Дарсиганаькъан Мусай цӏи вай къаман исторе йоккха моттиг дӏалаьца хиннай массахана. Къаман эггара халагӏа хиннача 80-90-ча шерашка, цун хьал тоадалийтара тӏехьа къахьега хьожаш, ший мел бола низ ӏобилла лаьттарех ва из. СССР хьакимашта юкъе ший къаман га доаккхаш лаьттав Муса. 1989-ча шера бӏаьстан хьалхарча бетта СССР къаман депутата мандат кхаьчар цунга. Из цхьа цӏаьхха нийсденна хӏама дацар, къаман эггара чӏоагӏагӏа эшача хана кхаьчар из цу моттиге.

1989-ча шера аьтинга бетта СССР Лакхерча Совета Къамий Совета доакъашхо хилар цох. Къаман политика, къамашта юкъера гӏулакхаш къоастадара юкъе вар из. 1991-ча шера тов бетта, СССР Лакхехьарча Совета доакъашхо волаш, дӏахо къахьегаш вар из. Дарсиганаькъан Муса вовзаш хиннарашка ладийгӏача; гуш да цох ала, дувца дуккха дикаш долга. Ший къаман бала бовзаш, цун хьал ма дарра довзийта ховш саг вар из лакхерча моттигашка. Ше ваьнна моттиг езаш, къаман визза воӏ ва оалаш яьккхар цо ший ха.

Атта ха яцар цо болх баьр. Доккхий хувцамаш дар мехка хьалхашка латташ, бакъда, ше санна къамах дог лазаш болча яхь йолча гӏалгӏай къонгашца, мехкахбаьха хиннача наьха бокъонаш меттаоттаяра тӏехьа къахьегаш лаьттар из, ший мел бола низ ӏобуллаш. Из боккха толам бар вай дерригача къама! Сталин яхача бӏехача адама, цхьаккха бехк боацаш, бахачара бохабаь хиннача наха дуккхача шерашка сатийса хӏама дар из! Дарсиганаькъан Мусас дика кхетадора, ший паччахьалкхе йолаш ца хилча, гӏалгӏай къам массахана ийша, теӏа хургдолга… Шоллагӏа, лоархӏаме йола моттиг хьаоттаеча доккха дакъа лаьцар цо, из яр Гӏалгӏай республика хьакхоллара бокъо!

Лакхерча моттиге кхаьча, паргӏатта ший болх дӏахьош ӏеш болча нахах вацар вай мехкахо. Тахан, вай мехка йоккха паргӏато йолча хана, деррига тоаденнилга гуш, дуккхачар цун цӏи хьоайича белгалдергда, къаман хӏама хьаоттадара тӏехьа из саг лард йоллаш лаьтталга. Хьакимашта юкъе нийсвелча, дукха хулар цун дувца. Тхьовра денз ший къамо хьабена хала никъ, цунна тӏалаьтта низ, паргӏатонга сатувсаш хилар – из деррига лакхерча хьакимашта духьалдахьа гӏертар из.

Цунна уллув хиннача депутаташа белгалдора, къамаьл де аргӏа хьакхаьчача, мехкахбаьхача хана ший къаман наха лайна ӏазап, царна тӏакхелла харцо, царгара бокъонаш дӏаяхар дувцаш, дог делхаш къамаьл дора цо, яхаш. Политике кхачалехь, 45 шу ха юртбоахаме къахьегаш ӏойилла вар Муса. Цунна дика довзар мискача наьха хьал, мехка эггара чӏоагӏагӏа эшар фуд, хӏама тоадеш хилча сенгара дӏаволавала веза.

Ший къаман юкъе чӏоагӏа лоархӏаш саг вар из, ше мел йоаккхача хана. Цох лаьца дувцар Магӏалбика кхален депутатий совета кулгалхо, «Цаӏ йола Росси» яхача парте секретарь волча Гӏулой Къурейша, райсовета депутат волча ӏаьленаькъан Дауда, Кердача Реданта администрацена кулгал деча Мартазанаькъан ӏумара, иштта кхыбараша. Йоккха, беркате цӏи тӏехьа йолаш; ваьха саг вар из. Боккхийчарна, кагирхошта ше везийта ховш; тешаме саг вар. Моллагӏча моттиге, моллагӏча хьакимашца мотт бувца ховш вар.

Кердача Реданте цунна хетаяьча кхетаче гулбеннабар из везаш, вовзаш хиннараш, гаргара нах. Хӏаране дукха дар цу сагах дувца. Цхьаккха сагах юхаозавенна воацаш, ший дег чу дар, ший къаман хало, цун хьал ма дарра довзийташ; лакхача, лорхӏамеча оазаца къамаьл дора цо, эзараш хьакимашта хьалхашка. Из оамал бахьан долаш, массане лоархӏаш а вар. Зале багӏачар геттара чӏоагӏа дог айделар архивера видео хьаоттаяь, майрра къамаьл дӏадеш йола цун оаз хезача. Шийна тӏехьа бӏарчча къам латтилга, берригаш а доккхача дикашка, къаман бокъо хьаоттарга сатувсаш болга диц ца деш, бора цо болх. Хозача, моттийта дувцача къамаьлаца никъ дӏахьош хиннарех вацар из, гӏалгӏай къаман яхь йола воӏ ше волга мел вовзарашта дӏахайта вар. Кхетаче гулбеннараша дувцар цун беркатеча оамалех, деналах; яхьаца, сийленца чакхваларах.

Ше оалар меттахьа оалаш хиннача цох дуккхабараша тамаш йора, хьоагаш хиннараш а шортта хинна хургба, иштта къонахчал долча сагах. Моллагӏча наӏарах майрра дӏачувоалаш, шийна хетар, дар долчча тайпара дӏаоалаш, хиннав из эггара лакхерча моттиге латтача хьакимашка а. Кремле волча хана а, ше массахана хиннар волаш къамаьл дора цо. Хьаьшаша дийцар, шийна гонахьа мел хиннараш дӏа-хьа тетташ; из Горбачев Михаила духхьал тӏоводаш хулар, яхаш. Ший дег чура бала дӏабувца йиш йола цхьа моттиг дӏаяхийтацар вай мехкахочо. Къаман хьалха ше латтилга, шийна тӏехьалаттараш хӏара денна паргӏатонга сатувсаш болга дег чу латтар цун. Советски Союз ехача хана, духхьал ший къаман гӏайгӏа мара хӏама ца гуш, къахьийгар цо.

Ельцин Борис волча тетта чувахе, ший къаман бокъонаш меттаоттае, кхыдолча къамашта нийса хьаоттаде ший наьха хӏама, яхаш, къамаьл дора цо. Дикача сагах дувца дукха корадоагӏа… Вахара никъ-м хӏаранена цкъа хада безаш ба, Дала йилла ха кхоачаелча; бакъда шийна тӏехьа сийрда, беркате лар йитар массанега кхоачаш хӏама дац. Кхоанен уйла еш ваьха саг вар Муса! Ший къаман кхоанара вахар мишта хургда-хьогӏ яхача дешо паргӏата витацар из… дукха дар кхоачашде дезаш хьалхашка лаьттараш.

Культуран Цӏагӏа исбахьален оагӏонцара болх лелабеш хиннача Хоаной Марета ший къамаьла юкъе белгалдир, Дарсиганаькъан Муса бокъонца вола турпал хиннилга. Иштта денал, яхь йолаш лаьттача къонгий цӏераш къаман исторе массахана еза йолаш яхаргья. Кхувш латтача къонача тӏехьен а йовзийта еза ишттача наьха цӏераш. Геттара хала ха лаьттача шерашка, иштта боккха болх чакхбаккха атта хиннадац; тахан вай кхетаду, дукха хьинар, денал эшаш гӏулакх из хиннилга. Российски Федераце къамашта юкъе гӏалгӏай къаман цӏи дӏайовзийта, къаман хӏама лакхедаккха, цунгара бала хьакимашта ма барра духьалбахьа гӏийртав из.

Таханарча къонабарашта беркате масал да из саг! Сага вахара никъ, цун яхь хилар; эггара хьалха Даьхе езарца бувзам болаш; къамах дог лазар, цун хӏама лорадар эггара керттерча гӏулакхех долаш, хила деза. Иштта йола оамалаш ший дегӏаца йолаш вар из! «Мехкахбаьха хиннарий тӏехье я вай, тахан вай дика кхетаду даьша; цхьаккха бехк боацаш, хийрача, гаьнарча мехка ӏобахьийта, Сталин яхача бӏехача адама харцо тӏакхелла; малагӏча тайпара вахар диад. Мел дукха ха яхарах, Дарсиганаькъан Мусас аьнна дешаш, боккха мах болаш, къаман исторе дахаргда»,- аьлар Марета. СССР хьакимашта юкъе ший моттиг йизза хьалаца, доаггӏача меттахьа хургдола дош ала ховш, саг хиннав вай мехкахо.

Къаман истори тахка эттача, вай теркалду, цу сага цӏи лоархӏаме моттиг дӏалаьца латтилга. Къаманга хала ханаш йолча хана, юстартийӏарех вац из, деррига дита, тӏехьалаттарий оаз дӏахазийта гӏийртарех ва лакхе латтаршта, хӏаьта из цун дика вӏаштӏехьа а даьннад. Тахан майрра оалалу; Дарсиганаькъан Муса гӏалгӏай къаман исторе цӏаккха а вицлургвоаца саг ва, аьнна. Дуккхача шерашка халонаш ловш, цхьаккха бокъо йоацаш, хьаденача къаман сердалонга бода никъ хьабийлла саг ва из, эггара эшача хана, Даьла къахетамца. Цун къамаьлага ладувгӏаш вай теркалду, из саг къаман эггара эшача хана гучаваьнна хиннилга.

Тешаме новкъост, лоархӏаме болхло волаш, чакхъяьккхар цо ший къахьегама ха. Передачашка, статьяшка гӏолла дукха дийцад къаман яхь йолча воӏах, тхьовра денз. Дикал-м йовш хилац, саг дӏаваьнна бӏаь шу даьлча а, наьха хьал аттачахьа даккха гӏийртар Дала диканца бекхам ца беш а вутаргвац! Хьакимашта юкъе, дезала юкъе, мехкахошца боаггӏача боараме гӏулакх леладе ховш эздий саг вар Дарсиганаькъан Муса. Хӏара сурт, мугӏ, аьнна дош ший истори долаш да… Цунца кхоачарле лелаяьрий дукха дар, цу сагах лаьца дагадоха.

Дуккхача боккхача хьакимашта юкъе, ший цӏи лерхӏам бергболча тайпара дӏаоттае хайра Мусайна. Къаман истори яхь йолча, денал долча, турпала оамалаш йоахкача къонгашкара долалуш да. Уж ба эггара халагӏа йолча ханашка хьалхалаьттараш, бӏарччача къаман яхь лораяьраш, мел болча низаца, сица нийсхо оттае, бакъдар лакхедаккха гӏийртараш.

Дарсиганаькъан Мусайна хетаяь сайре дукха хӏама чулаьца яр, гулбеннарашта къаман истори дагадохийташ хилар из. Дикача къонахчун цӏи массахана лоархӏаме хургья къаман исторе! Вай кхоане сийрда хилар дийза саг вар из, къаман бала ший бала санна лоархӏаш, ваьха гӏалгӏа вар!