«Тема оагӏонаша хьагойт тӏема ханашка болх беш хиннача промышленноста, юртбоахама моттигаш. Цига баьхкача наха гургья тӏема ханара 100 хӏама: къахьегама даькъ тӏа лелаяь, иштта  ветераний шоай доалахьара хӏамаш, къахьегама гӏирсаш, наггахьа мара гуш доаца сурташ, каьхаташ, царех хӏаране ший истори, вахар да. Къаьстта йола моттиг я  гойтаме, Нохч-Гӏалгӏай АССРа бахархоша Котало йоаккхаш  юкъедена дакъа дувцаш. Сийлахь-боккха Даьймехка тӏом бодаш, республико доагора-даьттан материалаш лоаттаеча керттера дакъа дӏалаьцад.  Моттигерча предприятешка тоаеш хиннай  тӏема техника, минометаш арахецаш болх баьб, барзкъа тегара, иштта консервай  фабрикаш хиннай Цӏеча эскара ӏалашо лоаттаеш гӏирсашца, кхачанца», - аьлар «Сердало» газетага Гӏалгӏайчен ИЗО Паччахьалкхен музея зарбан болх лелабераша.

Бахархой лаьттар 1945 шера маьтсела бутт гаргабоалабеш, ден-бус кӏаьдбалар фуд ца ховш, наб ца еш, тӏема бӏухошта новкъостал лоаттадеш. Цар цӏераш цӏаккха йовргйоацаш язъяьй Коталон исторе тӏа.

Къаьстта йола моттиг музея гойтаме дӏалоац тамашийнача хӏамаша, цар дувц Гӏалгӏайчен Магӏалбик-Шахьара турпалча вахарах. Юххьанцарча деношка, Магӏалбика бӏаьш бола бахархой шоай лоӏамагӏа  тӏем тӏа бахар,  вахарера хьал тӏема гӏирсашца хийца.

Тӏема ханашка, цӏихезача Магӏалбиках хилар, Кавказа а иштта  берригача мехка а керттерча бувзама моттиг. Тӏем тӏа эшаш яр таронаш, цудухьа Магӏалбика мехкдаьттахой болх беш бар ден-бус. Моастагӏчун герзах, чуеттача дӏандаргех; хало, моцал ловш; наха доаккхар «ӏаьржа дошув», из ца хилча даргдацар тӏема даькъ тӏа, деррига Даьхе бахьан тӏом беш хинна фецара, хицара гӏирсаш цо леладеш дар.

Хӏара, цу деношка хьабаьккха мехк даьтта тӏадам биза бар наьха къахьегамах, цар хьоцарах, цар вахарцарча лоӏамах.

Магӏалбика мехкадаьттахоша, хӏара денна гойтар лакха говзал, денал, из дар моастагӏчун духьалдаьккха доккхагӏа дола герз.

Тӏема халача шерашка, мехка декхар кхоачашдеча хана, цу юкъе мехкадаьтта таронаш а йолаш, «Малгобекнефть» треста болхлоша шоай мел бола низ дӏалуш къахьийгар халача хьалашка.

Из, Даьхе бахьан долаш хьийга къа, ца зувш а дисанзар мехка кулгалхоша. Магӏалбика бахархой профессиональни говзал, денал хилар тӏаэцаш хоам бера 1942 шера саькура бетта. СССРа Лакхерча Совета Президиума Амарах шоллагӏа йола  «Малгобекнефть» треста Ленина Орден елар.

Ленина Орден - Советски Союза паччахьалкхен лакхара совгӏат дар, из совгӏат даларца белгалдир, Магӏалбика къахьегама фронт, тӏема фронт санна лоархӏаме хилар. Цу хана дукха Магӏалбика мехкдаьттан даькъ тӏа болх беш хинна къахьегамхой белгалбир; цар деналца, хьинарца моастагӏа эшаваь, Котало яккхара цар доккха дакъа юкъедарах.

Магӏалбика бахархой къахьегам - из дошо оагӏув я вай мехка турпала истореца  хургйола. Нийсхо йолаш дар, Магӏалбика лаьтта дукхача наха турпалал гойта хилар белгалдеш, 2007 шера ардара бетта 8-ча дийнахьа Россе Президента Путин Владимира Амар арадалар. Шахьара бахархоша, иштта шахьар лораеш лаьттача салташа цига гойтача деналах, майралах, Даьхе лораеш цаӏ санна Магӏалбика бахархой тӏема мугӏарашка этта хиларах, Магӏалбикан «Тӏема сийлен шахьар» яха  Российски Федераце сийдола цӏи елар.

«Къахьегама фронт» яха гойтам - из котало яьккхарий дийна дагалоаттам ба. Цо хьагойт вайна Сийлахь-йоккха Котало яьккхар деррига къам долга - тӏом беш лаьттараш а, царна новкъостал лоаттадеш хиннараш а  цхьа маӏан долаш бар, уж тешаш бар нийсхо хиларах.