81 шу дӏадаьлар тӏом йистебаьнначул тӏехьагӏа. Миллионаш болча наьха вахар хӏалакдир. Хӏара советски дезалера цхьацца саг воацаш хилар. Яьннача ханага хьежжа доацаш, берригаш а бар Котало гаргайоалаеш къахьегаш, шоашкара цхьацца гӏулакх юкъедахьаш, моастагӏчох шоай мохк лорабе кийча болаш. Тӏемо цхьаннех а къахетам бицар. Из яр унзара ха, моцал, валар дар хӏара гӏа мел боаккхача. Ахаш нах бадийсар тӏема аренашка. Лаьрххӏа болча хоамо хьаяхачох, 27 миллион саг совгӏа советски нах дӏабихьар тӏемо. Дицде йиш яц из, вай даьшта карагӏдаьннар. Таханара декхар да – хӏара де доацаш вайна саг  лахар, царех бола дагалоаттам кхы тӏа  чӏоагӏбар.

Тайп-тайпарча хоамаша яхачох, тӏема шерашка де доацаш бейнараш е есарал бигараш миллионаш нах ба.

Уж мелб хӏанз дика ховш дац. Цхьадола бахьан да цу наьха каьхаташ доадаь хилар, архиваш йоагаяр, хӏаьта вайга диллача цун бахьан дар къам мехкахдаккхар 1944- ча шера  саькура бетта.

Тахан а лоархӏамеча хаттарех да  тӏем тӏара цӏа ца боагӏаш бисараш лахар. Хоадам болаш ховш дац уж мелб. Юкъера дӏалаьрхӏача де  доацаш веннар 2,5 миллион саг ва.

Цу юкъе цӏераш ца йовзаш бола, вежарий кашамашка дӏабехка боахка салтий 6 миллион ба. Цхьаболча тохкамхош яхачох уж ба 3-гара 4,5 млн сагага кхаччалца.

Дуккхабараш тахан а лохаш ба шоай гаргалра нах. Царех ва Хидиранаькъан Бахьаудина Батыр, дукха ха я цо ший гаргара нах лоха. Уж ба Хидиранаькъан вежарий  Султан, Ӏумар, Къурейш. Уж тӏем тӏа бигаб Буро тӏара. Цар тӏема никъ дукхача хана денз бовзаш бацар. Герзашцарча низий  Министерстве хаттар дахьийтача, жоп делар «эпсарий эпсараш санна дӏаязбаьрашта юкъе Хидиранаькъан вежарий бац» аьнна. Юххера а, 2022 шера Герзашцарча низий  Министерствон  Керттерча архиве аргӏанара дехар дахьийтача, жоп дера цхьан вешех  хоам бовзийташ: «60-ча гвардейски иччархой полка 20-ча бӏун цӏеэскархо Хидиранаькъан Идриса ӏумар амал де тӏахьийхар Буро тӏара (тӏахьийха ди белгалдаьдац) Кабулецкерча РВК, вtлар ( бахьан белгалдаьдац) 1945 шера бекарга бетта 15-ча дийнахьа, 2959 эвакуаци еча госпитале, дӏавеллав: каш № 50, Венгре, Каповшар-Шахьара кашамашка. (Кӏийле: ЦА МО, ганз 58, йоазув А-83627, гӏулакх 5164, лист 26.)»

Къурейшах, Султанах ховш хӏама дац таханарча денга кхоачаш.

Иштта дукхача шерашка мичав ца ховш вар Хидиранаькъан даь-веший воӏ   Зархмата Японца (Хадыров). 2025 шера, бекарга бетта Идриса Батыра даьча дехарах Герзашцарча низий  Министерствон  Керттерча архивагара жоп дера: «894-ча  иччархой полка 21-ча иччархой бӏун, 1914 шера ваь, Галашкарча мехка Буро тӏа ваь мугӏарера Хадыров Японца, ( иштта да каьхата тӏа), тӏахьийхар 1941 шера Галашкарча РВК СА, велар 1943 шера ардара бетта. Дӏавеллав: Украине, Киевски областа Чернобыла кхален Кривая гора оалача юрта  йисте, (каьхата тӏа иштта да). (Кӏийле: ЦА МО, дон. 42782с-43г. (ганз 58, йоазув 18001, гӏулакх 882, лист 168 (об) - 211-ча иччархой  бӏун  штаба яхачох».

Бахьаудина Батыр новкъостал де безам болаш хиннавар Сийлахь- боккхача тӏем тӏара цӏабаьхкарашта а, бакъда уж тӏем тӏа хилар чӏоагӏдеш дола каьхаташ царга дацар. Ветеранаша яхачох,1944 шера вай къам мехкахдоаккхача хана, уж тӏем тӏара юха а боахаш, Казастане ӏокхахьийтаб. Цига дайнад цар каьхаташ. Уж бар цар тайпан нах- Джаме Ибрахӏим, Ӏадрахьмана Умат-Гири, Эсолта Осман. Уж берригаш 1940-1941 шерашка Цӏеча Эскаре амал де тӏахьийхабар. Тӏом хьайча уж дӏабахар тӏем тӏа.

Хала хете а Кхоартой Османа Хьусенах а ховш дар кӏезига да- из ва Хидиранаькъан тайпан, из 1944 шера тӏем тӏара цӏавеначул тӏехьагӏа Казахски ССРе дӏавахар, цу хана цун гаргара нах бар мехкахбаьха. Иштта кхы цӏаванзар из а,1987 шера из ший хьамсарча Эккажкъонгий-Юрта дӏавеллар.

ЦА МО каьхата тӏа яздаьд: «Кхоартой Османа Хьусен (иштта да каьхата тӏа) ше амал дӏахьоча юкъа, 640 ОБС ше дикагӏа вола  телеграфист санна гойтар цо, цун дика карагӏдоал  тӏема хьалашка болх бе, дукха новкъостал ду  балха новкъосташта. Цо, телеграфа лента доацача хана дика тӏаэц  тӏема амар, иштта  хьахозаш йола телеграммаш, цу юкъе дош тувла ца долийташ, халача хьалашкара аравоал.

Днепра аьттехьарча берда КП дехьайоаккхача  хана, из вар хьалхарчарца дехьаваьккхарех ВТС гӏирсаца цхьана, шин ден- бус цо бувзам лоаттабу вай эскарца, геттара чӏоагӏача йоккхийча топий цӏера юкъегӏолла.

Кхоартой Хьусена паччахьалкхен совгӏат делар, «Тӏема толамаш дахарах» йола майдилг. 1943ш. ардара бутт 30 ди. (Кӏийле: Ф.33, Оп.686044,Ед.хр1931.)»

Бахьаудина Батыра къахьегарах цхьаболча Хидиранаькъан тайпан викалаш дагалоаттама, сийлен Мемориала списка тӏа ба.

Мичаб ца ховш, бейнача бӏухоех бола хоам лахар- из таханарча ноахала исторически декхар да, из эшаш да, бейнарех бола дагалоаттам тӏехьа тӏадоагӏача ноахалга кхачийтара.

Вай низ дагалоаттамца, вай даьша гойтача турпалча наькъах доаккхал дарца ба. Вайна уж дагабоагӏаш хилча, вай царна тара хила деза.

Янданаькъан Т.У., йоккхагӏа йола Ӏоахарганаькъан Ч.Э. цӏерагӏча  ИнгНИИ ГН ӏилма болхло