«Крупнов бахьан долаш, Ӏомадир ГӏалгӀайчен мах бола культуран сийленгаш, борза замангара, скифашта хьалхарча ханашкара хьадоладенна, юкъерча бӀаьшерений ханашка кхаччалца. Ӏилманхочун къахьегам тахан а Кавказа тохкамхой керттера книжка да, лоаме баьхача наьха архитектуран, вахара, дин кӀийле йолаш. Къаьстта цо вӀашагӀделлар ГӏалгӀайчен къаьнара истори довзар, цо хьайийллар гӀалгӀай малхарча кашамий тамашийна белгалонаш»,- аьлар «Сердало» газетага республикан мехктохкама музее.

Гойтама чудоагӀаш да архива каьхаташ, сурташ, кхыдола гӏирсаш, цар хьагойт гӀалгӀай къаман белгало гойташ йола культуран къайленаш. Гойтамо тӀахьех цӀихезача Ӏилманхочун дагалоаттама кхетаче дӀайихьа а ца Ӏеш, хургдолча ноахала исторически тӀехьале лораяр хьалхадаккхар.

«1971 шера Москве хьакхеллар Крупнов Е.И. «Бӏаьшерашта юкъера ГӏалгӀайче» яха монографи»,- аьлар музея кулгалхочо Саганаькъан Мухьмада.-Цу балха истори ший тайпара да. 1941 шера, Евгений Игнатьевича кандидата дессертаци йовзийтар, из бар дунен Ӏилман юкъе гӀалгӀай истори вӏашагӏтеха баь хьалхара болх. Ше арахецача книжка дешахьалхенца Ӏилманхочо йоах: «Укх балха кепа тох аз, дикка тӀехьависа, Кавказ тохкарашта а хьалхарча аргӀагӏа гӀалгӀай къаман а хьалхашкара сай декхар кхоачашдеш. Цу къаман истори довзара тӀакхувш, болх бе со волавелар кхы а МГУ студент волаш».

Хала хете а, Крупнов Евгений укх дунен тӀара дӀавахар, ший керттера книжка кепа теха арадоалача хана. Цун дешахьалхе язйир, «Автор дагалаьца» яха корта болаш, цо хьийхача, цун дикагӀа волча новкъоста, цӀихезача археолога Р.М. Мунчаева.

Гӏорваьнна советски историк, археолог Е.И. Крупнов ваьв 1904 шера, тушола бетта 16-ча дийнахьа. Цо Даьхен Ӏилман юкъе сийрда лар йитар, Къилбаседа Кавказа юкъерча бӀаьшерений археологе, Кавказа къамий этногенеза лоархӀаш волча Ӏилманхочох цаӀ хилар цох.

«ГӏалгӀайчен тӀема гӀалаш… я цу мехка бахархой архитектура, гӀишлон говзала овла бола лакхаленаш. Цар цецвоаккх кеп атта хиларах, сийленгаш санна ший тайпара совдар юкъе а доацаш хьалъетта уж хиларах. ГӏалгӀай гӀалаш, шоай хана сага сакхетама атта йовзаргйоаца къайле йола тамашийна гӀишлош хиннай, тахан вай хана сага сигала вахара боаккхаш бола гӀа санна», яхаш белгалду Крупнов Евгений Игнатьевича ший «ГӏалгӀай юкъерча бӀаьшерений материальни культура» яхача балха тӀа.

Ӏилманхочун цӀи йовзаш я, Кавказаца ювзаенна. 1920 шерашка, Владикавказа пединститута этнологически отделене студент волаш, цо яьккхар лаьрххӀа йола кхай тӀарча балхий ишкол. Ший хьехархочун, профессора Л. П. Семенова, ГӏалгӀайчен доазонаш тӀа экспедицеш дӀахьош хиларо кӀийле йир мехка овлангара тохкамаш дара.

1930 шера, Владикавказера дӀаваха Крупнов МГУ яьккха ваьлар. Цун профессиональни никъ дӀаболабелар Паччахьалкхен исторически музеера, цига болх беш хилар из ткъаь шера совгӀа (1929- 1951). 1937 шера денз, цо цхьана дӀахьора СССРа АН материальни исторе Института болх музея балхаца.

Из эггара чӀоагӀагӀа Ӏилмах чуийнна ваьлла ха яр 1950-1960 шераш. СССРа АН археологе Институте, неолита, борза оагӀон кулгалхочун гӀонча волаш, из хилар Кавказа къаьнарча исторе керттерча говзанчех цаӀ. Цун къахьегам тахан а ба эшаш Россе къулбехьен археологически культура тахкара.

Крупнов Евгене доккха дакъа юкъеденад ГӏалгӀайчен шира истори довзара. Гӏалай, маьлхара кашамий архитектура тохкаш, из гӀаш чакхваьннав ГӏалгӀайчен лоаме дукхагӀа йолча моттигашка гӀолла, Ӏилман керда археологе гӏишлош хьаеллаш. Ӏилманхо моттигаш ахкарах кхоачам беш хиннавац. Цо терко тӀаяхийтай гӀалгӀай фольклора-этнографе тӀехьаленна, из мах бола исторически хьаст хиларах тарра.

Дукхача шерашка, Къилбаседа Кавказа археологически экспедицеш дӀаяхьарах, дукха хоамаш хилар, уж кертте латтар «Нохч-ГӏалгӀай АССРа (Шолжа-Гӏала, 1968 ш.) исторен» хьалхарча тома.

Цо таро елар Ӏилман оагӀорахьара гӀалгӀай, нохчий овла бовза, Центральни Кавказа бахархой материальни культура лелаяра юкъера бувзам тахка, иштта цунца чӀоагӀде, гӀалгӀай къаман культура кӀоаргга моттигера овла болаш хилар.

Таханарча Ӏилманхочо Харсенаькъан Бориса белгалдечох, цу ханара антропологе даькъ тӀара тохкамаш, лингвистика, этнографи хьагойташ да гӏалгӏай Кавказа къаьнара этнически моттигера къам хилар.

Евгений Игнатьевича, Кавказ йовзара даь тохкама балхаш, Ӏилман тӀехьаленаш, ший балха мутӀахьа хилар, лакха мах оттабеш, хьаллаьцар паччахьалкхено, юкъарлоно.

Археологи, истори Ӏомадара цо юкъедена дакъа белгалдир лакхача боарам тӀа. Из хилар Ленински преме лауреат, цунна иштта Цӏеча Байракха орден, дукха майдилгаш елар. Цу совгӀаташа хьагойт, Кавказа тохкамаш дара кӀийле чӏоагӏъяь вола из дунен вовза Ӏилманхо хилар.

Къаьстта ГӏалгӀайче из лоархӀаш ва, цо дукхача шерашка дӀабихьача балха мах оттабу. ГӏалгӀай Республика меттаоттайича, цунна елар венначул тӀехьагӀа-мехка доккха совгӏат - «Карахдаьннарех» яха орден. Из дар цун болх кӀоаргга тӀаэцаш хилар, гӀалгӀай къаман овлаш цо тахкарах баркал оалаш хилар.

Тахан, Крупнова цӀи исторе оагӀон тӀа язъяь Ӏийнаяц, из яхаш я ГӏалгӀайчен мехка. Цун цӀи сийленца лелаю республикан Археологически центро, цун экспедице гӀулакх дӀахо дӀахьош да. Мехка столице Ӏилманхочун сийна цхьан урамах цӀи тиллай. Магасе 2014 шера лаьрххӀа хьайийллар цун цӀерах йола салоӀама моттиг, цига латт борзах хьадаь Евгений Игнатьевича оттадаь сийленг.

Е.И. Крупновх бола дагалоаттам лорабу кердача Ӏилманхой ноахалаша, хӀаьта гӀалгӀай къаманца цун цӀи яхаргья даим.