Безама, тешама цӏи

Зӏамига волча хана денз, чудессар Идриса ше къаманца хилар, цо дика кхетадора цун хургдолчун хьалхашка ше бехктокхаме хилар. Бӏаьшерашка даьй дагалоаттам лелабеча лоамаша, шорттига лерге оалар цунга декхарах, гуш доацача дӏаяхача ханарча бахьанех, хургдолчох, тахан долаш долчох. Идриса чоагӏа хьалоацар къоаноша дувцаш хиннар, ашарашка шийна хозар, хьамсарча мехка хозалах шийна мел нийсденнар.

Цун вахар аттача хана нийсдаланзар. Хувцамий ханаш, революци, Граждански тӏом, хьалхара ханаш йохаяь дӀаяхар - цу дерригне хьадехаш дар сагагара денал долаш хилар, нийса вахара никъ харжара гӀалат ца воалаш де дезар хар. Заьзганаькъан Идриса хержар ший къаман гӏулакх дара бола никъ. Из харжара бахьан дацар ӏаьдала моттиг езаш, е цӏи хазийта дезаш хилар, из дар, гӏалгӏай къаман цӏийца яьккха ший моттиг исторен чухь лелае бокъо яккхара лаьрхӏа.

Из тешшаме вахара хьалха вар, духьаленаш яр аьнна доацаш. Цун дош хозаш дар гулламашка, хӏаьта уйлаша вӏашагӏдоллар хургдар. Цунана ховра къамаьл де а, шийга дувцачунга ладувгӏа а, вӏашагӏтоха, наха низ чуболлийта. Цун бӏаргашка йоагар ший Даьхенцарча бехктокхама цӏи, дег чу яр Гӏалгӏайчен паччахьалкхе - из сатувсилга а йоацаш, боккъонца хьакхолла деза къаман хургдола вахар дар.

Цунна хьаьха хиланзар укх дунен тӏа дукха ха яккха. Заьзганаькъан Идриса вахар дагадоацаш хаьдар, геттара хьалха, из тара дар, цӏаьхха, сигала лотабенна седкъа дагадоацаш дӏабовра. Бакъда цо шийна тӏехьа йита лар цӏаккха а дӏайовргйоацаш я. Цунна дагалаьттар денал кӏийле хинна дӏаэттар Гӏалгӏайчен хургдар хьакхоллача.

Тахан, иштта дукха ха яьнначул тӏехьагӏа, къаман из вицвеннавац е вицваь ди а хиннадац. Из вахаш ва урамий цӏерашка, книжкай оагӏонаш тӏа, цо дӏадоладаь цӏена гӏулакх леладерий дегашка. Заьзганаькъан Идрис хилар йохалургйоацача чӏоагӏон белгало, из цхьан сага истори хувца могаш хилара масал хилар, нагахьа санна цун дог наха дӏаденна хилча, цун са эггара лакхерча ше Хьакхеллар волча да.

Гӏалгӏай лоаман лакхаленашка мух баьлча, хеталу цхьайолча хана вайга хьакхоачаш санна Идриса оаз: «Диц ма делаш, шоаш малаш да, лораде шоай лаьтта, хьакхолла шоай хургдар». Уж дешаш, дукхача халонех чакхдаьнна, Даьхе лораяра кердача наькъ тӏа латтача гӏалгӏай къаман ноахалга деш дола васкет санна да.

Бехктокхам шийна тӏаэцар

Наьсарен ишколе хьалхара дешара дийшачул тӏехьагӏа, Заьзганаькъан Идриса дешар дӏахохьу Владикавказа реальни училище. 1914 шера деррига довза гӏерта студент хилар Москверча юртбоахама институте дешаш, бакъда кастлуш тӏаенача революце цун дешар юкъахдитар, из юхавера ший хьамсарча мехка.

Гӏалгӏайче юхаваро Идриса вахара никъ кердабаьккхар. Из веррига юкъарлон-политически балха юкъеваьлар, из хилар Советски ӏаьдал даккхара тӏехьа. Исторически даькъ тӏа сихонца хулаш долча хувцамашка, цун таро хилар чӏоагӏа кӏийле йолаш когаш тӏа отта, шийна дагаяьлла халкъа бокъо яккхара.

1918 шера денз, из хилар Гӏалгӏайче лораяра Комитета доакъашхо, иштта лоаман коммунистий бюро секретарь. Хӏара балха даькъ тӏа лакхвалар а доацаш, тӏехьара тӏа болх тӏакхетар, цунгара дӏадехар даим, кӏаьд ца луш къахьегаш, керда уйлаш юкъеяхар, ше дӏахьоча гӏулакха тешшаме хилар.

Заьзганаькъан Идрис вӏалла кӏаьд ца луш къахьегаш вар. Из вар ревкома, облисполкома доакъашхо, из кертте латтар Наьсарен окрисполкома, Терский республикан лаьтта леладара халкъа комиссар вар, чурча гӏулакхий халкъа комиссар вар, Лоаман республикан ЦИКа кулгалдеш вар, Лоаман ВКП(б) обкома секретарь вар, СССра ВЦИК, СССра Къамий Кхела чувоагӏаш вар.

Хӏара лоархӏамеча балха даькъ тӏа, Бейсолта Идриса дика балха говзал гойтар: гаьннара хӏаман зем баккха хар, лоадам боацар а зувш хилар, ше аьннар кхоачашдеш хилар, нахага ладувгӏа хар, кӏоаргга мах оттабе хар. Шийна бехктокхам тӏаэца кхераш вацар из, цӏаккха ӏаьдала балхара хьал мела дитацар. Цун ӏаьдал дар, гӏалгӏай паччахьалкхе хьакхоллара йола таро лахар, цо цун уйла ю дукха ха яр.

Кабинеташка, съездашка, дӀа-юха къамаьлаш деча, митингашка, гаьна наькъа водаш, е юрташка гӀолла вале, лоархӀамеча заседанешка вагӀаш Москве - массанахьа из шийх тешаш вар, нийсса дора къамаьл, ше дечун уйла йора, хургдар дагалаттар. Дукха денош нийслора цун балха ди ах бийса яллалца дӀадахьа дезаш, салаӀа ха вӀалла а хьакхачацар.

Цо къестадора лаьттанцара хаттараш, кхетадора лаьтта лоамарочун таро хинна ца Ӏеш, из цун вахара кӀийле йолга. Шоаш доал дара йола бокъо наха яккха гӀертар из, гӀалгӀашта дезар лакхерча моттигашка дӏахазийта хьожар. Цо шийна могар дора дешар, культура ший къаманга кхачийтара, из ца хилча ший къаман кхоане йоацилга кхетадора. Деникинцаша йохаяь ГӏалгӀайчен экономика чӀоагӀъеш хьавоагӀар.

Цун никъ биза бар халонех. Цхьайолча хана тӀехьашкавала везаш хулар, шийгара дӀадехар кхоачашдара, цхьайолча хана- ла дезаш хулар ше яхачох Ӏаьдал ца кхеташ хилар а, ше бехкевеш хилар а. Бакъда эггара халагӀча хана а ше яхачун тӀара воалаш вацар из. Из чӀоаггӀа тешаш вар, керда паччахьалкхе хьакхолларах, халонашка гӀолла хьакхолла йиш йолга Гӏалгӏайчен дикача вахарга бода никъ.

Из вар, ше кхо ца веш къахьегаш. Тахан вайга кхаьча цун тӀехьале – из да цун кхоллама денал, цо елаю вай тӀехье. Тахан Заьзганаькъан Идрис дагаухаш, вайна гуш да из паччахьалкхен сийрда болхло хилар, цунна карагӀдаьлар хувцамий цу эггара халача ханашка ше хьалаьца никъ чакхбаккха. Цо хувцанзар ший уйла, дохканзар ший къам, ший вахар бахьан долаш.

Заьзганаькъан Идриса вай тӀехьенна гойтар боккъонца волча кулгалхочунна карагӀдоалар мишта хила деза, шийна тӀехьа малагӀа лар йита еза.

«Дӏадахача шера Магас-Шахьаре, Аланий майдан тӀа вай хьадийллар Заьзганаькъан Бейсолта Идриса сийленг,- йоах ГӏалгӀайчен кулгалхочо Келаматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлас. – Цу сийленго хьалхадоаккх ший къаман гӀулакх дара лоархӀаме оагӀув малагӀа хила еза; низ, денал, нийсхон тӀехьа хилар. Цо тӀахьех вай тӀехье диц ца деш хилара вай истори дӀаьхий хилар, дукха ший турпалхой болаш, хӀаьта ГӏалгӀайчен хургдар вай цхьана къахьегарах тийша да. Заьзганаькъан Идрис- из духхьал политически болхло хинна Ӏац. Из вай къаман белгало я, къаман лоӀам. Цо чӀоагӀа кӀийле йитай вайна дегӀаахара, вай декхар да цун тӀехьале лораяр, дегӀайоалаяр.

Халкъа тӏехьа волаш

Лоаман Автономни Советски Социалистически Республика ехачул тӀехьагӀа, 1924 шера РСФСРа карта тӀа хьаэттар ГӏалгӀай автономни область. Из чӀоагӀа лоархӀаме хилар гӀалгӀай къаман исторен оагӀон тӀа, Советски паччахьалкхен чуйоагӀаш, ший доалахьара административни доазон оагӀув хьакхоллар.

Хьалхара ГӏалгӀай автономе областа ВКП (б) секретарь хилар Заьзганаькъан Бейсолта Идрисах. Из цу дарже хержар эггара мохк политически хувцамашта юкъе нийсбеннача хана, из цига болх беш хилар 1929 шера тов бетта 3-ча денга кхаччалца. Цу гӀулакхе ше волаш, цо гойтар, гӀалгӀай къаман хьашташ кхоачашдара кӀаьд а ца луш, лерттӀа кулгалхо ше хилар.

Заьзганаькъан Идриса хьалхашка эггара халагӀа дола хаттар эттар - Владикавказ. 1920 шераш чакхдоалаш, цхьацца болча партийни, административни болхлоша из шахьар, Къилбаседа Хӏирий автономни областа чуйоагӀаш хилара хоадам бир.

ГӏалгӀай къаман Владикавказ чӀоагӀа лерхӀаме яр - из яр экономически, культуран центр хиларал совгӀа, исторически а лоархӀаме шахьар, из айхха бувзам болаш яр гӀалгӀай къаманца.

Заьзганаькъан Идрис геттара духьалваьлар, Владикавказ дӀа ца яла. Цо шийна хетар, цу шахьарца гӀалгӀай исторически бувзам болаш хилар хьалхашка оттадир, ГӏалгӀай автономни областа доазон тӀа экономически шоайла лелабеча бувзамах тийша бола дукха нах хилар. Бейсолта Идрис кхераш вацар ший къаман га даккха, кхыметтел политически лакхача мугӀарера болча хьакимашта хьалхашка а.

Цудухьа из иштта чӀоагӀа духьала хиларах дегабуам бир лакхарча партийни хьакимаша. Заьзганаькъан Идрис яхар деш цахилар бахьан долаш, цу ханашка леладеш дола мугӀарера хьал цун балха юкъедаьккхар- цкъа хьалхагӀа из Москве деша дӀахьожавир, областа кулгал дара болча балха юстар а ваьккха. Цу ханашка мегаш боацарашта кхел иштта йора.

Цхьа шу даьлча, 1930 шера Заьзганаькъан Идрис лаьца чувеллар. Из доацача бахьана бехкевир Черноглаз Иосиф вийнав аьнна - из вар Заьзганаькъан Идриса меттел ГӏалгӀай ВКП (б) обкома хьалхарча секретара моттиге хиннар. НКВД органаша Заьзганаькъан Идриса духьала долча гӀулакха юкъедаьккхар из цу залама юкъе хиннав, аьнна, иштта «контрреволюционни болх», «национализм» лелаяр. 1932 шера цунна топаш тоха лаьрхӀар. Бакъда топаш тохар хиланзар. Бейсолта Идриса га даьккхар Орджоникидзе Григоре, Микоян Анастаса - цу ханара цӀи хеза боккхий хьакимаш бар уж, царна из дика вовзаш вар, цхьана партийни болх беш хиларах. Цар дехарах 10 шу набахтен ха теха висар из.

Цун тӀехьа доагӀаш хиннача кхаь шера хӏара ди геттара дукха дар, вӀалла дӀадоалаш доаца Ӏа санна, Бейсолта Идриса фусам нанна Заьзганаькъан (Хантиганаькъан) Ярыча Жанеттайна боккъонца йола жожагӀате яр из. 1930 шера из лаьцар ший цӀен-даьца цхьана, цо санна лоткъам бала безаш а хилар НКВД лаьца йоаллаш, камерашкара шелал, дог дуаш йола фуд ца хов кхоане яр хьалха. Бакъда, цун кхел кӀеззига къахетамегӏа хилар; дукха хало эзачул тӀехьагӀа, из бехке цахиларах, аьнна, мукъаялийтар.

Ше араяьннача хьалхарча дийнахьа денз, Жанеттас дӀаболабир Идриса тӀехьа къахьегара къовсам. Ше лайнача халонашка хьежжа доацаш, из кхераш яцар ший фусам-да санна мара бакъдар дӀаала, эггара лакхехьа латтача хьакимашка. Жанетта хьаллоацаш, цунца цхьана эттар Идриса новкъостий, уж бар из дика вовзаш а, из къаман визза вола воӀ хилар гуш а хиннараш. Цар каьхаташ яздора Москве, лакхарча кабинеташка кхачара дукха ха йоайора, тешалаш гулдора. Хӏара шоашта духьале мел еча хана, уж кхы а чӀоагӀагӀа хулар цу гӀулакха тӀехьа. Цу кхерам боацача наха ховш дар, из хьал унзара долга, бакъда уж тешаш бар, бюрократически къайленашка, цхьаннахьа кхы а цхьа саг мукъагӏа хиларах нийсхон тӀехьавала. Из кора а вир царна.

Юххера а, из мукъаваларах бола хоам шийга кхаьчача хана, Жанетта тешаш яцар, сов чӀоагӀа гӀадъяха. Цо бетоӀадир каьхат, лаьрххӀа хоам тӀабола, алапаш бӀаргашта кӀалхара удар. Вӏалла кхоача ца луш, йолхаш хинна сатийса бийсаш - ер да-кх из ираз.

Идрис юхавера хӏалак хинна, бакъда дийна. ГУЛАГе хилар юстара дисар, хӀанз цун бахьа беза никъ уллар Туле. Цу шахьаро тӀаийцар из кхаьлача лайчилла бетта Ӏуйрийна. Тӏехкашта чуболаш бар хьокхаш хинна шийла мух, бакъда Идриса из хоалацар - из мукъа вар. Веррига веце а, тӀахьожам бале а, из вар садаккха, лела, сигале бӀаргаго йиш йолаш.

Из болх бе волавелар «Цӏе Октябрь» яхача заводе. Аьшка гӀирсаш хьадеш йолча машиний цӀогӀарч хозача юкъе гӀолла, Идриса корайир ший балха моттиг. Укхаза дӀайха къамаьлаш де дезаш хилацар, кхоачам боалаш дар ший болх цӀена хьабеш хилар. Цун кулгаша сиха а дика а лелабора из болх.

Хӏара сайрийна, смена чакхъяьлча, из чувоагӀар, чай а меле, йист ца хулаш вагӀар, цо доаккхал дора набахтен оаз хьахозаш йоаца мукъа ха шийга кхачарах. Идриса дукха дешар, дӀаяха ха юхайоалае гӀерташ санна, цун бӀаргашкара хоалора, дукхача халонех чакхваьнна, ший са лорадаь кӀоаргга хьаькъал дола саг. Цун дег чу йоагаш яр кхы а дӏайовнза йола цӀи. Цунна хоалора из къовсам кхы а чакхбаланза хилар.

Сага денала урок

1937 шу СССРа исторе чу даьлар Йоккхача террора лакхара лагӀа санна. Цу хана кхерам, таӀазар хӀара денна нийслуш дар, хӀаьта наьха кхел йора НКВД кабинеташка, цхьаккха тохкам а боацаш. Цу цӀера талгӏи тӏехъяланзар Заьзганаькъан дезала а.

Бейсолта Идрис, хӀетта мара ше лайначох меттаванза волча хана, юха а из кхаьчар репрессешта юкъе. 1937 шера из лаьцар, укх наькъа цхьаккха а бахьан доацаш, цу хана лелаш хиннача «контрреволюционни болх лелабар», «национализм» яхача бехках.

Заьзганаькъан Идрис дӀавигар Шолжа-Гӏалий тӀа. Шолжа-Гӏалан НКВД пенашка юха а доладелар хаттараш тела. ГУЛАГе хинна а ссылке хинна волча а цунна дика ховш дар йистцахилара мах малагӀа ба. Цхьаь цхьан харц каьхата цо кулг язданзар, цхьан сагах хӀама аланзар. Ший тӀеххьара ха тӏакхаччалца сатехар. 1938 шера, кӀимарса бетта 5-ча дийнахьа цун валар хилар набахтен чу…

Идрис Шолжа-Гӏалий тӀа дӏавугача хана, цун фусам-нана Жанетта яр Москве. НачӀал дола лингвист, из дешаш яр малхбоален меттай Институте, ше дийша саг хиларах тарра, ший цӀи хазийта а яр. Цо кулгалдеш арадаьлар СССРа ханашка, хьалхара эрсий-туркий дошлорг, советски лексикографена из чӀоагӀа эшаш дар.

Из сийрда Ӏилман карьера цхьан дийнахьа ехар. Жанетта а лаьца дӀайигар ший фусам-даьна тӀехьа, Шолжа-Гӏалий тӀарча набахта чуеллар. Укхаза юха а дӀадоладелар, моллагӀвар а вохавергволаш чӀоагӀа, йӀаьха бийсаш йоаеш дӀахьош хинна лоткъамаш, наб йовр, даар цахилар, низаца, психикаца хӀалакьеш дола таӀазар.

Лоткъам эцараша цунгара дӀадехаш хиннар дар, цо Идриса духьала тешал дар - из «халкъа моастагӀа ва» алар, доацаш дола бакъдар вӀашагӀделлар. Бакъда, мел чӀоагӀа Ӏазап тӀадахьарах, Жанетта шийчун тӀара яланзар. Цунна ховш дар, ше моллагӀа дола тешал цун духьала дойя, из ше а шоай бакъдар а дохкара нийс долга.

Дӏадахар кхо шу. 1940 шера оагӀой бетта 31-ча дийнахьа, хӏалак хинна, бакъда йохае ца мега Жанетта араяьлар набахтара. Из араяьлар ший цӀен-да а воацаш, хьалхара вахар а доацаш, бакъда шеко йоацача денал долча, шийна везаш а, ше мутӀахьа йолаш хиннача а сага дагалоаттамца. Юхедиса шераш Ярача Жанеттас дӀадихьар къаман культуран, Ӏилманна, иштта Бейсолта Идриса дагалоаттама хетадаь. Цо юха а гулдора тешалаш, каьхаташ яздора, из юха меттаоттавар ловш. Ше мел йоаккхача хана, цо лоархӀар Идрисах, ший къаман хьалхара са Ӏодилла цӀена саг санна.

«Заьзганаькъан Идриса болх бовза эттача, гуш да из боккъонца вола патриот хилар - из ва ший къаман хьалхара низ а начӀал а кхо ца деш, къахьегаш хьавенарех,- язду ГӏалгӀайчен Паччахьалкхен архивни гӏулакха кулгалхочо, исторически Ӏилмай кандидата Ховтанаькъан Руслана. - Цун репрессешка кхачар, НКВД набахте из валлара кхел йовза эттача хеталу, цу ханарча Ӏаьдало уж харцонаш лаьрххӀа духьалйоахаш хиннай аьнна: цар иштта къахьегаш хьа мел баьхкача наха, шоашца цхьана уйла йолаш хиннарашта духьалдаьккхар мишта нийсделар тӀаккха? Заьзганаькъан Идриса духьала уголовни гӀулакх хьаделлара каьхаташ, 1930 шерашка политически «чистка» еш хиннача хана вӀашагӀдехка хиларо тешал ду, бехк бе цо даь хӀама доацилга, бакъда цар шоашта цаэшараш дӏабаьхаб цу хана, царех хилар Идрис а.

ГӏалгӀай паччахьалкхе оттача хана, нийсденна истореш а цу тайпарча хӀамаех диза да. Революци дӀахьоча хана, «Цӏе» аьнна цӀи енна яр ГӏалгӀайче, цо Советски Ӏаьдал Къилбаседа Кавказе оттача хана дика дакъа лацарах, цига дукха байра вай къаман къонгаш, бакъда тӏехьагӏа эггара чӀоагӀагӀа бала лайнарех а хилар вай къам. Из хьал тахан а ма дарра кӀоарга тахканза дисар, политолого-исторически маӀан хила дезаш а я из ха: эггара чӀоагӀагӀа революци йоаккхаш лаьттача мехка иштта къизал тӀа хӀана ера?»

Вай юха а, юха а дувцаргда Заьзганаькъан Бейсолта Идриса дакъа лацарца, цун йоккхача цӀерца дувзаденнараш. Цун тӀехьале вайца яхаргья даим. Из вайна юкъе дийна волаш вахаш хургва, вай къам мел дах.

ГӏалгӀай автономе хьалхарча кулгалхочун кхел – из тешал да, эггара халагӀча хана а эшалургбоаца нах болаш хилар. Къаьстта из санна бола, чӀоагӀагӀа оамал йола, денал дола нах вайна юкъе хиларах, истори мичад ца ховш дайна дӀадаланзар, тахан а сага денала мах хоадабеш, цун масал долаш дахаш да вайца.