«Музее дӏахьош йолча цу тайпарча  кхетаченаша, ӏилма довзийтарал совгӏа, берашта новкъостал ду шоай хургйола професси харжа, вай цӏихезача мехкахошта карагӏдаьнначох доаккхал а деш. Кхувш йоагӏача тӏехьен иштта таро яр цу  дийнахьа космонавтика   хетабаь  гойтам го. Цу гойтамо къаьгга довзийтар Гӏалгӏайчен викалаша Даьхен авиаци, космонавтика дегӏайоалаяра юкъедихьа дакъа», - аьлар «Сердало» газетага мехктохкама музея болхлочо Пхьиленаькъан Дале.

Бахьаудина Умалата дийцар  берашта цу чоалханеча, бехктокхамеча балхах, ше цунна деррига вахар хетадаь хиларах; иштта дийцар математически хьал, программа хаттарех, цар мишта кхоачашъю нийсса хургйола кхерамзле йола авици а, космонавтика а. Студентий, дешархой наггахьа мара хьа ца кхоача  аьттув хилар ӏилманхочун  цу даькъ тӏа лакхвалара никъ бовза, иштта космически даькъ тӏара хьал дегӏадоаладара йолча таронех дийцар.

Бахьаудина Умалата вахара никъ -  из тамашийна истори да, цо хьагойт нийсхо цахиларо, вахарера халонаш нийсъяларо саг, воха ца веш, мишта чӏоагӏву, зӏамигача «къаман моастагӏчох» боккхача мехка космически низ хьакхоллаш вола саг  мишта хилар.

Умалат ваьв гӏалгӏай культуран ага лоархӏача Владикавказе. Бакъда 1944 шера, ши шу мара даьнна в доацача  цун гонахьара дуне кӏалтӏадаьлар.  Адамашта юкъе хила йиш йоаца унзара гӏулакх Сталина кхостадарах, цун дезал гаьнарча Казахстане кхаьчар. Укхаза, ший хьамсарча лоамашта гаьна волаш, вӏашагӏйоллаш яр хургволча ӏилманхочун оамал. Казахстанах цунна хилар шоллагӏа йола Даьхе- цига ӏемар из шийлача мехка, халача хьалашка сага йӏовхал йовза, цун хам бе.

 Сталина баьча тийшача балха халача  вахаро Марзенаькъан Умалатах визза саг вир, моллагӏа йолча халонашта духьалъотта низ болаш, хьаькъал долаш, уж оамалаш тӏехьагӏа цунна накъаяьлар ший балха даькъ тӏа  тешшаме,  Гӏалгӏайчен сийдола воӏ хилар гойташ.

Зӏамига волча хана лайнача халонаша ший вахарера моттиг лаха новкъостал дир цунна. Ший моттиг лаха атта дацар цу ханашка, бакъда Бахьаудина Умалата  чӏоагӏача оамало лоархӏаме никъ хьабийллар цун хьалхашка - боккхача мехка космически дуне. Зӏамига волаш ший вахарах вохаваьча  сага новкъостал дир ший мехка вӏалла кхоачалуш доаца Айлама наькъаш тахка.

Тахан Марзенаькъан Умалата профессиональни никъ кагирхошта масал да. Ший мел долча вахарца цо хьагойтар мел йоккхий халонаш хьалхашка  нийсъяларах, лаьрхӏачунга кхача йиш йолга, доккхий гӏулакхаш леладара кӏийле чӏоагӏа хила езилга.

Бахьаудина Умалата ше доккхача ӏилман даькъ тӏа гойтар, Москвера цӏихеза авиаце институт яьккхачул тӏехьагӏа. Къаьстта укхаза, советски авиаце, космонавтика  керттера болхлой кийчбеча моттиге кӏийле чӏоагӏйир  цун хургдолча профессиональни толамий.

Инженера диплом хьаийцачул тӏехьагӏа, цо Даьхен ӏилман даькъ тӏа болх бир ах бӏаь шера гаргга- из бар хӏара денна дӏабихьа боккха къахьегам, бехктокхам.

Марзенаькъан Умалата  профессиональни биографе керттера дакъа дувзаденна хилар Даьхен космонавтикаца - Гӏаттара урхаллен Центраца. Хӏара  космосе вахаре боаккхаш бола гӏа мича вода ца ховш болча хана, из вар эггара лоархӏамегӏа йола оагӏув лелаеш- хоамашта автоматизаце  тохкам беш. ЦУП хьалашка из дар кхы чӏоагӏагӏа йоацача таронашца болх беш хилар.

Йолаш йолча ханашка, Марзенаькъан Умалата мугӏарера  говзанчаш доккха телеметрически орбитера хоамаш тохкаш бар. Цар нийса уж дӏа лархӏарах тийша дар космонавтий вахар, иштта  цар сигала бихьача наькъа толам.

Марзенаькъанчо цу даькъ тӏа 50 шера къахьегаро хьагойт лакха профессионализм хилар, из ший гӏулакх дезаш хилар. Балха новкъосташа даим лоархӏаш вар из, нийсхо йолаш, бакъахьара саг санна.

Марзенаькъан Умалата космос йоаккхаш юкъедена дакъа тахан а лоархӏаме да, ЦУП инженераша леладу программашта юкъедоахаш.

Тхона из масал дар - зӏамига волаш ший мехкара вохаваь, хала берал лайна, бакъда ший хьаькъал хиларах космически  низа  технически  интеллигенцена юкъеваьлар из.  Цо яздир Айлам яккхарах дола истори, цох кхы  доаккхал деш а воацаш, ӏилма дӏахохьош вар.

Космос даим хиннай  сага цхьа гаьнара таро лоархӏаш. Тахан вайна хов, из седкъех йизача сигален хозал хинна ӏац, из эггара чӏоагӏагӏа бола бехктокхаме болх ба.

Вай мехкахочо Марзенаькъан Умалата дӏагойтар гӏулакхаца, вай къаман хьаькъала таронаш эггара  лакхача технологей  даькъ тӏа  хилар. Цунцара вӏашагӏкхетар, хоза хеташ, дӏадихьар Гӏалгӏай паччахьалкхен мехктохкама музее. Цига кагирхошта яйзар цӏихезача  ӏилманхочун-инженера биографи, цо хьалхадаьккхар массанена космически тохкамаш мел лоархӏаме да.

Из санна волча сагаца къамаьл хилча - из  дийнача исторе, ӏилман урок я. Марзенаькъан Умалатаца гуш боаца, бакъда овлангара низ ба: хьаькъал, иштта инженерни уйла, - из латт хӏара урагӏдахийтача космически кема тӏехьа. Цун масало дӏагойт кхувш йоагӏача тӏехьенна сигала бода никъ дикача дешаргара дӏаболалуш хилар, иштта цунца дувзаденна да безам хилар, ӏилма довзар, шийца болх бе кийча хилар.

Цу тайпара кхетаченаш лоархӏаме я вай тӏехьенна.