совхозо сомий бешамаш дӏайийнна. Уж а мах боацаш, шо-шоаш хьахиннаяцар, дуккха ахча а къахьгамхой низ а дӏабохийташ кхеллаяр. Уж кхееш боахкача наха алапеш тела а ма дезарий, кхы вӏалла хӏама ца хилча а. Сурхо тӏарча сомий бешамех фу хилар а вайна дика ховш да. Хӏанз цхьаволча Сурхо тӏарча сагага:

- Мичахьа вах хьо? –аьнна хоатте, хьахозар тамаш е мегаргдолаш хул.

- Садаш йолча вах, - оал цо.

«Садаш» яхараш берий бешамаш яц, укхаза дӏайийнна хинна сомий гаьнаш я. Из еррига аре наха дӏайийкъай, цига моццагӏе цӏенош хьалдаьд, боахамаш ӏодаьхкад Сурхо тӏарча наха. Иштта дора хьалха лаьттанна доал цхьаболча хьакимаша, юртбоахама викалаша. ӏаьдало а дика бутар уж-м, хӏама ца оалаш, мехка из миссел зе даьчул тӏехьагӏа.

Дикка зе ду аьнна хет сона юртбоахама лаьтташ харцахьа дӏадекъаро а. Масала, наха баха моттигаш луш хилча эггара дикагӏа, хьаьнагӏа долча лаьтташ тӏара тел. Нах-м цхьаннахьа баха безаш ба, хӏаьта а дагайох цу гӏулакха кхыйола оагӏув. Сискал яа езаш а деций вай? Дикагӏа мел дола лаьтта вай боахамашта дӏаделча; коартол, кӏа, хьажкӏа, баьцадаараш, сомаш мичахьа кхебе доахк вай? Тахан арахьара дуккха хӏама хьачукхухье а, кхоана фу хургда, вахара хӏама мишта хувцалургда мича хов Даьла воацачоа. Аналитикаш-м ба вай итт шу даьлча фу хургда тахка могаш, хӏаьта а царна цаховш диса тарлу дуккхадар. ӏалама карара къайленаш йовза йиш яц. Цхьайолча хана царна юкъе а бекъабалар хул: цхьачар цаӏ дувцаш, вокхар вож дувцаш. Цкъа цхьан газета тӏара дийшар аз, тӏехьарча 50 шера малх 25% шелбеннаб, кхы 50 шу даьлча цӏаькха а 25% шеллургба, аьнна. Кхыча кепайоазон тӏара дийшар аз, дуне геттара дӏохалуш (глобальное потепление) доагӏа, аьнна. Хӏанз фу аргда ӏа цох?! Со фу ала гӏерт аьлча, вахар хувцадала тарлу, цунца цхьана эргадала тарлу лаьттан хьал, кхача лоаттабар, доал деш долча лаьттах пайда эцар.

Дика хургдар аьнна хет сона наха баха лаьтташ нийса йоацача, гувнаш долча моттигашкара дийкъача, вайна ялат кхеде, доахан доажаде, цон лелае моттигаш хургйолаш. Къаьстта дӏадувча хӏаманна беркате дола лаьтташ лораде дезар аьнна хет сона. Масала, Эккажкъонгий-Юрта коартол дика хулар, из кхеяьча Албохчанаькъан Артагӏах къахьегама турпал хилар. Тӏой-Юрта хьажкӏа дика хулар, цига къахьегаш хиннача Коазой Бахьаудина а белар къахьегама турпала дошо седкъа. Хӏанз вай «Каналал дехьа», «105 массив» оалача моттигашка кӏа а, коартол а, генарг а дика хулар. Из деррига бӏаргадайна ва со 60-ча шерашкара денз. Духхьал цӏенош хьалдича кхоачалуш дац вахара хӏама. Кхы дукха эш вахача, къаьстта буача кхачанца дувзаденна. Цул совгӏа къахьега ӏомабаь нах а эш цу лаьтташ тӏа.

Со къона волча хана, кхувш бола кӏаьнкаш а йиӏигаш а дукхагӏа юкъеувзар юртбоахама балха. Масала, совхоза хьатта хьажкӏаш цӏенъе е коартолаш харжа кхувлар, Наьсарен кхале дукхача кхашка дӏайийнна буракаш хулар, царна оасар дора. Цхьаболча дезалаша ӏаьдалгара бӏарчча гектараш буракаш а хьажкӏаш а хьаэцар, уж хьалкхейийя дезала ахча а ӏаьдала кхачан кхоачам а лоаттабора. Уж ханаш ерригаш юхайоагӏаргья яхац аз, бакъда кагирхой къехьега ӏомабе беза. Ца ӏомабойя, телефонаш киса ехка, деш хӏама а доацаш леларгба царех дуккхабараш. Каст-каста кхайкаду «Йоккхача сомий беша» ӏажаш хьабаха нах эш, яхаш. Из моттиг республике йолаш хоастам бе мегаргба. Цун шера хьатӏадоагӏа ахча 3 миллиард совгӏа да, хӏаьта цӏена пайда 1,2 миллиард ба.

Ишколаша, колледжаша, университета факультеташа бартчӏоагӏам бе мегаций цу боахамца, хьувкъам чуэццалца къахьегаргдолаш. Цох пайда мара зе даргдацар аьнна хет сона шинна оагӏонна. Кхыдолча шоай доалахьарча доккхийча боахамаша а бе йиш яр цу тайпара болх. Лоацца аьлча, лаьттан хам бе, цунна нийса доал де, цу тӏа къахьега ӏамаш а ховш а хила деза вай. Тӏаккха лаьтто а ший беркат кходергдац вайна. Коазой Бахьаудина оалаш дар, ӏа дӏацаденнар хьалургдац лаьтто. Из дицде йиш яц, вай хоза а дуачун маьхаш лоха долаш а даха безам бале.